Úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála
sep 17
Love0

124/2025 Laxaseiði

Með

Árið 2025, miðvikudaginn 17. september, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Unnþór Jónsson settur varaformaður, Aðalheiður Jóhannsdóttir prófessor og Geir Oddsson auðlindafræðingur.

Fyrir var tekið mál nr. 124/2025, kæra á ákvörðun Skipulagsstofnunar frá 8. júlí 2025 um að breyting á leyfilegri þyngd útsettra seiða í sjókvíaeldi í Arnarfirði skuli ekki háð mati á umhverfisáhrifum.

 Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 6. ágúst 2025, er barst nefndinni sama dag, kærir Náttúruverndarfélagið Laxinn lifi þá ákvörðun Skipulagsstofnunar frá 8. júlí 2025 að breyting á leyfilegri þyngd útsettra seiða í sjókvíaeldi í Arnarfirði skuli ekki háð mati á umhverfisáhrifum. Er þess krafist að ákvörðunin verði felld úr gildi.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Skipulagsstofnun 21. ágúst 2025.

Málavextir: Í júlí 2020 lá fyrir álit Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum sjókvíaeldis Arctic Sea Farm ehf. í Arnarfirði á Vestfjörðum. Hinn 16. apríl 2025 barst Skipulagsstofnun tilkynning frá félaginu um áform þess að breyta lágmarksþyngd útsettra seiða úr 120 í 60 g til ákvörðunar um matsskyldu skv. 19. gr. laga nr. 111/2021 um umhverfismat framkvæmda og áætlana. Í tilkynningunni er því lýst að markmið breytingarinnar sé að samræma þyngd seiða í leyfum félagsins. Þrátt fyrir að áætlanir fyrirtækisins gangi út á að auka meðalþyngd útsettra seiða sé nauðsynlegt að hafa möguleika á að setja út léttari seiði en 120 g til að bregðast við frávikum í framleiðsluáætlunum.

Í tilefni af erindi þessu leitaði Skipulagsstofnun umsagna Vesturbyggðar, Ísafjarðarbæjar, Fiskistofu, Hafrannsóknastofnunar, Heilbrigðiseftirlits Vestfjarða, Náttúrufræðistofnunar, Umhverfis- og orkustofnunar og Matvælastofnunar. Töldu Ísafjarðarbær, Fiskistofa, Hafrannsókna­stofnun og Matvælastofnun ekki þörf á umhverfismati, en Vesturbyggð tók ekki afstöðu til þess hvort framkvæmdin ætti að sæta mati á umhverfisáhrifum í sinni umsögn. Aðrir umsagnaraðilar skiluðu ekki umsögnum til Skipulagsstofnunar. Frekari upplýsingar um framkvæmdina bárust Skipulagsstofnun frá framkvæmdaraðila 30. júní 2025.

Í niðurstöðu Skipulagsstofnunar um matsskyldu framkvæmdarinnar, dags. 8. júlí 2025, var álitið að á grundvelli fyrirliggjandi gagna væri fyrirhuguð framkvæmd ekki líkleg til að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif. Því skyldi hún ekki háð umhverfismati.

Málsrök kæranda: Í kæru er bent á að í tilkynningu framkvæmdaraðila komi fram að markmiðið breytingarinnar sé að auka sveigjanleika til að bregðast við frávikum í framleiðsluáætlun. Þessi yfirlýsing sé bæði marklaus og óskiljanleg. Lágmarksþyngd útsettra laxaseiða í opnar sjókvíar sé ákveðin með hliðsjón af hættu á svokölluðu seiðasmugi, þ.e. að seiði geti strokið frá útsetningarkvíum. Því léttari seiði því meiri hætta sé á stroki og þar með aukinni hættu á erfðablöndun við villta laxfiska, en þeirri einföldu og augljósu staðreynd virðist umsagnaraðilarnir Matvælastofnun, Fiskistofa og Ísafjarðarbæ ekki gera sér grein fyrir. Erfðablöndun villtra laxa og eldislaxa hafi átt sér stað í ám sem renni til sjávar í Arnarfirði. Líkur á afturkræfni framkvæmdarinnar séu nánast engar, en rekstraraðilar laxeldis í firðinum hafi fram til þessa ekki sýnt neina viðleitni til að grípa til ráðstafana. Í umsögn Hafrannsóknastofnunar komi fram að útsetning þyngri seiða stytti eldisferil laxa í sjókvíum og þar með minnki líkur á að fiskar strjúki og að meðhöndla þurfi þá vegna laxa- og fiskilúsa. Þá styðji Vesturbyggð áform um að setja út þyngri seiði í stað léttari. Gerð sé athugasemd við að ekki sé getið um nýja lágmarksstærð möskva í útsetningarkvíum. Hin kærða ákvörðun Skipulagsstofnunar sé andstæð markmiðum laga nr. 111/2021 um umhverfismat framkvæmda og áætlana, m.a. markmiði um heilnæmt umhverfi sem kveðið sé um í 1. gr. a. laganna.

Málsrök Skipulagsstofnunar: Stofnunin vísar til þess að í 1. mgr. 18. gr. laga nr. 111/2021 um umhverfismat framkvæmda og áætlana segi að framkvæmdir sem tilgreindar séu í flokki B í 1. viðauka laganna skuli háðar umhverfismati þegar þær séu taldar líklegar til að hafa í för með sér „umtalsverð umhverfisáhrif“ vegna umfangs, eðlis eða staðsetningar skv. 2. viðauka. Lögð sé áhersla á að áskilnaður sé um að áhrifin kunni að vera umtalsverð. Þurfi því almennt mikið til svo að framkvæmd skuli undirgangast umhverfismat.

Skoða verði hina kærðu ákvörðun stofnunarinnar í samhengi við það sem hafi komið fram í umhverfismati framkvæmdarinnar vegna 4.000 tonna framleiðslu af laxi í Arnarfirði sem hafi lokið með áliti Skipulagsstofnunar 13. júlí 2020. Þar komi fram sú afstaða stofnunarinnar að fyrirhugað eldi komi til með að hafa nokkuð neikvæð áhrif á villta laxastofna á Vestfjörðum. Hafi stofnunin jafnframt talið að samlegðaráhrif eldis framkvæmdaraðila og annars eldis í Arnarfirði og á Vestfjörðum verði óveruleg á þær ár sem áhættumat erfðablöndunar taki tillit til. Sé horft til allra laxastofna á Vestfjörðum hafi stofnunin talið að samlegðaráhrifin verði talsvert neikvæð.

Þótt að í umhverfismatinu hafi ekki verið miðað við 60 g seiði þá fái Skipulagsstofnun ekki séð, að virtu heildstæðu mati á tilkynningu framkvæmdaraðila, umsögnum í málinu og öðrum gögnum, að áhrif breytingar á lágmarksþyngd seiða úr 120 í 60 g kunni að hafa meiri eða önnur áhrif en þau sem lýst sé í framangreindu áliti stofnunarinnar. Vegna þeirrar athugasemdar kæranda að ekki hafi verið getið um nýja lágmarksstærð möskva í útsetningarkvíum þá sé bent á að í tilkynningu framkvæmdaraðila komi fram að mikilvægt sé að huga að möskvastærð í netapokum sjókvía. Það sé að sjálfsögðu í hag framkvæmdaraðila að ekki komi til þess að seiði sleppi og því sé lykilatriði að möskvastærð netapoka tryggi að komið sé í veg fyrir seiðasmug.

Hafrannsóknastofnun hafi í sinni umsögn talið að „í ljósi stöðu þekkingar og þeim skýringum sem fram koma í fyrirspurn og umfjöllun Arctic Fish um matsskyldu að formlegt umhverfismat muni ekki bæta miklu við fyrir ákvarðanatöku í þessu máli.“ Enn fremur bendi Skipulagsstofnun á að í bréfi Hafrannsóknastofnunar til framkvæmdaraðila, dags. 5. desember 2024, sem hafi fylgt með umsögn stofnunarinnar, hafi eftirfarandi komið fram: „Rétt er að taka fram minnsta seiði sem fer í sjó en ekki meðaltali hópsins. Þannig hefur meðalstærð seiða verið um 200 g til að tryggja að ekkert seiði verði undir 120 g og meðalstærð seiða þar sem 60 g er minnsti fiskur er á milli 80–90 g þannig að um er að ræða breytingu frá meðalstærð 200 g í 80–90 g.“ Þá segi í niðurlagi bréfsins: „Að því gefnu að reynsla hérlendis og erlendis er sú að ágengni í fiska úr strok síðbúinna fiska sé meiri og dreifðist víðar og tíðni stórra seiðastroka sé lítil má telja að breyting á seiðastærð úr 200 g í 80–90 g hafi óveruleg áhrif á áhættu.“ Í hinni kærðu ákvörðun hafi verið tekið mið af þessari umsögn stofnunarinnar, en um sé að ræða mikilvæga fagstofnun þegar komi að fiskeldisframkvæmdum, sbr. 5. gr. laga nr. 112/2015 um Hafrannsóknastofnun, rannsókna- og ráðgjafarstofnun hafs og vatna.

Einnig sé vísað til umsagnar Fiskistofu þar sem fram komi að kynnt breyting sé ekki líkleg til að auka hættu á neikvæðum áhrifum fyrir villta laxastofna. Ekki sé þörf á að breytingin undirgangist umhverfismat. Horfi verði til þeirrar umsagnar í ljósi 1. mgr. 2. gr. laga nr. 36/1992 um Fiskistofu, en samkvæmt ákvæðinu annist stofnunin stjórnsýslu og eftirlit samkvæmt lögum nr. 61/2006 um lax- og silungsveiði og lögum nr. 58/2006 um fiskirækt.

Að lokum sé lögð áhersla á að stefna framkvæmdaraðila, eins og komi fram í tilkynningu hans, sé að auka þyngd seiða en engu að síður sé talið nauðsynlegt að hafa heimild til útsetningar léttari seiða í „undantekningartilfellum.“

—–

Framkvæmdaraðila var gefinn kostur á að koma á framfæri sjónarmiðum sínum í málinu en hann hefur ekki tjáð sig um kærumál þetta.

Niðurstaða: Í máli þessu er deilt um þá ákvörðun Skipulagsstofnunar frá 8. júlí 2025 að breyting á leyfilegri þyngd útsettra seiða í sjókvíaeldi Arctic Sea Farm ehf. í Arnarfirði skuli ekki háð mati á umhverfisáhrifum.

Lög nr. 111/2021 um umhverfismat framkvæmda og áætlana gera ráð fyrir því að framkvæmdaraðili afli og leggi fram á viðhlítandi hátt upplýsingar um framkvæmd og líkleg umtalsverð umhverfisáhrif hennar til Skipulagsstofnunar til ákvörðunar um matsskyldu, sbr. 2. mgr. 19. gr. laganna. Þar sem við á skal hann taka tillit til fyrirliggjandi niðurstaðna um umhverfisáhrif og leggja fram, eftir því sem við á, upplýsingar um fyrirhugaðar mótvægisaðgerðir. Áform framkvæmdaraðila voru tilkynnt til Skipulagsstofnunar til ákvörðunar um matsskyldu samkvæmt greindu ákvæði sem framkvæmd í flokki B, sbr. lið 13.02 í 1. viðauka við lögin, en þar undir falla m.a. allar breytingar eða viðbætur við framkvæmdir sem tilgreindar eru í flokki A í 1. viðauka laganna. Álit Skipulagsstofnunar vegna framleiðslu félagsins á 4.000 tonnum af laxi í Arnarfirði lá fyrir 13. júlí 2020.

Hlutverk Skipulagsstofnunar samkvæmt lögum nr. 111/2021 er að taka ákvörðun um hvort tilkynnt framkvæmd skuli háð umhverfismati. Mat stofnunarinnar hlýtur eðli máls samkvæmt að lúta að því að sannreyna gildi gagna og gæði þeirra. Í þeim tilgangi skal stofnunin leita álits umsagnaraðila áður en ákvörðun um matsskyldu er tekin, sbr. 1. mgr. 20. gr. laganna. Til þeirra teljast opinberar stofnanir, stjórnvöld eða aðrir lögaðilar sem sinna lögbundnum verkefnum sem varða framkvæmdir og/eða áætlanir sem falla undir lögin eða umhverfisáhrif þeirra. Telja verður að Skipulagsstofnun beri að gæta þess að fullnægjandi gögn hafi verið lögð fram og hvílir á stofnuninni sú skylda að upplýsa málið að því marki að hún geti komist að efnislega réttri niðurstöðu. Þá segir í 2. mgr. 20. gr. laganna að sé niðurstaða stofnunarinnar sú að tilkynningarskyld framkvæmd skuli ekki háð umhverfismati geti hún þá sett fram ábendingar um tilhögun framkvæmdarinnar í því skyni að koma í veg fyrir umtalsverð umhverfisáhrif. Líta verður svo á að Skipulagsstofnun beri að rökstyðja niðurstöðu sína með hliðsjón af þeim viðmiðum sem talin eru upp í 2. viðauka laganna, en vægi hvers þáttar er, eðli málsins samkvæmt, breytilegt eftir því hvaða framkvæmd um ræðir hverju sinni.

Í tilkynningu framkvæmdaraðila kemur fram að áform hans standi til að breyta rekstrarleyfi fyrir sjókvíaeldi í Arnarfirði þannig að lágmarksþyngd seiða fari úr 120 í 60 g. Í dag sé félagið með fjögur sjókvíaeldisleyfi á Vestfjörðum með mismunandi skilyrðum um lágmarksþyngd seiða. Áætlanir sé um að meðalþyngd útsettra seiða muni aukast á næstu árum, en á árinu 2024 hafi meðalþyngd verið 151 g. Gert sé ráð fyrir að árið 2027 verði meðaltalið yfir 250 g. Þrátt fyrir þær áætlanir sé nauðsynlegt fyrir fyrirtækið að geta brugðist við aðstæðum í rekstri og haft möguleika á að setja út léttari seiði en 120 g. Tímabil fyrir útsetningu seiða sé stutt á Íslandi, eða frá maí til október, og því megi ekki mikið bera út af til að framleiðsluáætlanir riðlist. Þá er í tilkynningunni vísað til álits Hafrannsóknastofnunar frá því í desember 2024 á áhrifum umræddra breytinga. Í því komi fram að til að tryggja 60 g lágmarksþyngd seiða við útsetningu yrði hópurinn að vera 80–90 g, en um 200 g ef lágmarksþyngd sé 120 g. Að því gefnu að „ágengni fiska úr stroki síðbúinna fiska“ sé meiri og dreifist víðar og tíðni stórra seiðastroka sé lítil „megi telja að breyting á seiðastærð úr 200 g í 80–90 g hafi óveruleg áhrif á áhættu á því að fiskar strjúki og lifi til að ganga í ár.“ Vísað er til þess að fjölmörg rekstrarleyfi fyrir laxeldi séu á Vestfjörðum og sé ekki garð krafa um lágmarksþyngd í öllum þeirra. Ekki sé minnst á lágmarksþyngd útsettra seiða í lögum eða reglugerðum sem varði fiskeldi. Mikilvægt sé að huga að möskvastærð í netapokum sjókvía.

Við undirbúning hinnar kærðu ákvörðunar leitaði Skipulagsstofnun umsagna skv. 1. mgr. 20. gr. laga nr. 111/2021 og var óskað álits á tilkynningu framkvæmdaraðila og hvort framkvæmdin skyldi lúta umhverfismati.

Í umsögn Ísafjarðarbæjar kemur fram að í tilkynningu framkvæmdaraðila hafi nægjanlega verið gerð grein fyrir fyrirhugaðri breytingu, áhrifum hennar og forsendum. Vísar sveitarfélagið til umsagnar Hafrannsóknastofnunar að breytingin hafi óveruleg áhrif á hættu á stroki og lífvænleika laxfiska í náttúrunni. Einnig er vísað til þess að Matvælastofnun hafi talið þyngdarmörk seiða undir 120 g vera í lagi svo fremi sem þau falli ekki undir 60 g og að möskvastærð taki mið af þyngd seiða. Er það mat bæjarins að fyrirhuguð breyting sé ekki líkleg til að valda verulegum umhverfisáhrifum, auk þess sem eðlilegt sé að tryggja samræmi leyfisskilyrða milli fiskeldisfyrirtækja á Vestfjörðum. Fram kemur í umsögn Vesturbyggðar að sveitarfélagið styðji samræmingu á þyngd seiða milli svæða, en spurt sé hvers vegna mörkin séu ekki 120 g. Jafnframt styðji sveitarfélagið við áform framkvæmdaraðila um að nota þyngri seiði en léttari þar sem léttari seiði þurfi lengri eldistíma og auki þar með hættu á sjúkdómum og lúsavandamálum. Í umsögn Hafrannsóknastofnunar er tekið undir þau sjónarmið framkvæmdaraðila að miða almennt við útsetningu þyngri seiða og að útsetning seiða að lágmarki 60 g verði undantekning. Með útsetningu þyngri seiða styttist eldisferill á laxi í sjókvíum og minni líkur verði á stroki fiska og að meðhöndla þurfi laxa- og fiskilús. Telur stofnunin í ljósi stöðu þekkingar og þeim skýringum sem fram komi í tilkynningu framkvæmdaraðila muni formlegt umhverfismat „ekki bæta miklu við [fyrri] ákvarðanatöku í þessu máli.“ Þá mælir Matvælastofnun í sinni umsögn frekar með útsetningu þyngri seiða en 60 g, líkt og framkvæmdaraðili hyggist gera. Notkun seiða niður í 60 g sé í samræmi við það sem gert sé ráð fyrir í áhættumati erfðablöndunar. Að mati stofnunarinnar sé ekki ástæða til að fara fram á umhverfismat. Að lokum er í umsögn Fiskistofu tekið undir sjónarmið sem fram koma í umsögn Hafrannsóknastofnunar. Fyrirhuguð breyting sé ekki líkleg til að auka hættu á neikvæðum áhrifum fyrir villta laxastofna og ekki sé þörf á umhverfismati.

Framkvæmdaraðili kom að frekari athugasemdum vegna umsagnar Vesturbyggðar þar sem fyrri sjónarmið um tilgang breytingarinnar eru áréttuð. Vísað er til þess að í tilkynningu hafi verið að finna umfjöllun um þörf þess að geta brugðist við ef breyta þurfi um eldisstaðsetningar sem og ef áætlun um vöxt í seiðaeldi gangi ekki eftir.

Í niðurstöðukafla ákvörðunar Skipulagsstofnunar var tekið fram að við mat á því hvort tilkynningarskyld framkvæmd eigi að vera háð umhverfismati skuli taka mið af eðli, staðsetningu og eiginleikum hugsanlegra áhrifa framkvæmdar og var um það vísað til nánar tilgreindra atriða í 1.–3. tölul. í 2. viðauka við lög nr. 111/2021. Vísað er til þess að um sé að ræða breytingu á rekstrarleyfi til að auka sveigjanleika á þyngd seiða við útsetningu og samræma leyfi með öðrum sambærilegum leyfum. Stefna framkvæmdaraðila sé að auka þyngd seiða, en engu að síður telji hann nauðsynlegt að hafa heimild til útsetningar léttari seiða í undantekningartilfellum. Tekið er undir með þeirri umsögn Hafrannsóknastofnunar að fyrirhuguð léttari seiða muni hafa óveruleg áhrif á hættu á því að fiskar strjúki og lifi til að ganga í ár, en þar af leiðandi sé framkvæmdin ekki líkleg til að valda neikvæðum umhverfisáhrifum umfram það sem komið hafi fram í umhverfismati sjókvíaeldisins frá árinu 2020. Að mati stofnunarinnar kalli því mat á þeim þáttum sem falli undir eðli, staðsetningu og eiginleika hugsanlegra áhrifa framkvæmdarinnar ekki á að hún undirgangist umhverfismat.

Það er niðurstaða úrskurðarnefndarinnar að Skipulagsstofnun hafi við undirbúning ákvörðunar sinnar litið með viðhlítandi hætti til viðeigandi viðmiða 2. viðauka laga nr. 111/2021. Verður og ekki annað ráðið en að fyrir stofnuninni hafi legið nauðsynlegar upplýsingar um framkvæmdina og forsendur hennar sem hún gat reist ákvörðun sína á. Verður því að hafna kröfu kæranda um ógildingu hennar.

 

 Úrskurðarorð:

Hafnað er kröfu kæranda um að ógilda ákvörðun Skipulagsstofnunar frá 8. júlí 2025 um að breyting á leyfilegri þyngd útsettra seiða í sjókvíaeldi í Arnarfirði skuli ekki háð mati á umhverfisáhrifum.

sep 16
Love0

105/2025 Búhamar

Með

Árið 2025, þriðjudaginn 16. september, tók Arnór Snæbjörnsson, formaður úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, með heimild í 3. mgr. 3. gr. laga nr. 130/2011, fyrir:

Mál nr. 105/2025, kæra á ákvörðun byggingarfulltrúa Vestmannaeyjabæjar frá 3. júlí 2025 um að samþykkja byggingarleyfi fyrir viðbyggingu við hús á lóð nr. 1 við Búhamar.

 Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 9. júlí 2025, er barst nefndinni sama dag, kærir íbúi að Búhamri 7, málsmeðferð Vestmannaeyjabæjar vegna afgreiðslu á umsókn á viðbyggingu við húsið að Búhamri 1. Verður kæran skilin á þann veg að kærð sé ákvörðun byggingarfulltrúa frá 3. júlí 2025 að samþykkja byggingarleyfi fyrir greindri viðbyggingu og að krafist sé að ákvörðunin verði felld úr gildi.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Vestmannaeyjabæ 25. júlí 2025.

Málsatvik og rök: Á afgreiðslufundi byggingarfulltrúa Vestmannaeyjabæjar 9. apríl 2025 var tekin fyrir umsókn um byggingarleyfi fyrir stækkun á íbúðarhúsi á lóð nr. 1 við Búhamar. Vísaði byggingarfulltrúi umsókninni til skipulagsráðs sbr. 5. mgr. gr. 2.4.2. byggingar­reglugerðar nr. 112/2012. Málið var tekið fyrir á fundi umhverfis- og skipulagsráðs 14. s.m. og skipulagsfulltrúa falið að grenndarkynna erindið samkvæmt 44. gr. skipulagslaga nr. 123/2010. Eigendum fasteigna í grennd Búhamars 1 var grenndarkynnt umsóknin og þar á meðal kæranda þessa máls. Málið var tekið fyrir að nýju að fundi ráðsins 16. júní s.á. þar sem lögð voru fram fjögur athugasemdabréf sem borist höfðu eftir grenndarkynningu. Umhverfis- og skipulagsráð samþykkti umsóknina en tók undir sjónarmið í athugasemdum varðandi umferðaröryggi. Var byggingarfulltrúa falinn framgangur málsins og mælt fyrir um að byggingarleyfi yrði háð því að hönnun og frágangur lóðar og bílastæði tæki mið af öryggissjónarmiðum. Á afgreiðslufundi byggingarfulltrúa 3. júlí s.á. samþykkti byggingarfulltrúi leyfi fyrir stækkun á íbúðarhúsi á lóð nr. 1 við Búhamar. Var samþykkið bundið þeim skilyrðum að gætt yrði að umferðaröryggi á horni lóðarinnar, ekki væri heimilt að hækka garðveggi né leggja ökutækjum á lóð framan við viðbyggingu vegna nálægðar við gatnamót. Var byggingarleyfi gefið út samdægurs.

Kærandi vísar til þess að sveitarfélagið hafi ekki svarað öllum athugasemdum sem gerðar hefðu verið vegna viðbyggingarinnar. Vísaði hann til athugasemda um hættu þegar byggt sé nálægt gatnamótum Jafnframt óskaði hann svara við því hvers vegna hafi verið heimilt að byggja rúmlega 47 m2 hús utan byggingarreits og hvaða fordæmi það gefi fyrir aðra íbúa í hverfinu.

Vestmannaeyjabær bendir á að hið umdeilda hús sé á ódeiliskipulögðu svæði, ÍB-4 vesturbær, en samkvæmt aðalskipulagi sé það skipulagt sem íbúðarbyggð að frátalinni lóð Goða­hrauns 1. Í samræmi við 1. mgr. 44. gr. skipulagslaga nr. 123/2010 hafi farið fram grenndar­kynning vegna umsóknar um byggingarleyfi. Í aðalskipulagi séu ekki sérstakar kvaðir varðandi stærð húsa eða nýtingarhlutfall á svæðinu en að gert sé ráð fyrir þéttingu byggðar þar. Nýtingarhlutfall fasteigna við Búhamar sé nokkuð breytilegt en nýtingarhlutfall hússins á lóð nr. 1 hafi með viðbyggingunni farið úr 0,229 í 0,292. Nýtingarhlutfall hússins skeri sig ekki úr miðað við önnur hús í götunni. Við götuna sé engin sérstök byggingarlína og viðbygging við Búhamar 1 falli ágætlega að byggðarmynstri. Viðbyggingin hafi lítil sem engin áhrif á aðrar eignir hvað varði innsýn og skuggavarp og lítil áhrif vegna útsýnis. Áhrifin séu óveruleg og í eðlilegu samhengi við það sem íbúar í þéttbýli megi gera ráð fyrir. Þá verði ekki séð að kærandi verði fyrir áhrifum af viðbyggingunni vegna innsýnar, skuggavarps eða útsýnis. Hvað umferðar­öryggi varði sé vísað til skilyrða byggingarleyfisins og viðmiða Vegagerðarinnar. Miðað við fyrirliggjandi gögn um sjónlínur, hámarkshraða og stöðvunarvegalengd sé tryggt að við­byggingin valdi ekki öryggis- eða almannahættu, samræmist ákvæðum byggingar­reglugerðar nr. 112/2012 og hindri ekki útsýni yfir götu eða gangstíg né valdi hættu fyrir gangandi umferð.

Niðurstaða: Í máli þessu er deilt um ákvörðun byggingarfulltrúa Vestmannaeyjabæjar að samþykkja byggingarleyfi vegna viðbyggingar við hús á lóð nr. 1 við Búhamar. Í kæru kemur fram að kærð sé málsmeðferð bæjarins vegna afgreiðslu málsins og að gerð sé krafa um að svarað sé þeim spurningum sem kærandi setji fram í kæru.

Samkvæmt 1. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála hefur úrskurðarnefndin það hlutverk að úrskurða í kærumálum vegna stjórnvaldsákvarðana og ágreiningsmálum vegna annarra úrlausnaratriða á sviði umhverfis- og auðlindamála eftir því sem mælt er fyrir um í lögum á því sviði. Ákvörðun sem ekki bindur enda á mál verður þó ekki kærð til æðra stjórnvalds fyrr en málið hefur verið til lykta leitt skv. 2. mgr. 26. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þrátt fyrir að kærandi hafi vísað til þess að kærð sé málsmeðferð sveitar­­félagsins vegna útgáfu byggingarleyfis verður að horfa til þess að málsmeðferðinni lauk með samþykkt byggingarfulltrúa á umsókn um byggingarleyfi og hefur málið því verið til lykta leitt. Verður kæran því túlkuð á þann veg að kærð sé ákvörðun byggingarfulltrúa frá 3. júlí 2025 um samþykkt byggingarleyfis. Kæruheimild til úrskurðarnefndarinnar er í 59. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki og barst kæra innan kærufrests.

Hvað varðar kröfu kæranda um svör við spurningum sem fram koma í kæru hans bendir úrskurðarnefndin á að það er lögbundið hlutverk nefndarinnar að endurskoða stjórnvalds­ákvarðanir sbr. 1. gr. laga nr. 130/2011. Það er hins vegar ekki hlutverk nefndarinnar að svara almennum spurningum um lögfræðileg álitaefni.

Um kæruaðild í þeim málum sem undir úrskurðarnefndina heyra er fjallað í 3. mgr. 4. gr. laga nr. 130/2011. Þar er kveðið á um að þeir einir geti kært stjórnvaldsákvarðanir til nefndarinnar sem eigi lögvarða hagsmuni tengda þeirri ákvörðun sem kæra eigi. Verður að skýra þetta ákvæði í samræmi við almennar reglur stjórnsýsluréttarins um aðild að kærumálum þar sem áskilið er að kærandi eigi einstaklingsbundinna hagsmuna að gæta af úrlausn máls umfram aðra og jafnframt að þeir hagsmunir séu verulegir.

Telja verður að samþykkt byggingaráforma á grundvelli laga nr. 160/2010 um mannvirki hafi fyrst og fremst þýðingu þegar kemur að réttindum og skyldum eiganda mannvirkis og byggingar­leyfishafa, sbr. 15. gr. laganna. Þó er ljóst að slík ákvörðun getur snert lögvarða hagsmuni annarra aðila, einkum þá nágranna sem geta byggt kæruaðild á grenndar­sjónarmiðum. Kærandi ber því við í máli þess að hagsmunir hans varði skipulagssjónarmið þar sem byggt sé utan við byggingarreit í fullskipulögðu hverfi, auk þess sem um fordæmi og mikið stílbrot við götu sé að ræða. Verða þeir hagsmunir sem kærandi vísar til taldir til almanna­hagsmuna en slík sjónarmið teljast að jafnaði ekki til einstaklingsbundinna hagsmuna. Verður kærumáli þessu af framangreindum sökum vísað frá úrskurðarnefndinni.

 Úrskurðarorð:

Kærumáli þessu er vísað frá úrskurðarnefndinni.

sep 11
Love0

130/2025 Hvammsvirkjun

Með

Árið 2025, miðvikudaginn 10. september, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Arnór Snæbjörnsson formaður, Karólína Finnbjörnsdóttir lögmaður og Þorsteinn Þorsteinsson byggingar­verkfræðingur.

Fyrir var tekið mál nr. 130/2025, kæra á ákvörðun sveitarstjórnar Rangárþings ytra frá 15. ágúst 2025 um að veita framkvæmdaleyfi fyrir undirbúningsframkvæmdum vegna Hvammsvirkjunar.

 Í málinu er nú kveðinn upp til bráðabirgða

úrskurður

 um kröfu kærenda um stöðvun framkvæmda:

Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 16. ágúst 2025, er barst nefndinni næsta dag, kæra NASF á Íslandi, Náttúrugrið og Náttúruverndarsamtök Íslands ákvörðun sveitarstjórnar Rangárþings ytra frá 15. ágúst 2025 um að veita Landsvirkjun fram­kvæmda­leyfi fyrir undirbúningsframkvæmdum vegna Hvammsvirkjunar. Er þess krafist að ákvörðunin verði felld úr gildi. Jafnframt er gerð krafa um að fallist verði á að þátttökuréttur sá sem almenningi var veittur við mat á áhrifum framkvæmdarinnar á grunnvatn og eldhraun hafi ekki samrýmst löggjöf um mat á umhverfisáhrifum, lögum nr. 60/2013 um náttúruvernd og lögum nr. 36/2011 um stjórn vatnamála. Einnig er þess krafist að framkvæmdir verði stöðvaðar á meðan málið er til meðferðar fyrir úrskurðarnefndinni, en til vara að efnisvinnsla í fyrir­huguðum frárennslisskurði verði stöðvuð. Verður nú tekin afstaða til kröfu um stöðvun framkvæmda.

Málavextir: Landsvirkjun hefur um árabil unnið að undirbúningi Hvammsvirkjunar, vatnsafls­virkjunar sem fyrirhuguð er á Þjórsár- og Tungnaársvæðinu.

Á fundi sveitarstjórnar Rangárþings ytra 16. október 2024 var samþykkt umsókn Lands-virkjunar um framkvæmdaleyfi vegna virkjunarinnar og var leyfið gefið út 29. s.m. Sætti ákvörðunin kæru til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, m.a. af hálfu kærenda máls þessa. Með bráðabirgðaúrskurði úrskurðarnefndarinnar uppkveðnum 31. júlí 2025 í sam­einuðum málum nr. 127, 129, 133, 136, 138, 140, 142 og 144/2024 var fallist á framkomna kröfu hluta kærenda um að yfirstandandi framkvæmdir samkvæmt framkvæmdaleyfinu yrðu stöðvaðar. Um ástæður þess vísast til forsendna þess úrskurðar. Kærur í málum þessum voru síðar allar afturkallaðar í framhaldi af því að framkvæmdaleyfið var afturkallað á fundi sveitarstjórnar 15. ágúst 2025.

Hinn 11. ágúst 2025 gaf Umhverfis- og orkustofnun út virkjunarleyfi til bráðabirgða til handa Landsvirkjunar vegna Hvammsvirkjunar. Samkvæmt því er Landsvirkjun veitt heimild til að halda áfram undirbúningsframkvæmdum sem ekki hafi áhrif á vatnshlot og felast þær m.a. í uppsetningu vinnubúða, gerð aðkomuvegar og annarri vegagerð innan framkvæmdasvæðis auk efnisvinnslu fyrir vegagerð. Sama dag og þetta leyfi var gefið út sótti Landsvirkjun um framkvæmdaleyfi til Rangárþings ytra vegna sömu framkvæmda. Umsóknin var tekin fyrir á fundi umhverfis-, hálendis- og samgöngunefndar 14. ágúst 2025 og gerði nefndin ekki athuga­semdir við að veitt yrði framkvæmdaleyfi samkvæmt fyrirliggjandi umsókn. Skipulags- og umferðarnefnd fjallaði einnig um umsóknina þann sama dag og lagði til við sveitarstjórn að hún yrði samþykkt. Á fundi sveitarstjórnar 15. s.m. var samþykkt að gefa út framkvæmdaleyfi í samræmi við framlagða umsókn með þeim skilyrðum og mótvægisaðgerðum er fram kæmu í greinargerð sveitarfélagsins og nánar væri gerð grein fyrir í öðrum framlögðum gögnum. Þá taldi sveitarstjórn að gögn sýndu fram á að brýna nauðsyn bæri til framkvæmdanna vegna mikilvægra almannahagsmuna.

Framkvæmdaleyfið var gefið út 18. ágúst 2025 og gildir það þar til virkjunarleyfi til bráða­birgða fellur úr gildi, eða í síðasta lagi 11. janúar 2026. Í leyfinu kemur fram að það sé bundið við undirbúningsframkvæmdir Hvammsvirkjunar sem þegar séu hafnar og hafi ekki áhrif á vatnshlot, samanber virkjunarleyfi til bráðabirgða, dags. 11. ágúst 2025. Með því virðist átt við að framkvæmt sé ofan grunnvatnsborðs og fjarri ám og vötnum. Nánar er lýst að fram­kvæmdirnar felist í gerð aðkomuvegar og annarri vegagerð innan framkvæmdasvæðis og efnisvinnslu fyrir vegagerð, þ.m.t. efnisvinnslu fyrir Búðafossveg, auk raf-, fjar- og hitavatns­veitu vegna vinnubúða og framkvæmdasvæðis. Efnisvinnsla feli í sér sprengingar og forskurð á bergi í efsta hluta fyrirhugaðs frárennslisskurðar. Framkvæmdaleyfið taki ekki til fram­kvæmda sem séu í eða við vatnsfarvegi. Jafnframt nái leyfið til framkvæmda sem nánar sé lýst í umsókn og greinargerð framkvæmdaraðila og öðrum fylgiskjölum umsóknar.

Málsrök kærenda: Kærendur telja að oddviti sveitarstjórnar hafi verið vanhæfur til meðferðar málsins og vísa til fyrri starfa hans fyrir leyfishafa og blaðagreinar sem hann hafi ritað í héraðsblað árið 2004. Þá er því haldið fram að ómálefnaleg sjónarmið búi að baki hinni kærðu ákvörðun og vísað til þess að i) farið sé í kringum málsmeðferðarreglur sem tryggi almenningi þátt­tökurétt um framkvæmdir sem hafi veruleg umhverfisáhrif í för með sér, ii) sniðgengið sé bann við því að veita leyfi sem geti haft í för með sér hnignun vatnsgæða, iii) framkvæmdin sé ákveðin með hætti sem leiði til þess að komist sé hjá umfjöllun um þá annmarka sem séu á undir­búningi ákvörðunar og lúti m.a. að umhverfismati hennar sem og mati á áhrifum á gæðum vatns í skilningi vatnatilskipunar. Loks sé virkjunarleyfi það sem veitt hafi verið til bráðabirgða fyrir Hvammsvirkjun haldið slíkum annmörkum að það geti ekki verið grundvöllur hins kærða framkvæmda­leyfis.

Til þess er m.a. vísað að framkvæmdin, sem hin kærða ákvörðun sé hluti af, hefði mikil neikvæð og varanleg umhverfisáhrif á lífríki í Þjórsá. Þá sé framkvæmdinni ætlað að vera á svæði sem njóti sérstakrar verndar skv. 61. gr. laga nr. 60/2013 um náttúruvernd, Þjórsárhrauni, sem sé eldhraun. Með gildistöku núgildandi náttúruverndarlaga í nóvember 2015 hafi ákvæði laganna um sérstaka vernd verið styrkt frá því sem verið hafi þegar umhverfismat hafi farið fram að því er varði m.a. eldhraun. Ferli umhverfismats ljúki lögum samkvæmt ekki fyrr en með afgreiðslu leyfisbeiðni og hafi engin þátttaka almennings að því er varði verndargildi eldhraunsins samkvæmt gildandi lögum farið fram.

Allt það jarðrask og rask á lífríki, fyrir utan sjónræn áhrif sem virkjun hefði í för með sér sé svo mikið að ógerningur hafi verið annað en að sveitarstjórn rannsakaði málið ítarlega og sjálfstætt. Sú niðurstaða undirnefndar sveitarfélagsins, sem sveitarstjórn hafi tekið undir, að Þjórsárhraun hafi glatað verndargildi sínu sé efnislega röng. Þá sé sú fullyrðing að fram-kvæmdar­aðili hafi sýnt fram á að brýna nauðsyn bæri til framkvæmdanna vegna mikilvægra almannahagsmuna með vísan til fyrirsjáanlegs orkuskorts í landinu órökstudd og styðjist ekki við nýjustu gögn. Enginn orkuskortur sé fyrirsjáanlegur í landinu og enga brýna nauðsyn í skilningi náttúruverndarlaga beri til framkvæmdarinnar sem ekki tengist einfaldlega fjárhags­legum hagsmunum framkvæmdaraðila. Þá hafi engir aðrir valkostir verið kannaðir í umhverfis­mati þvert á það sem fullyrt sé í bókun undirnefndar sveitarfélagsins. Bókunin eigi því ekki við nein lagaleg rök að styðjast og byggi ekki á málefnalegu og sjálfstæðu mati sveitarstjórnar á gögnum. Hvað varði varakröfu kærenda sé vísað til alveg sömu raka og úrskurðarnefndin hafi byggt á í bráðabirgðaúrskurði í máli nr. 127/2024. Ítrekað sé að meðalhóf stjórnsýsluréttar eigi ekki við um verndun vatns samkvæmt lögum um stjórn vatnamála.

 Málsrök Rangárþings ytra: Sveitarfélagið krefst þess aðallega að kröfum kærenda verði vísað frá úrskurðarnefndinni. Til vara er þess krafist að þeim verði hafnað og til þrautavara að því er nánar tilgreindar framkvæmdir varðar. Því sé mótmælt að oddviti sveitarstjórnar hafi verið vanhæfur til meðferðar málsins vegna bakgrunns hans og sé ekkert fram komið sem varpað geti vafa á hæfi hans. Vísa beri kærunni frá sökum skorts á aðildarhagsmunum þar sem kærendur uppfylli ekki skilyrði kæruréttar skv. b. lið 3. mgr. 4. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðar­nefnd umhverfis- og auðlindamála. Engir ágallar séu á hinni kærðu ákvörðun sem hafi verið í samræmi við lög, reglugerðir, umhverfismat og skipulagsáætlanir fyrir fram-kvæmdasvæðið. Hafnað sé öllum sjónarmiðum kærenda lið fyrir lið og m.a. bent á að mikilvægir almannahagsmunir séu að baki þeirri framkvæmd sem til úrlausnar sé í máli þessu.

Lögð sé áhersla á að sjónarmiðum um meðalhóf sé veitt verðskuldað vægi í ákvörðun úrskurðarnefndarinnar um hvort stöðva eigi framkvæmdir. Um sé að ræða undantekningu frá þeirri meginreglu að kæra til nefndarinnar fresti ekki réttaráhrifum kærðrar stjórnvalds­ákvörðunar, en stöðvun framkvæmda yrði til mikils tjóns fyrir framkvæmdaraðila og sam­félagið í heild sinni. Verði ekki séð að þær efnislegu forsendur sem staðið hafi að baki eldra virkjunarleyfi, sem fellt hafi verið úr gildi af dómstólum, hafi með nokkrum hætti breyst gagnvart þeim framkvæmdum sem nú standi yfir, enda hafi verið gefið út nýtt virkjunarleyfi til bráðabirgða. Einnig hafi framkvæmdasvæðinu þegar verið raskað og verði ekki séð að nokkurt tjón geti orðið af því að núverandi framkvæmdir fái að halda áfram. Þá sé vísað til bráðabirgðaúrskurðar úrskurðarnefndarinnar í máli nr. 127/2024 þar sem því hafi verið hafnað að stöðva tilteknar framkvæmdir.

Við meðferð umsóknarinnar hafi verið fjallað ítarlega um áhrif framkvæmdanna á svæði sem njóti sérstakrar verndar skv. 61. gr. laga nr. 60/2013 um náttúruvernd. Sé vísað til umsagnar umhverfis-, hálendis- og samgöngunefndar frá fundi 14. ágúst 2025 sem staðfest hafi verið af sveitarstjórn. Í henni komi m.a. fram að Þjórsárhraun á framkvæmdasvæðinu hafi tapað þeim einkennum sem myndi verndargildi þess. Telji sveitarfélagið að fyrirhugaðar framkvæmdir við Hvammsvirkjun muni ekki hafa veruleg áhrif á eldhraun og jarðmyndanir og falli ekki undir tilvitnað ákvæði. Þá sé hraunið hvorki á friðlýstu svæði á C hluta náttúruminjaskrár né á tillögum Náttúrufræðistofnunar um svæði á B hluta náttúruminjaskrár. Öll efnistaka verði innan núverandi graftarmarka og svæðið aðeins dýpkað og öll efnistaka því á þegar röskuðu svæði. Telji sveitarstjórn að í fyrirliggjandi gögnum sé sýnt fram á að brýna nauðsyn beri til framkvæmdanna vegna mikilvægra almannahagsmuna. Ítrekað og margítrekað mat hafi farið fram á áhrifum á Þjórsárhraun, verndargildi þess, valkostagreiningu og brýnni nauðsyn. Byggi hin kærða ákvörðun á vel ígrunduðu og rökstuddu mati á þessum atriðum.

Strangt til tekið væri unnt að veita framkvæmdaleyfi fyrir hluta framkvæmdanna án þess að virkjunarleyfi og umhverfismat lægju fyrir sem gæti þannig unnist áfram til að takmarka tjón við frekari tafir framkvæmda. Ætti það við um framkvæmdir vegna veglagningar og aðrar framkvæmdir sem þegar séu hafnar og séu í samræmi við gildandi skipulag á svæðinu aðrar en þær sem felist í efnisvinnslu með sprengingum og forskurði á bergi í efsta hluta fyrirhugaðs frárennslisskurðar.

Athugasemdir leyfishafa: Leyfishafi tekur fram að hinar umþrættu undirbúnings­framkvæmdir fari fram í eignarlandi Landsvirkjunar og séu vel á veg komnar. Fyrir liggi öll nauðsynleg leyfi til að klára þær. Framkvæmdirnar séu allar utan við farveg Þjórsár og ofan allra grunnvatnshlota. Ekkert sé fram komið sem réttlæti svo íþyngjandi úrræði sem stöðvun framkvæmda sé. Um algera undantekningu sé að ræða frá þeirri meginreglu að kæra fresti ekki réttaráhrifum ákvörðunar. Skýra beri allar slíkar undantekningar þröngri lögskýringu og beita með varfærnum hætti. Þá beri kærendur á grundvelli almennra reglna sönnunarbyrði fyrir því að aðstæður séu með þeim hætti að geti réttlætt stöðvun framkvæmda.

Óumdeilt sé að svæðið sé nú þegar framkvæmdasvæði og að því hafi verið raskað. Þá sé vísað til bráðabirgðaúrskurðar nefndarinnar í máli nr. 127/2024 þar sem nefndin hafi ekki lagst gegn því að Landsvirkjun héldi áfram framkvæmdum við m.a. uppsetningu vinnubúða. Sú efnistaka sem leyfið taki til verði öll innan núverandi graftarmarka og svæðið aðeins dýpkað. Því verði öll efnistaka á þegar röskuðu svæði. Það standi því í vegi stöðvunarkröfu kærenda að ekki verði um að ræða frekara rask á yfirborði vegna efnisvinnslu úr frárennslisskurði. Hvorki hið kærða leyfi né virkjunarleyfi til bráðabirgða veiti Landsvirkjun heimild til að vinna að frekari framkvæmdum í tengslum við sjálfa virkjunina. Ekki sé uppi sú staða að hið raskaða svæði sem undirbúningsframkvæmdir nái til njóti sérstakrar verndar þannig að réttlætt geti stöðvun framkvæmda. Af gögnum megi ráða að sveitarfélagið hafi tekið sérstaka afstöðu til verndar­gildis eldhrauna á svæðinu, rökstutt þá afstöðu sína og tekið tillit til mögulegra valkosta. Jafn-framt sé vísað til umsagnar umhverfis-, hálendis- og samgöngunefndar.

Hvað varði hugsanleg áhrif framkvæmdarinnar á grunnvatnshlot sé bent á að grunnvatn sé um það bil 180 m yfir sjávarmáli við Búrfell, en grunnvatnshæðin lækki stöðugt til suðvesturs í átt að Skarðsfjalli. Við áformaða stíflu Hagalóns sé grunnvatnshæð áætluð í rúmlega 100 m hæð yfir sjávarmáli. Samkvæmt mælingum á borholum við fyrirhugaðan frárennslisskurð neðan stíflunnar sé grunnvatnshæð aftur á móti um 89 m yfir sjávarmáli í miðjum skurði og um 96 m yfir sjávarmáli við efri enda skurðarins. Ekkert bendi því til þess að hinar kærðu framkvæmdir muni hafa áhrif á grunnvatnshlot á svæðinu.

Aðilar máls þessa hafa fært fram ítarlegri rök fyrir máli sínu, sem ekki verða rakin hér frekar.

Niðurstaða: Í 1. mgr. 5. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála segir að kæra til nefndarinnar fresti ekki réttaráhrifum ákvörðunar. Kærandi geti þó krafist úrskurðar um stöðvun framkvæmda til bráðabirgða séu þær hafnar eða yfirvofandi. Um undan­tekningu er að ræða frá þeirri meginreglu sem fram kemur í 1. mgr. 29. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 að kæra fresti ekki réttaráhrifum ákvörðunar. Ber að skýra ákvæðið þröngt og verða því að vera ríkar ástæður eða veigamikil rök fyrir ákvörðun um að fallast á kröfu um stöðvun framkvæmda. Í athugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 130/2011 kemur fram um 5. gr. að í málum sem varði framkvæmdir sem hafi áhrif á umhverfið kunni kæruheimild að verða þýðingarlaus ef úrskurðarnefndin hafi ekki heimild til að fresta réttaráhrifum hennar, þó sé mikilvægt að gætt sé að því að efnislegar forsendur liggi að baki kæru, þ.e. að horft sé til þess hversu líklegt sé að kæra breyti efni ákvörðunar.

Umhverfisverndar-, útivistar- og hagsmunasamtök eiga lögvarinna hagsmuna að gæta þegar um er að ræða ákvarðanir um að veita leyfi vegna framkvæmda sem falla undir lög nr. 111/2021 um umhverfismat framkvæmda og áætlana, sbr. b-lið 3. mgr. 4. gr. laga nr. 130/2011, að nánar tilgreindum skilyrðum uppfylltum. Uppfylla kærendur þessi skilyrði samkvæmt gögnum sem úrskurðarnefndin hefur kynnt sér og verður þeim því játuð aðild að máli þessu. Hafna verður sjónarmiðum leyfisveitanda þess efnis að framkvæmdir þær sem hér um ræðir falli ekki undir ákvæði laga nr. 111/2021 eða eldri laga sama efnis. Hafin er vinna við stærstan hluta frá­rennslisskurðar virkjunar sem sætt hefur mati á umhverfisáhrifum. Skurðurinn er mótaður, tekið er fullt þversnið hans en hvorki í fulla dýpt eða lengd og það efni sem losnar er notað í vegi og plön á framkvæmdasvæðinu eða haugsett. Felast leyfðar undirbúningsframkvæmdir auk þess í uppsetningu vinnubúða og lagningu aðkomuvegar og annarri vegagerð innan framkvæmdasvæðis sem og efnisvinnslu og framkvæmdum við raf-, fjar- og hitavatnsveitu fyrir vinnubúðir og framkvæmdasvæði.

Af gögnum þessa máls virðist ljóst að framkvæmdir samkvæmt hinu kærða framkvæmdaleyfi séu yfirstandandi og er áætlað að þeim verði lokið í síðasta lagi í janúar á ári komandi. Vænta má efnisúrskurðar í máli þessu fyrir þann tíma. Þá eru þær breyttu aðstæður fyrir hendi nú miðað við þær sem voru þegar kveðinn var upp bráðabirgðaúrskurður í máli nefndarinnar nr. 127/2024, að því er virðist um öldungis sömu framkvæmdir, að fyrir liggur leyfi sérhæfðs leyfis­veitanda, Umhverfis- og orkustofnunar skv. 4. gr. a. raforkulaga nr. 65/2003, sbr. lög nr. 42, 26. júní 2025, þ.e. virkjunarleyfi til bráðabirgða, frá 11. ágúst 2025. Jafnvel þótt ýmiss álitaefni séu uppi í þessu máli, sem þarfnast nánari athugunar og telja verði efnisleg rök að baki kæru verður eigi hjá því litið að áhrifasvæði framkvæmdanna hefur þegar verið raskað, verulegt fjárhagslegt tjón getur hlotist af stöðvun framkvæmda fyrir leyfishafa og að framkvæmdirnar virðast vera í samræmi við deiliskipulag svæðisins. Verður því ekki talið að fullnægt sé skilyrðum 1. mgr. 5. gr. laga nr. 130/2011 til stöðvunar framkvæmda.

Rétt er að taka fram að leyfishafi ber áhættu af úrslitum kærumálsins kjósi hann að halda framkvæmdum áfram áður en niðurstaða máls þessa liggur fyrir.

 Úrskurðarorð:

Hafnað er kröfu kærenda um stöðvun framkvæmda.

sep 11
Love0

89/2025 Lögbundin aðalskoðun leiksvæða

Með

Árið 2025, miðvikudaginn 10. september, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Arnór Snæbjörnsson formaður, Karólína Finnbjörnsdóttir lögmaður og Þorsteinn Þorsteinsson byggingar­verkfræðingur.

Fyrir var tekið mál nr. 89/2025, kæra á ákvörðun heilbrigðisnefndar Garðabæjar, Hafnarfjarðar, Kópavogs, Mosfellsbæjar og Seltjarnarness frá 28. apríl 2025 um að lögbundin aðalskoðun leiksvæða í Kópavogi skuli fara fram á þriggja ára fresti hið minnsta.

 Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 4. júní 2025, er barst nefndinni 5. s.m., kærir BSI ehf. þá ákvörðun heilbrigðisnefndar Garðabæjar, Hafnarfjarðar, Kópavogs, Mosfellsbæjar og Seltjarnarness frá 28. apríl 2025 um að lögbundin aðalskoðun leiksvæða í Kópavogi skuli fara fram á þriggja ára fresti hið minnsta. Er þess krafist að ákvörðunin verði felld úr gildi. Til vara er þess krafist að ákvörðun Heilbrigðiseftirlits Garðabæjar, Hafnar­fjarðar, Kópavogs, Mosfellsbæjar og Seltjarnarness frá 28. maí s.á. um að synja erindi um endurupptöku eða afturköllun verði felld úr gildi og heilbrigðiseftirlitinu verði gert að taka málið aftur til efnislegrar meðferðar.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Heilbrigðiseftirliti Garðabæjar, Hafnarfjarðar, Kópavogs, Mosfellsbæjar og Seltjarnarness 6. júlí 2025.

Málavextir: Á fundi heilbrigðisnefndar Garðabæjar, Hafnarfjarðar, Kópavogs, Mosfellsbæjar og Seltjarnarness 28. apríl 2025 var tekið fyrir erindi frá umhverfissviði Kópavogsbæjar, dags. 14. s.m., þar sem óskað var eftir því að lögbundin aðalskoðun leiksvæða Kópavogs færi fram á þriggja ára fresti, enda væri innra eftirlit virkt og viðhaldi vel sinnt. Í erindinu kom fram að í samræmi við gildandi reglugerðir hverju sinni hefði bærinn látið framkvæma aðalskoðanir árlega og viðhaldi á leiksvæðum verið sinnt. Frá ársbyrjun 2024 hafi mál verið tekin enn fastari tökum og auk aðalskoðunar hafi formlegar rekstrarskoðanir verið framkvæmdar á þriggja mánaða fresti í samræmi við reglugerð nr. 1025/2022 um öryggi leikvallatækja og leiksvæða og eftirlit með þeim. Allar skýrslur væri að finna í rafrænni rekstrarhandbók Kópavogsbæjar, sbr. 6. gr. reglugerðarinnar, sem heilbrigðiseftirlitið hefði meðal annars aðgang að. Í samræmi við 14. gr. sömu reglugerðar féllst heilbrigðisnefnd á að aðalskoðun færi fram eigi sjaldnar en á þriggja ára fresti.

Með bréfi, dags. 12. maí 2025, óskaði kærandi eftir rökstuðningi fyrir ákvörðun heilbrigðis­nefndar, m.a. með vísan til tölfræði úr niðurstöðum aðalskoðunar 2024. Með bréfi, dags. 19. s.m., óskuðu Samtök verslunar og þjónustu eftir því við Heilbrigðiseftirlit Garðabæjar, Hafnar­fjarðar, Kópavogs, Mosfellsbæjar og Seltjarnarness að ákvörðunin yrði afturkölluð eða málið tekið upp að nýju. Báðum erindum var svarað með bréfi, dags. 28. s.m., þar sem ákvörðun heilbrigðisnefndarinnar frá 28. apríl s.á. var rökstudd.

Málsrök kæranda: Vísað er til þess að reglugerð nr. 1025/2022 um öryggi leikvallatækja og leiksvæða og eftirlit með þeim sé sett á grundvelli 4. gr. laga nr. 7/1998, um hollustuhætti og mengunarvarnir. Samkvæmt 65. gr. laganna skuli stjórnvaldsákvarðanir sem teknar séu á grundvelli þeirra eða reglugerða settra samkvæmt þeim eða heilbrigðissamþykkta sveitarfélaga sæta kæru til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála.

Bent er á að hin kærða ákvörðun sé haldin ágöllum bæði er varði form og efni. Öll leiksvæði og leiktæki innan sveitarfélagsins hafi verið undanskilin aðalskoðun til þriggja ára með einni ákvörðun. Þar sé farið fram hjá reglubundnu mati sem þurfi að fara fram á hverju leiktæki og leiksvæði svo nýta megi heimild til að framkvæma aðalskoðun sjaldnar en einu sinni á ári.

Þá hafi fyrirliggjandi gögn ekki sýnt fram á að ástand leiktækja og leiksvæða væri slíkt að skilyrðum til að framkvæma aðalskoðun sjaldnar en einu sinni á ári væri fullnægt. Þá sé það vafa undirorpið hvort íslenskum stjórnvöldum hafi verið heimilt að kveða á um slíka undan­þágu sem um sé deilt í reglugerð nr. 1025/2022.

Málsrök heilbrigðisnefndar Garðabæjar, Hafnarfjarðar, Kópavogs, Mosfellsbæjar og Seltjarnarness: Bent er á að kærandi sé þjónustuaðili sem sinnt hafi aðalskoðunum leiksvæða á grundvelli reglugerðar nr. 1025/2022 um öryggi leikvallatækja og leiksvæða og eftirlit með þeim, eftir stöðlum ÍST-EN 1176 og 1177, en með því eigi hann þó ekki lögvarða hagsmuni af hinni kærðu ákvörðun sem hafi ekki verið beint sérstaklega gegn kæranda. Kærandi geti ekki búist við því að lögbundið eftirlit með leikvallatækjum sé óbreytt um aldur og ævi enda geri reglugerð ráð fyrir að tímabil skoðunar geti breyst samkvæmt mati heilbrigðisyfirvalda á hverjum tíma. Þá geri reglugerðin heldur ekki ráð fyrir að kærandi teljist hagsmuna- eða umsagnaraðili þegar komi að ákvörðunum heilbrigðisnefndar samkvæmt reglugerðinni. Því beri að vísa málinu frá.

 Viðbótarathugasemdir kæranda: Vísað var til þess að kærandi hafi áður átt aðild að kæru­máli á hendur þáverandi Heilbrigðiseftirliti Hafnarfjarðar- og Kópavogssvæðis, í máli nr. 4/2009, fyrir úrskurðarnefnd skv. 31. gr. laga nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir. Ekki verði séð að hið fyrra mál víki í megindráttum frá því máli sem nú sé til meðferðar. Þar að auki komi skýrt fram í 3. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 1025/2025 um öryggi leikvallatækja og leiksvæða og eftirlit með þeim að aðalskoðun skuli framkvæmd af óháðum aðila sem hafi hlotið faggildingu samkvæmt kröfum ÍST ISO/IEC 17020. Þannig sé með skýrum hætti kveðið á um að hlutverk aðila á borð við kæranda sé að framkvæma aðalskoðun. Sem framkvæmdar­aðila samkvæmt reglugerð verði að álíta sem svo að tengsl og hagsmunir kæranda við hina kærðu ákvörðun séu fullnægjandi til að hafin sé yfir vafa aðild hans að málinu.

Niðurstaða: Í máli þessu er deilt um ákvörðun heilbrigðisnefndar Garðabæjar, Hafnarfjarðar, Kópavogs, Mosfellsbæjar og Seltjarnarness um að lögbundin aðalskoðun leiksvæða í Kópavogi fari fram á þriggja ára fresti hið minnsta, sem og synjun Heilbrigðiseftirlits Garðabæjar, Hafnarfjarðar, Kópavogs, Mosfellsbæjar og Seltjarnarness um endurupptöku málsins eða afturköllun. Kæruheimild til úrskurðarnefndarinnar er í 65. gr. laga nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir.

Um kæruaðild í þeim málum sem undir úrskurðarnefndina heyra er fjallað í 3. mgr. 4. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála. Þar er kveðið á um að þeir einir geti kært stjórnvaldsákvarðanir til úrskurðar­nefndarinnar sem eigi lögvarða hagsmuni tengda þeirri ákvörðun sem kæra eigi. Verður að skýra þetta ákvæði í samræmi við almennar reglur stjórnsýsluréttarins um aðild að kærumálum þar sem áskilið er að kærandi eigi einstaklings­bundinna hagsmuna að gæta af úrlausn máls umfram aðra og jafnframt að þeir hagsmunir séu verulegir. Verður að meta í hverju tilviki hagsmuni og tengsl kæranda við úrlausn málsins til að komast að niðurstöðu um hvort hann eigi verulegra, sérstakra og lögvarinna hagsmuna að gæta.

Af hálfu kæranda hefur verið bent á að hann sé framkvæmdaraðili eftirlits samkvæmt reglugerð og að hann eigi viðskiptalegra hagsmuna að gæta af ákvörðun heilbrigðisnefndarinnar. Slíkir hagsmunir njóta ekki verndar laga nr. 7/1998. Þar sem ákvörðunin varðar með þessu ekki einstaklega lögvarða hagsmuni kæranda verður máli þessu þegar af þeirri ástæðu vísað frá úrskurðarnefndinni.

Í tilefni af athugasemd kæranda um að honum hafi verið játuð kæruaðild að úrskurðarmáli nr. 4/2009 hjá úrskurðarnefnd skv. 31. gr. laga nr. 7/1998, svo sem lögin voru á þeim tíma, verður jafnframt bent á að með lögum nr. 89/2018 um breytingu á meðal annars lögum nr. 7/1998 var kæruheimild þeirra laga breytt á þann veg að heimildin var bundin við stjórnvaldsákvarðanir og nær með því ekki til ákvörðunar um breytt verklag við eftirlit, sem um er deilt í máli þessu.

Hvað varðar kröfu kæranda um að ákvörðun Heilbrigðiseftirlits Garðabæjar, Hafnar­fjarðar, Kópavogs, Mosfellsbæjar og Seltjarnarness frá 28. maí 2025, um að synja erindi Samtaka verslunar og þjónustu frá 19. s.m. um endurupptöku eða afturköllun verði felld úr gildi vísar úrskurðarnefndin til þess að beiðni um endurupptöku og afturköllun stafaði ekki frá kæranda heldur Samtökum verslunar og þjónustu. Er kærandi þannig ekki aðili þess máls.

 Úrskurðarorð:

Kærumáli þessu er vísað frá úrskurðarnefndinni.

sep 08
Love0

98/2025 Hótel

Með

Árið 2025, mánudaginn 8. september, tók Arnór Snæbjörnsson, formaður úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, með heimild í 3. mgr. 3. gr. laga nr. 130/2011, fyrir:

Mál nr. 98/2025, kæra á ákvörðun Umhverfis- og orkustofnunar frá 2. júlí 2025 um að hafna beiðni um útgáfu starfsleyfis til bráðabirgða vegna reksturs Hótels GEÓ að Víkurbraut 58 í Grindavík.

Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með ódagsettu bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, er barst nefndinni 2. júlí 2025, kærir A, f.h. Brimex ehf., þá ákvörðun Umhverfis- og orkustofnunar frá 2. júlí 2025 að hafna beiðni um útgáfu starfsleyfis til bráðabirgða vegna reksturs Hótels GEÓ að Víkurbraut 58 í Grindavík. Er þess krafist að ákvörðunin verði felld úr gildi og að Umhverfis- og orkustofnun verði gert að veita umsótt bráðabirgðaleyfi.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Umhverfis- og orkustofnun 16. júlí 2025.

Málavextir: Hinn 23. júní 2025 barst heilbrigðiseftirliti Suðurnesja umsókn kæranda um starfsleyfi fyrir rekstur gististaðarins Hótel GEO að Víkurbraut 58 í Grindavík. Sama dag barst Umhverfis- og orkustofnun umsókn kæranda um bráðabirgðaheimild fyrir starfseminni á grundvelli 7. gr. a. laga nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir. Fram kemur í umsókninni að brýn þörf sé á að hefja rekstur 1. júlí 2025 vegna fyrirliggjandi bókana í tengslum við ferðamannasumar og svæðisbundna eftirspurn í kjölfar opnunar Grindavíkur. Tafir á útgáfu starfsleyfis geti valdið verulegu fjárhagslegu tjóni og hindrað uppbyggingu á svæðinu. Næsta dag óskaði Umhverfis- og orkustofnun eftir umsögn Heilbrigðiseftirlits Suðurnesja vegna umsóknar kæranda og barst umsögn eftirlitsins 26. s.m. Með bréfi, dags. 30. s.m., tilkynnti Umhverfis- og orkustofnun kæranda um áform stofnunarinnar um að hafna ósk um bráðabirgðaheimild. Hin kærða ákvörðun stofnunarinnar um að hafna beiðni kæranda um bráðabirgðaheimild var tekin 2. júlí 2025 og tilkynnt honum sama dag.

Málsrök kæranda: Kærandi telur að öll skilyrði fyrir útgáfu bráðabirgðaheimildar hafi verið uppfyllt. Lögð hafi verið fram rökstudd beiðni 23. júní 2025 þar sem fram hafi komið að fyrirhuguð starfsemi væri fullbúin til rekstrar, öll formsatriði hafi verið uppfyllt og fyrir lægju jákvæðar umsagnir frá lögbundnum aðilum, m.a. slökkviliði, byggingarfulltrúa, lögreglu og bæjaryfirvöldum. Sérstaklega sé á það bent að bæjarráð Grindavíkur hafi samþykkt 1. júlí s.á. formlega bókun þess efnis að það geri ekki athugasemd við veitingu rekstrarleyfis fyrir Hótel GEO, enda liggi fyrir jákvæðar umsagnir frá öðrum fagstofnunum.

Um sé að ræða starfsemi sem hafi verið með bókaða gesti á háannatíma ferðaþjónustu í sveitarfélagi þar sem uppbygging og efnahagsleg endurreisn séu brýn. Synjunin hafi byggt á ómálefnalegri þrengingu lagaskilyrða þar sem Umhverfisstofnun líti svo á að skilyrði bráðabirgðaheimildar séu aðeins uppfyllt í tilvikum sem varða náttúruhamfarir eða fyrri rekstur. Slík þrenging á gildissviði 7. gr. a. laga nr. 7/1998 eigi sér enga lagastoð og gangi gegn tilgangi ákvæðisins, sem sé að veita sveigjanleika í tilvikum þar sem tafarlaus opnun sé réttlætanleg vegna raunverulegrar þarfar. Þá brjóti ákvörðunin í bága við 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, um meðalhóf og gegn 75. gr. stjórnarskrárinnar sem kveði á um að takmörkun á atvinnurekstri þurfi að vera lögmæt, málefnaleg og nauðsynleg.

Málsrök Umhverfis- og orkustofnunar: Stofnunin telur að ekki sé um undantekningartilvik að ræða sem geti réttlætt veitingu bráðabirgðaheimildar. Slíkri heimild sé einkum ætlað að tryggja áframhaldandi starfsemi við sérstakar aðstæður, en ekki til að hefja nýja starfsemi berist umsókn of seint, nema í sérstökum undantekningartilvikum s.s. vegna náttúruvár líkt og um ræddi í jarðborunarmálinu á Reykjanesi. Mál kæranda sé í lögbundnu ferli hjá heilbrigðiseftirlitinu sem hafi brugðist skjótt við umsókn rekstraraðila um starfsleyfi. Í umsögn Heilbrigðiseftirlits Suðurnesja sé ekki tekin afstaða til þess hvort brýn nauðsyn sé fyrir útgáfu bráðabirgðaheimildar. Umsögnin sé því hlutlaus að og leggi ekki mat á nauðsyn veitingarinnar. Að mati Umhverfis- og orkustofnunar liggi ekki fyrir fordæmi um að bráðabirgðaheimild hafi verið veitt í sambærilegu máli.

Að lokum vísar stofnunin til erindis úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála til kæranda, dags. 7. júlí 2025, er barst stofnuninni með tölvupósti þann 9. júlí sl., þar sem hafnað var beiðni kæranda um flýtimeðferð skv. 4. gr. laga nr. 130/2011. Í svarbréfi nefndarinnar sé m.a. bent á að það heyri til algerra undantekninga að veita kærumálum flýtimeðferð. Að mati nefndarinnar hafi ekki verið álitið að slíkar aðstæður væru uppi að réttlætanlegt þætti að veita því sérstakan forgang umfram önnur fyrirliggjandi mál. Framangreint svarbréf, til viðbótar þeim málsrökum sem hér hafi verið rakin, styðji við þá niðurstöðu að ekki hafi verið fyrir hendi sérstakt undantekningartilvik þar sem brýn þörf væri á að hefja eða halda áfram starfsemi.

Niðurstaða: Í máli þessu er deilt um lögmæti ákvörðunar Umhverfis- og orkustofnunar frá 2. júlí 2025 um að hafna beiðni um útgáfu starfsleyfis til bráðabirgða vegna reksturs Hótels GEÓ að Víkurbraut 58 í Grindavík. Á fundi Heilbrigðisnefndar Suðurnesja 27. ágúst 2025 og á meðan málið var til meðferðar hjá úrskurðarnefndinni var kæranda veitt starfsleyfi fyrir rekstri hótelsins og veitingastaðar. Í ljósi þessa verður kærumáli þessi vísað frá úrskurðarnefndinni, enda á kærandi ekki lengur lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn nefndarinnar um höfnun á útgáfu bráðabirgðaleyfis.

Úrskurðarorð:

Kærumáli þessu er vísað frá úrskurðarnefndinni.

sep 05
Love0

81/2025 Seiðaeldi að Öxnalæk

Með

Árið 2025, fimmtudaginn 4. september, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Arnór Snæbjörnsson formaður, Aðalheiður Jóhannsdóttir prófessor og Geir Oddsson auðlindafræðingur.

Fyrir var tekið mál nr. 81/2025, kæra á ákvörðun Skipulagsstofnunar frá 22. apríl 2025 um að stækkun á seiðaeldisstöð að Öxnalæk í Hveragerðisbæ skuli háð mati á umhverfisáhrifum.

 Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 21. maí 2025, er barst nefndinni sama dag, kærir First Water hf. þá ákvörðun Skipulagsstofnunar frá 22. apríl 2025 að stækkun á seiðaeldisstöð kæranda að Öxnalæk í Hveragerðisbæ skuli háð mati á umhverfisáhrifum. Er þess krafist að ákvörðunin verði felld úr gildi.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Skipulagsstofnun 19. júní 2025.

Málavextir: Kærandi rekur seiðaeldistöð að Öxnalæk í Hveragerðisbæ, sunnan þjóðvegar 1 á bökkum Varmár, þar sem alin eru upp laxaseiði. Samkvæmt starfsleyfi Umhverfisstofnunar, nú Umhverfis- og Orkustofnun, sbr. lög nr. 110/2024, hefur kærandi heimild til að framleiða allt að 100 tonn af laxa- eða bleikjuseiðum á ári til flutnings í aðrar fiskeldisstöðvar. Jafnframt hefur kærandi rekstrarleyfi frá Matvælastofnun sem heimilar seiðaeldi á frjóum laxi þar sem hámarkslífmassi á hverjum tíma má ekki fara yfir 100 tonn. Hinn 23. desember 2024 barst Skipulagsstofnun tilkynning frá kæranda um stækkun á hrognaaðstöðu og lífmassaaukningu í seiðaeldisstöð til ákvörðunar um matsskyldu skv. 19. gr. laga nr. 111/2021 um umhverfismat framkvæmda og áætlana. Í tilkynningunni er því lýst að fyrirhuguð framkvæmd sé til þess að samræma starfsleyfi og rekstrarleyfi með þeim hætti að bæði leyfin kveði á um 100 tonna hámarkslífmassa á hverjum tíma, en með því sé áætlað að árleg framleiðsla verði 250 tonn. Til að auka framleiðslugetu stöðvarinnar þurfi að bæta núverandi hrognamóttöku með uppsetningu á þremur framleiðslugámum sem innihaldi viðeigandi búnað. Landsvæði sem notaði verði undir nýja hrognaaðstöðu verði 8 × 20 m að stærð og staðsett norðan við núverandi húsnæði, en ekki sé gert ráð fyrir lagningu nýrra inntaks- eða affallslagna. Áætlað sé að til þess að framleiðsla geti náð 100 tonna hámarkslífmassa af laxaseiðum þurfi um 140 l/s meðalrennsli af fersku vatni, sem þýði aukið meðalrennsli um 20 l/s.

Í tilefni af erindi þessu leitaði Skipulagsstofnun umsagna Hveragerðisbæjar, Fiskistofu, Hafrannsóknastofnunar, Heilbrigðiseftirlits Suðurlands, Matvælastofnunar og Umhverfis- og Orkustofnunar um matsskyldu framkvæmdarinnar. Hveragerðisbær, Umhverfis- og Orkustofnun, Matvælastofnun og Heilbrigðiseftirlit Suðurlands töldu að framkvæmdin þyrfti ekki að undirgangast mat á umhverfisáhrifum, en Hafrannsóknastofnun og Fiskistofu voru á öndverðri skoðun. Í kjölfar umsagna umsagnaraðila skilaði kærandi viðbótarathugasemdum til Skipulagsstofnunar, dags. 14. og 24. mars 2025, þar sem sjónarmiðum umsagnaraðila var svarað og veittar voru frekari skýringar. Þá óskaði Skipulagsstofnun eftir frekari upplýsingum hjá Umhverfis- og orkustofnun sem bárust 4. apríl s.á.

Í niðurstöðu Skipulagsstofnunar um matsskyldu framkvæmdarinnar, dags. 22. apríl 2025, var álitið að á grundvelli fyrirliggjandi gagna kynni fyrirhuguð framkvæmd að hafa umtalsverð umhverfisáhrif, sbr. þau viðmið sem tilgreind væru í 2. viðauka laga um umhverfismat framkvæmda og áætlana. Skyldi framkvæmdin því háð umhverfismati.

Málsrök kæranda: Kærandi telur að Skipulagsstofnun hafi ekki uppfyllt rannsóknarskyldu sína við undirbúning hinnar kærðu ákvörðunar. Hefði verið tekið fullnægjandi mið af tilkynningu kæranda og fyrirliggjandi gögnum, upplýsingum og síðari svörum kæranda hefði stofnunin komist að þeirri niðurstöðu að fyrirhuguð framkvæmd skyldi ekki háð mati á umhverfisáhrifum. Hafi málsmeðferðin brotið í bága við bæði rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og jafnræðisreglu 11. gr. sömu laga.

Almennt sé álitsumleitan veigamikill þáttur í undirbúningi ákvörðunar, en vanræksla á því að leita lögbundinnar umsagnar eða álits sé verulegur annmarki sem almennt leiði til ógildingar ákvörðunar. Umhverfis- og orkustofnun hafi í umsögn sinni talið að fyrirhuguð framkvæmd kærandi skyldi ekki háð mati á umhverfisáhrifum, en hafi bent á að kæranda yrði gert að skila mati á áhrifum fyrirhugaðra breytinga starfseminnar á vatnshlotið Varmá með umsókn um breytingu á starfsleyfi. Einnig að í starfsleyfi yrðu gerðar kröfur um að rekstraraðili vakti gæðaþætti straumvatnshlotsins til þess að hægt yrði að skera úr um álag starfseminnar á vatnshlotið og leggja mat á ástand þess, líkt og reyndar hafi verið gert og verði áfram gert í samræmi við núgildandi starfsleyfi kæranda. Einnig vísi stofnunin til þess að bætingar á hreinsibúnaði kæranda og mælingar frá árinu 2023 gefi til kynna að losun sé ekki eins mikil og hún hafi verið. Með uppfærslu og stækkun á núverandi hreinsibúnaði og lækkuðum fóðurstuðli megi koma í veg fyrir að efnalosun í viðtakandann verði yfir mörkum. Í starfsleyfi verði kæranda gert skylt að skila niðurstöðum mælinga til eftirlitsaðila, enda sé Umhverfis- og orkustofnun skylt eða eftir atvikum heimilt að endurskoða starfsleyfi, t.d. ef mengun er meiri en búist hafi verið. Samkvæmt lögum nr. 36/2011 um stjórn vatnamála sé Umhverfis- og orkustofnun sú stofnun sem beri ábyrgð á því að fylgjast með gæðum vatnshlota, þ.m.t. vegna „íveitu“, og hafi til þess ýmsar eftirlitsheimildir.

Í niðurstöðukafla hinnar kærðu ákvörðunar vísi Skipulagsstofnun til umsagnar Hafrannsóknastofnunar, m.a. um að vatnshlotið Varmá sé nú þegar undir álagi frá þéttbýlinu í Hveragerði og fiskeldi. Þá segi í umsögninni að staða fráveitumála í Hveragerði sé með þeim hætti að hreinsistöð sveitarfélagsins ráði ekki við að hreinsa skólp. Umfang framleiðsluaukningar og magn uppleystra næringarefna í fráveita kalli á nánari athugun, en meta þurfi stöðuna sérstaklega með áhrifamati, sem fari þvert á umsögn Umhverfis- og orkustofnunar. Í svörum kæranda sem varða umsögn Hafrannsóknastofnunar komi fram að þeir útreikningar sem áætla árlega losun N og P eftir stækkun miðað við 250 tonna árlega framleiðslu, byggist á aðferð sem norska umhverfisverndarstofnunin hafi þróað og séu útreikningar því til stuðnings látnir Skipulagsstofnun í té. Útreikningar sýni heildarlosun að tromlu, en það sem eldislaxinn losi frá sér annars vegar og það sem kærandi losi í viðtakanda hins vegar sé ekki hægt að leggja að jöfnu við allt það frárennsli sem fari í gegnum tromlu kæranda. Fyrir fyrirhugaða stækkun hreinsi tromla kæranda allt að 55% af N og 92% af P miðað við framleiðsluna eins og hún sé í dag. Ný hönnun á tromlu muni ekki leiða til þess að þörf fyrir slík hreinsun minnki, en að mati kæranda hafi Skipulagsstofnun ekki tekið tillit til framangreindra útreikninga.

Matvælastofnun hafi í umsögn sinni ekki talið ástæðu til þess að fram færi umhverfismat. Stofnunin, sem fari með framkvæmd stjórnsýslu laga nr. 71/2008 um fiskeldi, hafi talið að framkvæmdinni væri lýst nægjanlega vel og að ekki yrðu gerðar athugasemdir sem varði fisksjúkdóma og forvarnir gegn þeim, auk þess sem góð grein væri gerð fyrir fiskheldni stöðvarinnar í tilkynningu kæranda. Í hinni kærðu ákvörðun vísi Skipulagsstofnun á hinn bóginn til umsagnar Hafrannsóknastofnunar um að verið sé að ala norskan kynbættan eldislax í eldisstöð kæranda, sem raunar sé gert í öllum fiskeldisstöðvum sem ali lax hér á landi, en síðan sé vísað til þess að seiði hafi verið veidd nærri útfalli frá fiskeldisstöð kæranda. Kærandi hafi svarað þeim sjónarmiðum og bent á að óvíst sé hvort umrædd seiði hafi sloppið úr seiðastöð hans, en töluvert magn sé af seiðastöðvum sem skili útfalli sínu í viðtakann. Einnig hafi verið bent á að hafi seiði sloppið frá stöðinni sé algerlega ljóst að það hafi gerst áður, en framkvæmdar hafi verið endurbætur á hreinsibúnaði og sleppivörnum, auk þess sem þjálfun starfsfólks í að hindra strok og virkja viðbragðsáætlun hafi tekið miklum stakkaskiptum frá 2021.

Allt vatn sem renni frá starfsstöð kæranda sé leitt í gegnum sérútbúnar seiðagildrur. Þrjár gildur séu til staðar og hver gildra sé sniðin að þeirri stærð seiða sem um hana geti farið. Að lokum renni affallsvatn í gegnum tromlusíu sem hvort tveggja síi fastar fóður- og seyruagnir ásamt því að hindra för seiða út í viðtakandann. Í þessu samhengi verði ekki hjá því litið að fiskeldi hefur verið stundað af hálfu fyrirrennara kæranda á sama stað og á nærliggjandi svæði í rúma fimm áratugi. Bent sé á að skv. 2. mgr. 19. gr. reglugerðar nr. 540/2020 um fiskeldi sé gildistaka rekstrarleyfis háð því skilyrði að stöð sé útbúin búnaði sem komi í veg fyrir að fiskur sleppi úr eldiskari og búnaði staðsettum í frárennsli stöðvar sem fangi fisk sem sleppi.

Skipulagsstofnun hafi leitað umsagna sex umsagnaraðila við undirbúning hinnar kærðu ákvörðunar og aðeins tveir þeirra hafi talið að framkvæmdin skyldi háð mati á umhverfisáhrifum. Niðurstaða stofnunarinnar hafi þó nær eingöngu byggst á einni umsögn, þ.e. umsögn Hafrannsóknastofnunar, en Fiskistofa vísi til umsagnar þeirrar stofnunar í sinni umsögn. Í engu hafi verið tekið mið af umsögnum annarra og mikilvægra umsagnaraðila, t.a.m. Umhverfis- og orkustofnunar, sem beri ábyrgð á því að meta vistfræðilegt ástand vatnshlota, og Matvælastofnunar, sem beri ábyrgð á framkvæmd stjórnsýslu um fiskeldi. Framangreindar stofnanir veiti einnig tilskilin leyfi til reksturs fiskeldis, þ.e. starfsleyfi og rekstrarleyfi, þar sem unnt sé að kveða á um frekari takmarkanir og skyldur leyfishafa. Þrátt fyrir að lögbundið hlutverk Hafrannsóknastofnunar sé m.a. að stunda rannsóknir á eldi í sjó og ferskvatni og rannsaka hvernig fiskeldi og fiskrækt megi best stunda í sátt við íslenska náttúru og villta stofna, felist lögbundið hlutverk þeirrar stofnunar ekki í því að fylgjast með ástandi vatnshlota og mögulegrar mengunar þar, veita leyfi til fiskeldis eða hafa reglubundið eftirlit í tengslum við hættu á slysasleppingum.

Ákvörðunin sé í andstöðu við jafnræðisreglu 1. mgr. 11. gr. stjórnsýslulaga. Samkvæmt henni skulu stjórnvöld gæta samræmis og jafnræðis í lagalegu tilliti við úrlausn mála. Ákvæðið leggi þá skyldu á herðar stjórnvaldi, þ.m.t. Skipulagsstofnun, að líta til fyrri úrlausna sinna í sambærilegum málum og sé reglan ein af grundvallarreglum íslenskrar stjórnsýslu. Skipulagsstofnun hafi margoft tekið ákvörðun um að sambærilegar framkvæmdir skuli ekki háðar mati á umhverfisáhrifum. Sem dæmi hafi stofnunin tekið ákvörðun 19. desember 2019 um að 80 tonna framleiðsluaukning á laxaseiðum að Fiskalóni í Ölfusi skyldi ekki háð mati á umhverfisáhrifum. Einnig hafi stofnunin tekið ákvarðanir um að framkvæmdir sem líkja megi við fyrirhugaða framkvæmd kæranda skuli ekki háð mati á umhverfisáhrifum í fleiri sambærilegum málum. Vísað sé til ákvörðunar frá 21. janúar 2022 um eldi á laxaseiðum að Laxabraut 5 í Þorlákshöfn, ákvarðana frá 18. júní 2021 um aukna framleiðslu Laxa fiskeldis ehf. að Bakka annars vegar og Fiskalóni hins vegar í Sveitarfélaginu Ölfusi, ákvörðunar frá 19. október 2021 um eldi á laxaseiðum að Hallkelshólum í Grímsnesi og ákvörðunar frá 3. ágúst 2016 um framleiðslu á allt að 500 tonnum af laxaseiðum í Sveitarfélaginu Ölfusi.

Málsrök Skipulagsstofnunar: Stofnunin bendir á að umsagnir umsagnaraðila séu ekki bindandi fyrir hana. Lagt sé mat á gildi þeirra og innbyrðis vægi að virtum þeim lögum sem gilda um starfsemi umsagnaraðilanna. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 112/2015 um Hafrannsóknastofnun, rannsókna og ráðgjafarstofnun hafs og vatna, sé hlutverk stofnunarinnar að afla með rannsóknum alhliða þekkingar á hafinu, ám og vötnum landsins og lífríki þeirra, með áherslu á hvernig nýta megi lifandi auðlindir með sjálfbærum hætti. Hlutverk hennar sé einnig að afla þekkingar og viðhalda gagnagrunni um jarðfræði og eðliseiginleika landgrunnsins, áa og vatna, einkum með tilliti til sjálfbærra fiskveiða og sjálfbærrar nýtingar annarra lifandi auðlinda. Enn fremur skuli stofnunin rannsaka hvernig fiskeldi og fiskrækt megi best stunda í sátt við íslenska náttúru og villta stofna, sem og að veita ráðgjöf um lífríki áa, vatna og sjávar varðandi framkvæmdir og mannvirkjagerð. Að lokum sé það hlutverk stofnunarinnar að treysta undirstöðu vísindalegrar ráðgjafar um nýtingu og ræktun nytjastofna sjávar, áa og vatna. Að virtu greindu hlutverki Hafrannsóknastofnunar hafi Skipulagsstofnun tekið mið af henni og vegið hana saman við efni annarra umsagnaraðila.

Í ljósi þess hvernig umsögn Umhverfis- og orkustofnunar hafi verið úr garð gerð hafi tölvupóstur verið sendur til stofnunarinnar þar sem óskað hafi verið álits stofnunarinnar á því hvort hún hafi ekki áhyggjur af því að framkvæmdin hafi áhrif á viðtakann Varmá líkt og Hafrannsóknastofnun geri. Í svari Umhverfis- og orkustofnunar hafi verið tekið undir orð Hafrannsóknastofnunar um að Varmá sé viðkvæmur viðtaki sem sé þegar undir álagi, en stofnunin ítreki það sem fram komi í umsögn hennar að kæranda verði gert að skila inn mati á áhrifum framleiðsluaukningarinnar á vatnshlotið Varmá þegar hann sæki um breytingu á starfsleyfi. Skipulagsstofnun bendi aftur á móti á að þótt fram fari sérstakt áhrifamat á vatnshlot áður en leyfi verði veitt undanskilji það ekki framkvæmd frá umhverfismati sem kunni að hafa umtalsverð umhverfisáhrif.

Hvað varði þá útreikninga sem kærandi vísi til þá hafi þeir að sjálfsögðu verið skoðaðir. Skipulagsstofnun vísi til niðurstöðuorða hinnar kærðu ákvörðunar, m.a. um að horfa verði til þess að um sé að ræða 2,5 falda framleiðsluaukningu með frárennsli í viðkvæman viðtaka sem sé þegar undir álagi. Sé því mikilvægt að meta áhrif fyrirhugaðrar framleiðsluaukningar á vatnshlotið Varmá með áhrifamati og svara því hvort viðtakinn Varmá þoli þá losun sem fylgi aukinni framleiðslu seiðaeldisstöðvarinnar. Hafa verði í huga að Varmá sé á náttúruminjaskrá og sé m.a. talin hafa mikið vísindalegt gildi, auk þess sem hún njóti einnig hverfisverndar samkvæmt aðalskipulagi Hveragerðisbæjar.

Jafnræðisregla stjórnsýsluréttarins, sem m.a. hafi verið lögfest með 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, áskilji að málsatvik og hin lagalega aðstaða séu öldungis sambærileg. Skipulagsstofnun fái ekki séð að málin sem kærandi vísi til séu sambærileg. Landfræðilegar aðstæður séu mismunandi á hverjum stað. Í ákvörðun sinni um eldi á laxaseiðum að Hallkelshólum frá 19. október 2021 komi ekkert fram sem bendi til þess að viðtakinn, Höskuldslækur, sé sérstaklega viðkvæmur. Í ákvörðun frá 21. janúar 2022, varðandi eldi á laxaseiðum að Laxabraut 5 í Þorlákshöfn, komi ekkert fram sem bendi til þess að viðtakinn ósar Ölfusár og strandsjórinn við Þorlákshöfn sé sérstaklega viðkvæmur. Í ákvörðun frá 3. ágúst 2016, um framleiðslu á allt að 500 tonnum af laxaseiðum í Sveitarfélaginu Ölfusi, teljist viðtakinn Atlantshafið síður viðkvæmur. Til samanburðar sé Varmá viðkvæmur viðtaki sem sé þegar undir álagi.

Rökstuðningur hinnar kærðu ákvörðunar sé fullnægjandi og uppfylli kröfur 2. málsl. 1. mgr. og 2. mgr. 22. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Stofnunin hafi litið með viðhlítandi hætti til þeirra viðmiða sem átt hafi við í málinu og nefnd séu í 2. viðauka laga nr. 111/2021 um umhverfismat framkvæmda og áætlana.

Viðbótarathugasemdir kæranda: Af hálfu kæranda er ítrekað að það sé Umhverfis- og orkustofnun sem annist stjórnsýslu á sviði vatnsverndar í samræmi við lög nr. 36/2011 um stjórn vatnamála. Stofnunin sjái m.a. um mat á ástandi vatnshlota í samræmi við lögin og hafi vaktað vatnshlotið Varmá (103-792-R) síðastliðna áratugi. Eins og fram komi í vatnavefsjá Veðurstofu Ísland sé vistfræðilegt og efnafræðilegt ástand vatnshlotsins talið gott og gert sé ráð fyrir því að umhverfismarkmið þess náist. Umsögn Umhverfis- og orkustofnunar hljóti bersýnilega að vega þungt við mat á fyrirhugaðri framkvæmd og sé sérstök áhersla lögð á að um sé að ræða sérfróðan aðila, sbr. til hliðsjón úrskurð úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála frá 31. október 2024 í máli nr. 82/2024.

Hafrannsóknastofnunar hafi lagt tilteknar spurningar fyrir kæranda sem hann hafi svarað á sérstöku eyðublaði ásamt því að skila ítarlegu svari til Hafrannsóknastofnunar. Að mati kæranda sé ljóst að Skipulagsstofnun hafi ekki tekið mið af framangreindum svörum kæranda, en ekki sé vikið að þeim í niðurstöðukafla hinnar kærðu ákvörðunar. Í hinni kærðu ákvörðun sé enginn rökstuðningur veittur fyrir því hvers vegna umsögn Hafrannsóknastofnun vegi þyngra en aðrar. Skortur á rökstuðningi geri kæranda erfiðara fyrir að færa efnisleg rök gegn afstöðu Skipulagsstofnunar þar sem ekki liggi enn fyrir hvað valdi því að umsögn Hafrannsóknastofnunar sé lögð til grundvallar ákvörðuninni, en ekki aðrar ósamrýmanlegar umsagnir.

Niðurstaða: Í máli þessu er deilt um þá ákvörðun Skipulagsstofnunar frá 22. apríl 2025 að stækkun á seiðaeldisstöð kæranda að Öxnalæk í Hveragerðisbæ skuli háð mati á umhverfisáhrifum. Kæruheimild er í 30. gr. laga nr. 111/2021 um umhverfismat framkvæmda og áætlana og barst kæra innan kærufrests.

Fyrirhuguð framkvæmd var tilkynnt til Skipulagsstofnunar til ákvörðunar um matsskyldu skv. 2. mgr. 19. gr. laga nr. 111/2021 sem framkvæmd í flokki B, sbr. lið 13.02 í 1. viðauka við lögin. Þar undir falla m.a. allar breytingar eða viðbætur við framkvæmdir sem tilgreindar eru í flokki A í 1. viðauka laganna. Þá var og tilgreint í ákvörðun Skipulagsstofnunar að tilkynningin félli undir lið 10.20, en þar er tilgreint að framkvæmd sem feli í sér vinnslu grunnvatns eða íveitu vatns í grunnvatn, þó ekki þess sem fellur undir lið 10.19, með sem nemur a.m.k. 70 l/sek, falli í flokk B.

Samkvæmt 18. gr. laga nr. 111/2021 eru framkvæmdir í flokki A ávallt háðar mati á umhverfisáhrifum, en matsskylda framkvæmda sem tilgreindar eru í flokki B ræðst af því hvort framkvæmd geti haft í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif vegna umfangs, eðlis eða staðsetningar. Í 2. viðauka við lögin eru þeir þættir sem líta ber til við það mat taldir upp í þremur töluliðum, þ.e. eðli framkvæmdar, staðsetning og eiginleikar hugsanlegra áhrifa hennar. Undir hverjum tölulið er svo fjöldi annarra liða. Eðli máls samkvæmt fer það eftir þeirri framkvæmd sem ákvörðunin snýst um hverjir þeirra liða vega þyngra við mat Skipulagsstofnunar á því hvort umhverfisáhrif framkvæmdar teljist umtalsverð, en það að framkvæmd falli undir einhverja þeirra leiðir þó ekki sjálfkrafa til matsskyldu.

Lög nr. 111/2021 gera ráð fyrir því að framkvæmdaraðili afli og leggi fram á viðhlítandi hátt upplýsingar um framkvæmd og líkleg umtalsverð umhverfisáhrif hennar, sbr. 2. mgr. 19. gr. laganna. Þá er í 9. gr. reglugerðar nr. 1381/2021 um umhverfismat framkvæmda og áætlana nánar kveðið á um efni tilkynningar framkvæmdar í flokki B. Mat Skipulagsstofnunar á því hvort framkvæmd skuli háð umhverfismati samkvæmt lögunum hlýtur eðli máls samkvæmt að lúta að því að sannreyna gildi gagna og gæði þeirra. Í þeim tilgangi skal stofnunin leita álits umsagnaraðila áður en ákvörðun um matsskyldu er tekin, sbr. 1. mgr. 20. gr. laganna. Til þeirra teljast opinberar stofnanir, stjórnvöld eða aðrir lögaðilar sem sinna lögbundnum verkefnum sem varða framkvæmdir og/eða áætlanir sem falla undir lögin eða umhverfisáhrif þeirra. Þá ber Skipulagsstofnun jafnframt að gæta þess að fullnægjandi gögn hafi verið lögð fram og hvílir á stofnuninni sú skylda að upplýsa málið að því marki að hún geti komist að efnislega réttri niðurstöðu.

—–

Í tilkynningu framkvæmdaraðila kemur fram að seiðaeldisstöðin að Öxnalæk, sem er á bökkum Varmár, hafi verið starfandi í rúmlega 50 ár og hafi þar verið stundað bæði seiða- og þauleldi á bleikju ásamt seiðaeldi á laxaseiðum. Frá árinu 2022 hafi einungis verið alin upp laxaseiði í stöðinni fyrir áframeldisstöð framkvæmdaraðila við Laxabraut í Þorlákshöfn. Núverandi starfsemi er lýst svo að innandyra sé fiskur alinn frá hrogni fram að bólusetningu, en utandyra frá bólusetningu til og með smoltun í útikerjum. Samkvæmt rekstrarleyfi sem gefið er út af Matvælastofnun hefur kærandi leyfi fyrir 100 tonnum af hámarkslífmassa á hverjum tíma, en starfsleyfi kæranda kveður á um heimild til að framleiða allt að 100 tonn af laxa- eða bleikjuseiðum á ári.

Framkvæmdaraðili lýsir fyrirhuguðum áformum þannig að framleiðslugeta stöðvarinnar verði aukin, en til þess þurfi að bæta núverandi hrognamóttöku með uppsetningu á þremur framleiðslugámum sem innihaldi viðeigandi búnað. Landsvæði sem notaði verði undir nýja hrognaaðstöðu sé 8 × 20 m að stærð og staðsett norðan við núverandi húsnæði, en ekki sé gert ráð fyrir lagningu nýrra inntaks- eða affallslagna. Varmá sé á náttúruminjaskrá og tilheyri það straumvatnshloti 103-792-R, en samkvæmt vatnavefsjá Veðurstofu Ísland sé vistfræðilegt ástand skráð óflokkað, en efnafræðilegt ástand skráð gott. Framkvæmdaraðili álítur að losun frá fyrirhuguðu eldi raski ekki lífríki eða umhverfi stöðvarinnar umfram það sem nú þegar sé gert. Reiknað sé með að 1 kg af fóðri verði notað fyrir hvert kíló af fiski, en stefnt sé að því að ná lægri fóðurstuðli. Verði framleiðslunni breytt svo hámarkslífmassi miðist við 100 tonn í stað 100 tonna ársframleiðslu megi áætla að ársframleiðsla nemi um 250 tonnum. Gert sé ráð fyrir að losun á fosfór (P) verði 2,38 tonn á ári og á nitri (N) 11,23 tonn. Framkvæmdaraðili áætlar að til þess að framleiðsla geti náð 100 tonna hámarkslífmassa af laxaseiðum þurfi um 140 l/s meðalrennsli af fersku vatni, sem þýði aukið meðalrennsli um 20 l/s. Núverandi vatnsveita stöðvarinnar muni anna aukinni framleiðslu, en vatnið komi frá vatnsbólum sem tilheyri grunnvatnshloti 103-202-G. Samkvæmt vatnavefsjá Veðurstofu Íslands sé bæði vistfræðilegt og efnafræðilegt ástand vatnshlotsins óþekkt.

Við undirbúning hinnar kærðu ákvörðunar leitaði Skipulagsstofnun umsagna skv. 1. mgr. 20. gr. laga nr. 111/2021 og var óskað álits á tilkynningu framkvæmdaraðila og hvort framkvæmdin skyldi lúta umhverfismati.

Í umsögn Hveragerðisbæjar er m.a. vakin athygli á að þar sem affall stöðvarinnar sé í Varmá þurfi að huga vel af þeim afleiðingum sem breytingin gæti haft í för með sér, þá helst á losun næringarefna í ánna. Þegar horft sé til mælinga á affalli stöðvarinnar frá árinu 2024 virðist efnafræðilegt ástanda þess vera vel viðunandi. Geri megi ráð fyrir því að með auknum mótvægisaðgerðum samhliða fyrirhugaðri uppbyggingu stafi lífríki Varmár lítil ógn af þeim næringarefnum sem verði til. Að undanskildum nokkrum atriðum sé framkvæmdinni lýst nægjanlega vel og þurfi hún ekki að fara í mat á umhverfisáhrifum. Fram kemur í umsögn Matvælastofnunar að breytingin hafi ekki í för með sér að breyta þurfi skilmálum í útgefnu rekstrarleyfi. Framkvæmdinni sé lýst nægjanlega vel og séu ekki gerðar athugasemdir er varði fisksjúkdóma og forvarnir gegn þeim. Góð grein sé gerð fyrir fiskheldni stöðvarinnar í tilkynningu. Ekki sé þörf á umhverfismati. Þá gerir Heilbrigðiseftirlit Suðurlands engar athugasemdir við tilkynnta framkvæmd í sinni umsögn og metur það svo að ekki sé þörf á mati á umhverfisáhrifum.

Í umsögn Umhverfis- og Orkustofnunar er bent á að fyrirhuguð áform framkvæmdaraðila megi ekki valda því að ástandi vatnshlotsins Varmá hnigni, hvorki tímabundið né varanlega. Verði honum gert að skila inn mati á áhrifum breytinganna á vatnshlotið Varmá þegar hann sæki um breytingu á starfsleyfi, auk þess sem í starfsleyfi verði gerðar kröfur um vöktun gæðaþátta straumvatnshlotsins. Komi í ljós að vatnshlotið uppfylli ekki viðkomandi umhverfismarkmið skuli framkvæmdaraðili ráðast í aðgerðir til að draga úr álagi. Vegna aukinnar vatnsþarfar er bent á að umhverfismarkmið grunnvatnshlotsins Ölfusstraumur Forir sé að hafa góða magnstöðu og gott efnafræðilegt ástand, en bæði magnstaða og efnafræðilegt ástand þess sé óþekkt vegna skorts á gögnum. Um losun frá eldi bendir stofnunin á að efnalosun framkvæmdaraðila hafi árið 2022 verið talsvert yfir leyfilegum mörkum í starfsleyfi, en eftir að hreinsibúnaður hafi verið bættur árið 2023 gefi mælingar til kynna að losun sé ekki eins mikil. Telji stofnunin að með uppfærslu og stækkun á núverandi hreinsibúnaði og lækkuðum fóðurstuðli megi koma í veg fyrir að efnalosun verði yfir mörkum. Var það álit stofnunarinnar að framkvæmdin væri ekki líkleg til að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif og skyldi því ekki háð mati á umhverfisáhrifum.

Hafrannsóknastofnun skilaði umsögn vegna tilkynntrar framkvæmdar þar sem m.a. var talið mikilvægt að greina hvort viðtakinn Varmá þoli aukningu miðað við áætlaða losun. Viðtakinn sé þegar undir álagi sem muni aukast ef áformin gangi eftir. Líta þurfi til samlegðaráhrifa frá annarri starfsemi. Þá hafi íbúum á vatnasvæðinu fjölgað og hreinsibúnaður og fráveita hafi verið ólagi sem hafi valdið því að veiði í Varmá hafi verið stöðvuð vegna mengunar af völdum saurgerla. Afar mikilvægt sé að koma í veg fyrir að fiskar sleppi þar sem slíkt geti valdið erfðablöndun. Telur stofnunin að hafa beri í huga að um 2,5 falda aukningu á framleiðslu sé að ræða með frárennsli í viðkvæman viðtaka sem þegar sé undir álagi. Hætta geti verið á seiðaleka frá stöðinni. Telur stofnunin að fá þurfi svör við ósvöruðum spurningum með formlegu mati á umhverfisáhrifum. Í umsögn Fiskistofa um tilkynningu framkvæmdaraðila er tekið undir umsögn Hafrannsóknastofnunar auk þess sem bent er á skort á umfjöllun um lög nr. 61/2006 um lax- og silungsveiði.

Við meðferð málsins hjá Skipulagsstofnun kom framkvæmdaraðili á framfæri athugasemdum við framkomnar umsagnir. Þá sendi Skipulagsstofnun fyrirspurn á Umhverfis- og orkustofnun þess efnis hvort stofnunin hefði ekki áhyggjur af því, líkt og Hafrannsóknastofnun gerði, að framkvæmdin hefði áhrif á viðtakann Varmá. Í svari Umhverfis- og orkustofnunar voru fyrri sjónarmið í umsögn stofnunarinnar ítrekuð og áréttað að hún teldi ekki þörf á umhverfismati þar sem með áhrifamati á vatnshlot yrði metið hvort viðtakinn þoli aukninguna. Að sama skapi ef í ljós kæmi með vöktun að mengun væri meiri en gert væri ráð fyrir í umhverfismati yrði rekstraraðila gert að ráðast í aðgerðir til að draga úr álagi og tryggja að umhverfismarkmið náist. Því væri breytt starfsemi ekki af þeim toga að þörf væri á fullu umhverfismati.

Í niðurstöðukafla ákvörðunar Skipulagsstofnunar var tekið fram að breytingin fælist fyrst og fremst í mikilli framleiðsluaukningu sem muni auka álag á viðtakann Varmá. Grunnvatnsnotkun muni aukast einungis um u.þ.b. 20 l/s. Samkvæmt ákvæðum laga nr. 36/2011 um stjórn vatnamála sé gerð sú krafa að öll vatnshlot skuli ávallt vera í a.m.k. góðu ástandi. Við framleiðsluaukninguna muni magn úrgangs og losun mengunarefna aukast töluvert. Vatnshlotið Varmá sé nú þegar undir álagi frá þéttbýlinu í Hveragerði og fiskeldi. Staða fráveitumála sé með þeim hætti að hreinsistöð sveitarfélagsins ráði ekki við að hreinsa það skólp sem veitt sé í hana og hafi þurft að stöðva veiði í Varmá vegna saurgerlamengunar. Mikilvægt sé að meta áhrif fyrirhugaðrar framleiðsluaukningar á vatnshlotið Varmá með áhrifamati og svara því hvort viðtakinn Varmá þoli þá losun sem aukning hafi í för með sér.

Það að framkvæmd sé háð efnisreglum á sviði náttúruverndar, svo sem ákvæðum laga um stjórn vatnamála, sem mæla fyrir um bann við hnignun vatnsgæða, sbr. 3. mgr. 28. gr. laganna, verður ekki ljáð veruleg þýðing við ákvörðun um matsskyldu framkvæmdar, enda er tilgangur slíkrar ákvörðunar að greina, á grundvelli gagna sem framkvæmdaraðili leggur fram, sbr. 19. gr. laga nr. 111/2021, hvort nauðsynlegt sé að mat fari fram á umhverfisáhrifum, m.a. að teknu tilliti til slíkra reglna. Verður eðli máls samkvæmt ekki komist hjá umhverfismati með vísan til þess eins að við leyfisveitingu megi setja skilyrði sem takmarki losun eða mengun frá starfsemi.

Af hálfu Skipulagsstofnunar er vísað til þess að hætta sé á slysasleppingum í landeldi þó svo stöðvar séu útbúnar sleppivörnum. Fyrirhuguð áform framkvæmdaraðila geti haft neikvæð áhrif á villta laxastofna m.t.t. erfðablöndunar ef til þess komi að norsk laxaseiði sleppi við eldi, en þau áhrif geti verið óafturkræf. Horfa þurfi til varúðarreglu laga nr. 60/2013 um náttúruvernd sem kalli á nánari greiningu og mat á mögulegum slysasleppingum og áhrifum þeirra. Verður ekki gagnrýnt að litið hafi verið til þessara atriða í ljósi staðsetningar eldisstarfseminnar og umsagnar Hafrannsóknastofnunnar um að veiðst hafi laxaseiði af norskum uppruna rétt neðan við útfall frá starfseminni.

Að mati Skipulagsstofnunar kalla þættir sem falli undir eðli, staðsetningu og eiginleika hugsanlegra áhrifa framkvæmdarinnar á að hún undirgangist umhverfismat. Það er álit úrskurðarnefndarinnar að Skipulagsstofnun hafi við ákvörðunar­töku sína litið með viðhlítandi hætti til viðeigandi viðmiða 2. viðauka laga nr. 111/2021. Verður og ekki annað ráðið en að fyrir stofnuninni hafi legið nauðsynlegar upplýsingar um framkvæmdina og forsendur hennar sem hún gat reist ákvörðun sína á. Verður því að hafna kröfu kæranda um ógildingu hennar.

Úrskurðarorð:

Hafnað er kröfu kæranda um að ógilda ákvörðun Skipulagsstofnunar frá 22. apríl 2025 um að stækkun á seiðaeldisstöð kæranda að Öxnalæk í Hveragerðisbæ skuli háð mati á umhverfisáhrifum.

sep 05
Love0

53/2025 Strok eldislaxa

Með

Árið 2025, fimmtudaginn 4. september, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Arnór Snæbjörnsson formaður, Aðalheiður Jóhannsdóttir prófessor og Geir Oddsson auðlindafræðingur.

Fyrir var tekið mál nr. 53/2025, kæra á ákvörðun Umhverfis- og orkustofnunar frá 13. mars 2025 um að grípa ekki til aðgerða á grundvelli laga nr. 55/2012 um umhverfisábyrgð vegna stroks eldislaxa úr sjókvíum í Patreksfirði í ágúst 2023.

 Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 3. apríl 2025, er barst nefndinni sama dag, kæra samtökin Náttúrugrið þá ákvörðun Umhverfis- og orkustofnunar frá 13. mars 2025 að grípa ekki til aðgerða á grundvelli laga nr. 55/2012 um umhverfisábyrgð vegna stroks eldislaxa úr sjókvíum í Patreksfirði í ágúst 2023. Einnig er kærður óhæfilegur dráttur á málsmeðferð og skortur á upplýsingum um kærurétt. Gerð er sú krafa að „málinu verði komið í lögmætan farveg.“

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Umhverfis- og orkustofnun 13. maí 2025.

Málavextir: Í ágúst 2023 struku 3.500 eldislaxar úr sjókví Arctic Sea Farm ehf. í Patreksfirði. Hinn 20. s.m. tilkynnti fyrirtækið til Matvælastofnunar að tvö göt hefðu fundist í nót kvíarinnar á 2,5 m dýpi. Var þess krafist að slátrun hæfist samstundis á fiski úr kvínni. Á sama tíma tilkynnti félagið um atvikið til Umhverfisstofnunar og upplýsti um aðgerðir til að meta umfang stroksins og aðgerðir til að veiða strokinn fisk.

Með bréfi til Umhverfisstofnunar, dags. 26. september 2023, reisti kærandi þá kröfu gagnvart stofnuninni að gripið yrði til lögmæltra aðgerða skv. III. og V. kafla laga nr. 55/2012 um umhverfisábyrgð vegna þessa atviks. Var í erindinu rakið að téð lög væru sett til samræmis við greiðslureglu eða mengunarbótareglu umhverfisréttarins sem hefði að markmiði að tryggja að sá, sem bæri ábyrgð á umhverfistjóni af völdum atvinnustarfsemi eða yfirvofandi hættu á slíku tjóni, kæmi í veg fyrir tjón eða bætti úr tjóni ef það hefði orðið og bæri kostnað af ráðstöfunum sem af því leiddi. Um mögulega ábyrgð vegna atviksins var einnig vísað til 179. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Í svari Umhverfisstofnunar við erindi þessu, dags. 30. nóvember 2023, var rakið að Matvælastofnun hefði það hlutverk að rannsaka orsök stroks úr eldiskví og kanna hvort gæðaferlum hafi verið fylgt á meðan Fiskistofa bæri ábyrgð á aðgerðum til þess að ná strokulöxum úr hafi og ám. Greint var einnig frá bréfi Fiskistofu til Landssambands veiðifélaga, dags. 12. september s.á., og aðgerðum sem stofnunin og veiðifélög hefðu gripið til skv. lögum nr. 71/2008 um fiskeldi. Vegna tilvísunar til mengunarbótareglunnar var bent á 5. mgr. 13. gr. laga nr. 71/2008 sem kvæði á um að allan kostnað Fiskistofu og annarra stjórnvalda vegna nauðsynlegra aðgerða vegna veiða á fiski sem stryki skyldi rekstrarleyfishafi greiða. Þau úrræði sem kæmi til greina að beita á grundvelli laga um umhverfisábyrgð skarist, a.m.k. að hluta til, við þær aðgerðir sem stæðu yfir að kröfu Fiskistofu. Unnið væri að því að meta þá skörun og yrði óskað upplýsinga um niðurstöðu Fiskistofu að loknum aðgerðum. Að svo stöddu væri ekki væri rétt að beita úrræðum laga nr. 55/2012.

Rúmum mánuði síðar, með bréfi kæranda til Umhverfisstofnunar, dags. 4. janúar 2024, var ítrekuð krafa um að gripið yrði til aðgerða samkvæmt lögum nr. 55/2012. Var þar vísað til þess að röksemdir stofnunarinnar um að aðhafast ekki að svo stöddu ættu ekki lengur við. Málið væri ekki lengur til rannsóknar lögreglu og ekki yrði séð hvernig greiðsluregla umhverfisréttar yrði tryggð með tímabundnum aðgerðum Fiskistofu sem væri lokið en hefðu falist í leit að eldislaxi, lengdu stangaveiðitímabili og lokun laxastiga.

Hálfu ári síðar, með tölvupósti starfsmanns Umhverfisstofnunar frá 7. júní 2024, var erindi kæranda svarað með því að upplýst var um að stofnunin hefði verið í samskiptum við Fiskistofu vegna málsins sem hygðist meta stöðuna þá um sumarið og mögulega grípa til aðgerða ef eldfiskar gerðu vart við sig í ám. Færi svo að eldisfiskar fyndust í ám myndi stofnunin taka næstu skref til skoðunar.

Í tölvupósti Fiskistofu 7. febrúar 2025 var Umhverfis- og orkustofnun tilkynnt að Fiskistofa hefði ekki gripið til frekari aðgerða og væri málinu því lokið. Til skýringar skal þess getið að í lok árs 2024 urðu þær breytingar í stjórnsýslu umhverfismála að Umhverfisstofnun var lögð niður og stór hluti verkefna hennar lagður til nýrrar stofnunar, Umhverfis- og orkustofnunar, sbr. lög nr. 110/2024.

Með bréfi Umhverfis- og orkustofnunar, dags. 13. mars 2025, sem hefur að geyma hina kærðu ákvörðun í máli þessu, kom fram sú afstaða að umrætt strok á eldislaxi geti fallið undir 1. tölulið 1. mgr. 3. gr. laga nr. 55/2012, sem varði umhverfistjón á vernduðum tegundum og náttúruverndarsvæðum, fremur en 2. tölulið málsgreinarinnar, sem varði slíkt tjón á vatni. Rakið var í framhaldi að stofnunin hefði átt samráð við Fiskistofu undanfarna mánuði. Fundað hafi verið með Fiskistofu þar sem ræddar hafi verið mögulegar úrbætur, umfram fyrri fyrirmæli þeirrar stofnunar.

Með fyrri fyrirmælum var vísað til tilmæla Fiskistofu til veiðifélaga sem sett voru fram í bréfi, dags. 12. september 2023. Í bréfinu var greint frá stroki fiska úr kví í Patreksfirði og þeim aðgerðum sem ráðist hafi verið í til að veiða strokulaxa um leið. Var með bréfinu heimilað að loka laxastigum tímabundið, þar sem vart hefði orðið við eldislaxa, lengja stangaveiðitímabil og hefja veiðiaðgerðir, væri til þess talið tilefni. Kom og fram að veiðiaðgerðir sem ráðist yrði í samkvæmt fyrirmælum stofnunarinnar yrðu kostaðar af henni.

Í greindu bréfi, dags. 13. mars 2025, kom þessu næst fram að Fiskistofa hefði ekki gripið til frekari aðgerða vegna atburðarins. Sú stofnun muni þó bregðast við verði vart eldisfiska í veiði og „grípa til aðgerða til að minnka líkurnar á því að þeir valdi vistfræðilegu tjóni.“ Hægt hafi verið að grípa til aðgerða, áður en fiskurinn hrygndi og hafi það verið reynt. Fyrst með veiðum í net um leið og atburðurinn átti sér stað. Lítið hafi veiðst í net og hafi Fiskistofa því sett fram fyrirmælin í bréfinu frá 12. september 2023. Fiskistofa og Umhverfis- og orkustofnun telji ekki raunhæft að grípa til aðgerða til að fjarlægja möguleg afkvæmi eldisfiska í veiðivötnum eftir hrygningu. Væri það og mat stofnunarinnar að engin fyrirmæli samkvæmt lögum nr. 55/2012 hafi verið vanrækt þannig að refsiábyrgð samkvæmt lögunum, sbr. 34. gr., kæmi til álita. Í ljósi þess að ekki væri álitið raunhæft að hægt væri að ráðast í úrbætur á því tjóni sem mögulega varð við sleppinguna í Patreksfirði muni stofnunin ekki beita þeim heimildum sem hún hafi skv. III. og V. kafla þeirra laga.

Málsrök kæranda: Kærandi vísar til þess að hin kærða ákvörðun Umhverfis- og orkustofnunar sé kærð á sömu forsendum og lýst var í upphaflegu erindi til stofnunarinnar frá 26. september 2023. Krafist sé aðgerða á grundvelli í 1. mgr. 26. gr. laga nr. 55/2012 um umhverfisábyrgð, en lögin séu sett til innleiðingar á Evróputilskipun nr. 2004/35/EB um umhverfisábyrgð. Markmið laganna sé að tryggja að sá sem beri ábyrgð á umhverfistjóni af völdum atvinnustarfsemi eða yfirvofandi hættu á slíku tjóni komi í veg fyrir tjón eða bæti úr tjóni og beri kostnað af ráðstöfunum sem af því leiði.

Að áliti kæranda sé um að ræða umhverfisbrot er tengist skuldbindingum laga nr. 36/2011 um stjórn vatnamála, sbr. 2. tölulið 1. mgr. 3. gr. laga nr. 55/2012, en ekki verði séð að Umhverfis- og orkustofnun hafi gert nokkurn reka að því að rannsaka hvort svo væri. Með því sé vísað til tjóns sem hafi veruleg skaðleg áhrif á vistfræðilegt ástand og vistmegin vatns. Sé ekki nokkur vafi á því að erfðablöndun norsks eldislax við villta íslenska laxastofna hafi slík áhrif. Um það sé vísað til skýrslu Hafrannsóknastofnunar frá júlí 2023. Þá hafi verið brotið gegn málshraðareglu stjórnsýslulaga nr. 37/1993, rannsóknarreglunni og reglunni um rökstuðning ákvörðunar. Um það hvort erfðamengun hafi átt sér stað í kjölfar umrædds atviks sé vísað til fréttaflutnings þess efnis að umrætt atvik hafi sett áhættumat erfðablöndunar algjörlega úr skorðum.

Málsrök Umhverfis- og orkustofnunar: Af hálfu stofnunarinnar er því hafnað að rannsókn máls hafi verið áfátt. Stofnunin hafi leitað ráðgjafar Fiskistofu varðandi það hvort og hvað væri hægt að gera til þess að draga úr tjóni. Að loknu samráði hafi niðurstaðan verið sú að ekki væri tilefni til þess að grípa til frekari aðgerða. Tafir á málsmeðferð skýrist af því að málið hafi verið til meðferðar hjá annarri stofnun og af önnum við stofnanabreytingar. Við afgreiðslu málsins hafi stofnunin álitið málið fremur falla undir 1. tölulið 1. mgr. 3. gr. laga nr. 55/2012 um umhverfisábyrgð, sem væri sértækari en 2. töluliður sömu málsgreinarinnar. Sú niðurstaða að ekki væri tilefni til að beita úrræðum skv. III. og V. kafla laganna væri sú sama óháð því.

Í lok umsagnar stofnunarinnar var áréttað að skv. 1. mgr. 12. gr. laga um umhverfisábyrgð meti stofnunin hvort orðið tjón sé umhverfistjón í skilningi laga nr. 55/2012 og hvort úrræðum skv. III. og V. kafla laganna verði beitt. Í málinu hafi stofnun, eftir að hafa ráðfært sig við það stjórnvald sem hefði sérþekkingu á ferskvatnsfiskum, álitið að ekki væri tilefni til þess að grípa til frekari aðgerða. Stofnunin telji ekki raunhæft að ráðast í úrbætur á því tjóni sem mögulega varð við sleppinguna í Patreksfirði og hafi því ekki samþykkt kröfu Náttúrugriða.

Athugasemdir Arctic Sea Farm: Félagið álítur margþætta formannmarka á kæru, m.a. að látið sé við það sitja að krefjast þess að „málinu verði komið í lögmætan farveg“ án nánari skýringar. Hafi úrskurðarnefndin ítrekað slegið því föstu að nefndin taki lögmæti kærðrar ákvörðunar til endurskoðunar, en taki ekki nýja ákvörðun í máli eða leggi fyrir stjórnvöld að afgreiða mál með tilteknum hætti. Röksemdir í kæru séu ómarkvissar og að takmörkuðu leyti í tengslum við hina kærðu ákvörðun. Ekki geti verið um kæranlega ákvörðun að ræða á þessum grundvelli. Þá hafi kærandi ekki lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins, en hann hafi í engu gert grein fyrir því til hvers konar aðgerða skuli gripið. Beri því að vísa málinu frá nefndinni.

Verði málinu ekki vísað frá taki félagið undir niðurstöðu Umhverfis- og orkustofnunar í bréfi þess frá 13. mars 2025. Tvö ár séu liðin frá umræddu atviki og hafi það verið ítarlega rannsakað af stjórnvöldum, m.a. Fiskistofu, Matvælastofnun og Hafrannsóknastofnun. Félagið hafi fullnægt öllum lögbundnum skyldum þegar atvikið hafi komið upp, m.a. um tilkynningar og afhendingu gagna. Beiting úrræða II. og V. kafla laga nr. 55/2012 um umhverfisábyrgð væri nú með öllu þýðingarlaus og fæli í besta falli í sér endurtekningu á þeirri rannsókn sem hafi þegar verið framkvæmd. Um leið liggi fyrir að ómögulegt sé fyrir Umhverfis- og orkustofnun að grípa til meirihluta, ef ekki allra, þeirra úrræða sem kveðið sé á um í umræddum köflum, svo sem úrbóta, í ljósi þess langa tíma sem liðinn sé frá atvikinu.

Ekki geti komið til ógildingar á ákvörðun stofnunarinnar vegna þess að um óhæfilegan drátt á meðferð máls hafi verið að ræða. Þannig hafi í úrskurðarframkvæmd nefndarinnar verið lagt til grundvallar að það hafi ekki þýðingu að úrskurða um drátt á afgreiðslu erindis þegar því hafi verið svarað með fullnægjandi hætti, sbr. í dæmaskyni úrskurð nefndarinnar frá 31. maí 2024 í máli nr. 46/2024. Jafnframt liggi fyrir í stjórnsýslurétti að ógilding ákvörðunar vegna óréttlátra tafa geti aðeins komið til í algjörum undantekningartilvikum að fullnægðum nokkrum skilyrðum, m.a. um að tafir hafi haft áhrif á niðurstöðu ákvörðunar málsins, en það sé einsýnst að svo sé ekki í máli þessu. Sama eigi við um skort á upplýsingum um kærurétt, en slíkur annmarki hafi hvorki áhrif á lögmæti né réttmæti ákvörðunar.

Viðbótarathugasemdir kæranda: Kærandi ítrekar sjónarmið í kæru og að krafist sé ógildingar á hinni kærðu ákvörðun. Af því myndi leiða að Umhverfis- og orkustofnun þyrfti að taka nýja ákvörðun og hlutverk úrskurðarnefndarinnar, eins og hún hafi skýrt það í úrskurðum sínum, sé að leiðbeina stofnuninni um hvers hún þurfi að gæta í nýrri málsmeðferð. Fráleitt sé að halda því fram að Arctic Sea Farm hafi uppfyllt skilyrði laga nr. 55/2012 um umhverfisábyrgð með því að greiða kostnað vegna kafara á vegum Fiskistofu. Þar sem um sé að ræða fyrsta mál sinnar tegundar sem komi fyrir úrskurðarnefndina sé áréttað að úrskurður í málinu kunni að hafa nokkuð fordæmisgildi fyrir stjórnsýsluframkvæmd.

Niðurstaða: Í máli þessu er deilt um þá ákvörðun Umhverfis- og orkustofnunar frá 13. mars 2025 að grípa ekki til aðgerða á grundvelli laga nr. 55/2012 um umhverfisábyrgð vegna stroks eldislaxa úr sjókvíum í Patreksfirði í ágúst 2023. Kæruheimild er í 33. gr. laganna þar sem segir að heimilt sé að kæra ákvarðanir sem teknar séu á grundvelli laganna til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála. Samkvæmt 3. tölulið 3. mgr. ákvæðisins eiga umhverfis­verndarsamtök málskotsrétt, enda séu félagsmenn samtakanna 30 eða fleiri og það samrýmist tilganganna samtakanna að gæta þeirra hagsmuna sem kæran lýtur að. Kærandi eru náttúruverndarsamtök sem uppfyllir skilyrði lagagreinarinnar samkvæmt gögnum sem úrskurðarnefndin hefur kynnt sér. Kæra barst innan kærufrests. Verður mál þetta því tekið til efnismeðferðar.

Í 1. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála segir að hlutverk nefndarinnar sé að úrskurða í kærumálum vegna stjórnvaldsákvarðana og ágreiningsmálum vegna annarra úrlausnaratriða á sviði umhverfis- og auðlindamála eftir því sem mælt er fyrir um í lögum á því sviði. Í samræmi við þetta tekur úrskurðarnefndin lögmæti kærðrar ákvörðunar til endurskoðunar, en leggur ekki fyrir viðkomandi stjórnvald, í þessu tilviki Umhverfis- og orkustofnun, að aðhafast með tilteknum hætti, líkt og kærandi gerir kröfu um. Þá er í máli þessu einnig kærð „vanræksla Umhverfis- og orkustofnunar á að geta um kærurétt.“ Í ljósi þess að kæra var lögð fram innan kærufrests þykir ekki tilefni til umfjöllunar um þann þátt kærunnar, en stofnuninni er leiðbeint um að gæta að því framvegis að geta kæruheimildar eftir því sem á við hverju sinni.

—–

Um heimild til að óska aðgerða skv. lögum nr. 55/2012 er fjallað í 26. gr. þeirra. Þar er tilgreint að þeir sem eigi málskotsrétt skv. 33. gr. geti óskað eftir að Umhverfis- og orkustofnun grípi til aðgerða skv. III. og V. kafla. Segir enn fremur í 2. mgr. 26. gr. tilvitnaðra laga að beiðni um aðgerðir skv. 1. mgr. skuli studd nauðsynlegum upplýsingum og gögnum. Eins og rakið er í málavöxtum óskaði kærandi þess, á grundvelli 26. gr. laganna, að Umhverfisstofnun gripi til „lögmæltra aðgerða skv. III. og V. kafla laga nr. 55/2012“ vegna atviks í ágúst 2023 þar sem 3.500 eldislaxar sluppu úr sjókví á vegum Arctic Sea Farm ehf. í Patreksfirði. Var erindi kæranda með þessu sett fram með vísan til þess atviks, en á þeim tíma var litlum gögnum öðrum til að dreifa.

Í 1. mgr. 2. gr. laganna segir að lögin gildi um umhverfistjón sem valdið sé við atvinnustarfsemi sem falli undir II. viðauka við lögin eða yfirvofandi hættu á umhverfistjóni af völdum slíkrar starfsemi þótt tjón eða yfirvofandi hætta á því verði ekki rakið til saknæmrar háttsemi. Fiskeldisstarfsemi af því umfangi sem hér um ræðir er háð starfsleyfi sem fellur undir téðan viðauka og er gefið út með vísan til 6. gr. laga nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir, þar sem gerð er krafa um samþættar mengunarvarnir, sbr. I. viðauka reglugerðar um starfsleyfi sem haft getur í för með sér mengun, sbr. nú reglugerð nr. 550/2018 um um losun frá atvinnurekstri og mengunarvarnaeftirlit.

Um rekstur sjókvíaeldisstöðva hvað varðar búnað og aðstöðu, sem m.a. er ætlað að girða fyrir strok á eldislaxi, fer eftir ákvæðum rekstrarleyfis sem gefið er út á grundvelli laga um fiskeldi nr. 71/2008. Með hliðsjón af því er eðlilegt að fremur verði litið til 2. mgr. 2. gr. laganna þar sem segir að þau gildi einnig um umhverfistjón á vernduðum tegundum og náttúruverndarsvæðum og yfirvofandi hættu á slíku tjóni sem rekja megi til annarrar atvinnustarfsemi en þeirrar sem falli undir II. viðauka laga nr. 55/2012 og valdið er af ásetningi eða gáleysi.

—–

Samkvæmt 3. gr. laga nr. 55/2012 telst til umhverfistjóns „tjón sem hefur veruleg skaðleg áhrif á markmið um að ná ákjósanlegri verndarstöðu verndaðra tegunda eða náttúruverndarsvæða eða viðhalda slíkri stöðu.“ Tekið er fram að afleiðingar aðgerða sem hafa verið heimilaðar eða eru heimilar samkvæmt gildandi lögum á sviði náttúruverndar teljist ekki umhverfistjón. Fram kemur að áhrifin af umhverfistjóni skuli metin með hliðsjón af fyrra ástandi að teknu tilliti til viðmiðana skv. 7. gr. laganna, þ.e. gagna um mælanlega þætti til að staðreyna hvort um sé að ræða verulegar skaðlegar breytingar frá fyrra ástandi, þ.e. um fjölda einstaklinga og útbreiðslu o.fl. sbr. a. lið, hlutverk þeirra gagnvart tegund o.fl. sbr. b. lið, getu til „fjölgunar, lífvænleika hennar og getu til náttúrulegrar endurnýjunar“, sbr. c. lið, og getu „tegundar, búsvæðis hennar eða vistgerðar, eftir að tjón hefur orðið, til þess að endurheimta á skömmum tíma ástand sem er jafngott eða betra en fyrra ástand“, sbr. d. lið. Um mat á verndarstöðu tegundar áður en tjón varð vísast nánar til 1. mgr. 8. gr. laganna þar sem því er lýst hvenær verndarstaða tegundar er álitin ákjósanleg.

Lög nr. 55/2012 voru sett til innleiðingar á tilskipun nr. 2004/35/EB um umhverfisábyrgð í tengslum við varnir gegn umhverfistjóni og úrbætur vegna þess. Tilskipunin, sem tekur ríkt mið af öðrum ESB-rétti á sviði náttúruverndar, var tekin upp í EES-samninginn með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 17/2009 5. febrúar 2009. Við það tilefni var gerður fyrirvari af Íslands hálfu hvað varðaði vísanir í tilskipanir 79/409/EBE um verndun villtra fugla og 92/43/EBE um vernd tegunda og búsvæða (e. wild fauna and flora and natural habitats). Þessar tilskipanir vernda ekki hvers konar tegundir lífvera heldur einungis þær sem eru taldar þurfa verndar við og eru tilgreindar á viðaukum við þær. Verði tjón á slíkum tegundum eða búsvæðum telst það umhverfistjón í skilningi tilskipunar nr. 2004/35/EB, sbr. a. og b. lið 3. tölulið. 2. gr. Um leið er gert ráð fyrir að verndaðar tegundir lífvera og vernduð, náttúruleg búsvæði megi einnig skilgreina með vísun til tegunda og búsvæða sem njóti verndar í samræmi við landslög um náttúruvernd í einstökum aðildarríkjum, sbr. c. lið 3. tölulið. 2. gr. tilskipunarinnar. Munu nokkur dæmi um að það hafi verið gert og má segja það sé sú leið sem farin hafi verið hér á landi.

Lög um náttúruvernd nr. 60/2013 hafa m.a. að markmiði verndun fjölbreytni íslenskrar náttúru þar á meðal líffræðilega fjölbreytni. Í 2. og 3. gr. laganna eru sett fram verndarmarkmið, annars vegar fyrir vistgerðir, tegundir og vistkerfi og hins vegar fyrir jarðminjar, vatnasvæði, landslag og víðerni. Kemur þar fram að til að stuðla að vernd líffræðilegrar fjölbreytni skuli m.a. stefnt að því að varðveita tegundir lífvera og erfðafræðilega fjölbreytni þeirra og tryggja ákjósanlega verndarstöðu þeirra þannig að tegundirnar nái að viðhalda sér í lífvænlegum stofnum til lengri tíma á náttúrulegum búsvæðum sínum, sbr. c.-lið 2. gr. Af athugasemdum sem fylgdu frumvarpi því sem varð að lögunum má ráða að markmið þessi séu sett fram í samræmi við samninginn um líffræðilega fjölbreytni. Að auki hafi Bernarsamningurinn um villtar plöntur og dýr og búsvæði þeirra í Evrópu verið til hliðsjónar. Einnig má ráða að til að ná þeim verndarmarkmiðum sem sett eru fram í lögunum sé horft til þess að beita heimildum laganna, m.a. varðandi friðlýsingu svæða. Vert er þó að geta þess að í 2. mgr. 4. gr. laganna kemur fram að lögin breyta í engu ákvæðum löggjafar um lax- og silungsveiði.

Í 22. tölulið 6. gr. laga nr. 55/2012 eru tilgreindar tegundir sem njóta skulu verndar samkvæmt lögunum. Tekið er fram að slíkrar verndar njóti lífverur, búsvæði þeirra, vistgerðir og vistkerfi sem eru friðuð samkvæmt lögum um náttúruvernd. Jafnframt er m.a. tilgreint að slíkrar verndar njóti „tegundir vatnafiska sem njóta verndar samkvæmt lögum um lax- og silungsveiði.“ Með hliðsjón af 7. og 8. gr. laganna er vert að athuga nánar hvaða verndar laxfiskar njóta samkvæmt þeim lögum. Meðal markmiða laga nr. 61/2006 er verndun fiskistofna í veiðivatni, sbr. 1. gr. laganna. Þau hafa m.a. að geyma fyrirmæli um bann við laxveiði í sjó og um veiðitíma laxa, veiðitæki og veiðiaðferðir í straumvatni. Veiðifélögum er heimilað að setja nánari reglur um veiðitíma og veiðitakmarkanir í einstökum veiðivötnum sem Fiskistofa staðfestir að fenginni umsögn Hafrannsóknastofnunnar, áður Veiðimálstofnunnar. Athygli vekur að þessar reglur eða nýtingaráætlanir eru hvergi birtar. Unnið mun að því að setja viðmiðunarmörk fyrir hrygningarstofna sem verði viðmið fyrir veiðistjórnun samkvæmt slíkum áætlunum. Þrátt fyrir umfangsmiklar rannsóknir á laxfiskum hér á landi virðist engum almennum viðmiðunum til að dreifa um ástandsviðmið fyrir stofna laxa í veiðiám né heldur um mat á verndarstöðu þeirra, sbr. orðalag 1. mgr. 8. gr. laga nr. 55/2012.

Af hálfu kæranda hefur verið vísað til skýrslu Hafrannsóknastofnunnar frá árinu 2023 „Erfðablöndun villts íslensks lax (Salmo salar)  og eldislax af norskum uppruna“, en þar kemur fram að erfðablöndun við eldislax geti breytt erfðasamsetningu villtra stofna, leitt af sér breytingar í lífsögulegum þáttum og jafnvel valdið hnignun stofna. Kemur og fram að almennt geti umhverfisáhrif laxeldis í sjókvíum verið margþætt, en þeir þættir sem snúi að villtum stofnum laxa og laxfiska séu helst erfðablöndun, útbreiðsla sjúkdóma og fjölgun laxalúsa í umhverfinu. Virðist í ljósi þessa standa næst að athuga áhrif erfðablöndunar á villta stofna laxa með hliðsjón af getu þeirra til fjölgunar, lífvænleika og getu til náttúrulegrar endurnýjunar, sbr. c.-lið 1. mgr. 7. gr. laga nr. 55/2012. Vert er að geta þess að lög nr. 61/2006 fjalla ekki með beinum hætti um áhættu sem laxastofnum geti stafað af erfðablöndun við laxa af eldisuppruna.

Til samanburðar má geta þess að í Noregi hafa verið gefnar út ástandsviðmiðanir fyrir villta laxastofna sem meðal annars taka mið af erfðablöndun (n. genetisk integritet) (Kvalitetsnorm for ville bestander av atlantisk laks (Salmo salar) FOR-2013-09-20-1109). Meðal ráðstafana sem stjórnvöld hafa lagt fyrir fiskeldisaðila þar í landi er að fjármagna og starfrækja í sameiningu félag sem annast ráðstafanir til að draga úr áhættu á erfðablöndun við villta stofna og grípa til aðgerða leiði niðurstöður vöktunarrannsókna í ljós að aukinni hættu á erfðablöndun sé til að dreifa (sjá nánar: forskrift 5. februar 2015 nr. 89 om fellesansvar for utfisking mv. av rømt oppdrettsfisk). Tekur þetta fyrirkomulag m.a. mið af því að uppruni eldisfisks í ám er eðli máls samkvæmt ekki alltaf þekktur og af blönduðum uppruna.

Í lögum um fiskeldi nr. 71/2008 hafa verið sett fyrirmæli sem varða þá áhættu sem laxastofnum getur stafað af erfðablöndun við laxa af eldisuppruna, sbr. lög nr. 101/2019 um breyting á þeim. Með 6. gr. a. laganna er mælt fyrir um að Hafrannsóknastofnun geri tillögu til ráðherra um það magn frjórra laxa, mælt í lífmassa, sem heimila skuli að ala í sjó hverju sinni á tilteknu hafsvæði á grundvelli áhættumats erfðablöndunar. Með áhættumatinu er áhætta af erfðablöndun frjórra eldislaxa við villta laxastofna miðað við magn frjórra eldislaxa á tilteknu hafsvæði metin með líkani. Er markmið þessa að koma í veg fyrir hugsanleg spjöll á villtum nytjastofnum. Áhættumatið felur í sér mat á því magni frjórra eldislaxa sem strjúka úr eldi í sjó og vænta megi að komi í ár þar sem villta laxastofna sé að finna og metið sé að erfðablöndun eldislax við villta nytjastofna, að teknu tilliti til mótvægisaðgerða, verði það mikil að tíðni arfgerða villtra stofna breytist og valdi versnandi hæfni stofngerða þeirra. Áhættumatið skal byggt á þáttum eins og áætlun um fjölda strokufiska og endurkomuhlutfalli þeirra, áhrifum hafstrauma og dreifingu fiska, fjarlægð áa frá sjókvíaeldissvæðum, stofnstærð laxa í ám og öðru sem þýðingu kann að hafa. Auk þess er tekið fram að mótvægisaðgerðir, m.a. ljósastýring og stærð seiða, geti verið af þýðingu. Gildandi áhættumat gerir ráð fyrir að hámarkslífmassi af frjóum laxi á Vestfjörðum sé 64.500 tonn á hverjum tíma, sbr. auglýsingu í B-deild Stjórnartíðinda nr. 268, 3. mars 2022.

Samkvæmt lögum nr. 71/2008 er skylt að endurskoða áhættumat erfðablöndunar svo oft sem þörf þykir, en þó eigi sjaldnar en á þriggja ára fresti. Eru allítarlegar reglur settar í lögin um málsmeðferð endurskoðunar. Af hálfu kæranda er því haldið fram að atvik það sem mál þetta er sprottið af hafi sett áhættumat þetta úr skorðum. Sú staðhæfing fær nokkra stoð í frétt á vefsíðu Hafrannsóknastofnunar frá 28. september 2023, þar sem fram kemur að stofnunin hafi óskað eftir því að samráðsnefnd um fiskeldi, sem starfar skv. 4. mgr. 4. gr. laga nr. 71/2008 og er m.a. ætlað að „leggja mat á forsendur og úrvinnslu þeirra gagna sem áhættumat erfðablöndunar byggist á“, mundi fresta frekari umfjöllun um áhættumatið þar til endurskoðun þess lægi fyrir. Var nánar greint frá því að „í ljósi nýlegra atburða“, þar sem eldislaxar hafi sloppið úr eldiskví og leiti upp í ár þar sem fyrir séu villtir laxastofnar, hafi stofnunin ákveðið að þörf sé á endurskoðun áhættumatsins. Kemur og fram að í drögum að áhættumatinu hafi ekki verið gert ráð fyrir svo umfangsmiklu magni af kynþroska eldisfiski í ám. Ljóst sé að þær forsendur sem stofnunin hafi gengið út frá þarfnist endurskoðunar. Fram kemur að endurskoðunin verði gerð svo fljótt sem verða megi og þegar umfang og afleiðingar hafi skýrst. Engra upplýsinga nýtur við um gang þessarar endurskoðunar nú nær þremur árum síðar.

Svo sem áður er rakið er fjallað um umhverfistjón á vernduðum tegundum í 1. tölulið 1. mgr. 3. gr. laga nr. 55/2012. Þar er tekið fram að afleiðingar aðgerða sem hafa verið heimilaðar eða eru heimilar samkvæmt gildandi lögum á sviði náttúruverndar teljist ekki til umhverfistjóns. Fyrirmæli um áhættumat erfðablöndunar eru sett til verndar laxastofnum við þær aðstæður að umfang sjókvíeldis á laxi við Ísland eykst örum skrefum. Með því að miða útgáfu leyfa til sjókvíaeldis við áhættumat um uppgöngu eldisfiska í veiðiár má segja að leitast sé við að draga úr þeirri áhættu sem viðurkennt er með því að sé fyrir hendi vegna eldisins. Úrskurðarnefndin tekur enga afstöðu til þess hvort þessi undanþágureglu geti átt við um atvik sem það sem fjallað er um í þessu máli.

Í árlegri skýrslu Hafrannsóknastofnunnar „Samantekt vöktunar vegna áhrifa sjókvíaeldis á íslenska laxastofna“ fyrir árið 2024 (HV 2025-26) var gerð grein fyrir niðurstöðum fyrri hluta viðamikils verkefnis um erfðablöndun sem ráðist var í vegna slysasleppingar eldislaxa í Kvígindisdal 2023, þ.e. þess atvik sem um er fjallað í máli þessu. Fram kemur þar að síðla hausts 2024 hafi erfðasýnum verið safnað í ám í Húnaflóa og hluta Vestfjarða og hafa þau sýni verið greind. Unnt hafi verið að ráðast í verkefnið fyrir tilstuðlan styrks úr Umhverfissjóði sjókvíaeldis og verði verkefninu framhaldið haustið 2024. Á síðu 13 í skýrslunni er nánar rakið hvernig staðið var að söfnun erfðasýna haustið 2024 úr yngstu seiðum þess árs. Sýnataka var reynd í 32 ám á svæðinu sem afmarkaðist í vestri af Kirkjubólsá í Dýrafirði og í austri af Laxá í Nesjum á Skaga. Þetta var það svæði þar sem veiddist helmingur þeirra eldislaxa sem bárust Hafrannsóknastofnun til greiningar 2023 eða rúmlega 200 fiskar.

Í skýrslunni er rakið að sumargömul seiði (2023 árgangur) hafi veiðst í 26 ám og í sex ám hafi fundist aðeins eldri árgangar laxaseiða. Rúmlega 1400 erfðasýnum var safnað, en nokkur þeirra hafi reynst af eldri árgöngum eða urriðaseiði. Þegar væri búið að greina 1354 sumargömul laxaseiði. Ný erfðablöndun hafi greinst í sex ám og hafi fjöldi blendingsseiða numið frá einu til átta, samtals 20 seiði. Með systkinagreiningu hafi verið áætlað að sex eldislaxar hefðu tekið þátt í hrygningu þeirra blendingsseiða sem safnað var, einn lax í hverri á. Öll blendingsseiði innan áa voru systkini en engin systkini fundust milli áa. Blendingsseiði hafi fundist í ám við ytri mörk sýnatökusvæðis og þar á milli eða í Botnsá í Dýrafirði, Laugardalsá í Ísafjarðardjúpi, Hrútafjarðará og Síká, Blöndu og Hallá á Skaga. Sýnatöku úr 2023 árgangi verði fram haldið um sumarið og haustið 2024. Þá verði einkum safnað úr ám á Vestfjörðum og Breiðafirði.

Samkvæmt þessu hefur Hafrannsóknastofnun, sem hefur m.a. að hlutverki að rannsaka hvernig fiskeldi og fiskrækt megi best stunda í sátt við íslenska náttúru og villta stofna, sbr. 9. tl. 5. gr. laga 112/2015, brugðist við því atviki sem um er deilt í máli þessu með auknum vöktunarrannsóknum samkvæmt styrk úr Umhverfissjóði sjókvíaeldis, en það er sjóður sem allir rekstraraðilar fiskeldis greiða árgjald til, sbr. 20. gr. e. laga nr. 71/2008 um fiskeldi.

—–

Auk tjóns á vernduðum tegundum telst til umhverfistjóns samkvæmt lögum nr. 55/2012 tjón á vatni. Til þess telst „tjón sem hefur veruleg skaðleg áhrif á vistfræðilegt ástand og vistmegin vatns, kemur í veg fyrir gott efnafræðilegt ástand vatns eða breytir magnstöðu grunnvatns, samkvæmt skilgreiningum í lögum um stjórn vatnamála og reglugerðum settum samkvæmt þeim lögum.“ Þessi skilgreining tekur mið af banni laga nr. 36/2011 um stjórn vatnamála við hnignun vatnsgæða og kemur þetta fram í því að til umhverfistjóns teljast ekki afleiðingar af nýrri starfsemi eða breytingar á vatnshlotum þegar uppfyllt eru skilyrði fyrir breytingu á vatnshloti, sbr. 18. gr. laga nr. 36/2011.

Í reglugerð nr. 535/2011 um flokkun vatnshlota, eiginleika þeirra, álagsgreiningu og vöktun er gert ráð fyrir því að lýsing á líffræðilegum gæðaþáttum yfirborðsvatnshlota byggi m.a. á tegundasamsetningu, þéttleika og aldursdreifingu fiska, sbr. 6. gr. reglugerðarinnar. Samkvæmt Vatnaáætlun Íslands 2022–2027 er á hinn bóginn gert ráð fyrir því að fiskur sem líffræðilegur gæðaþáttur verði ekki metinn eða vaktaður í fyrsta vatnahring. Vegna þessa hafa ekki verið þróuð viðmið sem hægt sé að nota við mat á vistfræðilegu ástandi straum- og stöðuvatna. Einungis liggja fyrir lítt mótaðar tillögur að slíkum viðmiðum með hliðsjón af reynslu Norðmanna samkvæmt skýrslu Hafrannsóknastofnunar frá júní 2023 (HV 2023-19).

Það verður leitt af dómi dómstóls Evrópusambandsins í máli C-346/14 (Schwarze Sulm) að aðildarríkin beri til þess skyldu við aðstæður sem þessar, að forðast það að heimila framkvæmdir sem strítt geti gegn fyrirmælum 4. gr. vatnatilskipunar Evrópusambandsins um bann við hnignun vatnsgæða (d. „at afholde sig fra at vedtage foranstaltninger, der kunne bringe virkeliggørelsen af det i den nævnte artikel 4 fastsatte mål i alvorlig fare“) (mgr. 51). Hvort svo sé í þessu máli liggur ekki fyrir, en tekið verður undir þá afstöðu Umhverfisstofnunar að nærtækara sé að meta áhrif atviksins sem tjón á verndaðri tegund. Komi fram umhverfistjón sem leiðir til markverðrar hnignunar á ástandi líffræðilegra gæðaþátta, svo sem fiska, getur það þó mögulega falið í sér hnignun vatns í þeim skilningi sem um er rætt.

—–

Í lögum nr. 55/2012 er gert ráð fyrir þeirri málsmeðferð að rekstraraðili skuli tilkynna, sbr. 2. mgr. 9. gr. og 2. mgr. 10. gr. laganna, um umhverfistjón eða yfirvofandi hættu á umhverfistjóni sem rekja megi til starfsemi hans og upplýsa um alla þætti sem máli skipta. Jafnframt skal rekstraraðili setja fram og senda Umhverfis- og orkustofnun áætlun um úrbætur vegna umhverfistjóns sem þegar er orðið. Slík tilkynning takmarkar ekki skyldur rekstraraðila til að koma á virkan hátt í veg fyrir afleiðingar umhverfistjóns eða hættu á því að slíkt tjón verði, sbr. 11. gr.

Í málaskrá Umhverfisstofnunar eru upplýsingar um að Arctic Sea Farm hafi tilkynnt um atvik það sem um er fjallað í máli þessu daginn eftir að það átti sér stað og var um leið greint frá aðgerðum sem voru hafnar eða stóðu til í þeim tilgangi að meta umfang atviksins og draga úr áhrifum þess, þ.e. með netalögnum í grennd við kvíar í samræmi við viðbragðsáætlun. Það verður ekki lagt félaginu til lasts að hafa ekki lagt fram frekari upplýsingar til Umhverfisstofnunar á þessum tíma í ljósi þess að lög nr. 55/2012 gera ráð fyrir frumkvæði þess stjórnvalds sem ætlað er að taka mál til meðferðar að framkominni tilkynningu, sbr. 12. og 13. gr. laganna.

Í bréfi Umhverfisstofnunar til kæranda, dags. 30. september 2023, er þeirri afstöðu lýst að lög um umhverfisábyrgð skarist á við lög nr. 71/2008 um fiskeldi, þar sem í 13. gr. þeirra laga séu fyrirmæli um veiðar á fiski sem strýkur. Það er rétt athugað að árekstri milli ólíkra laga getur verið til að dreifa við þessar aðstæður, þ.e. bæði lögin virðast geta átt við. Það er einnig rétt, sem bent er á, að gert er ráð fyrir skyldu rekstrarleyfishafa til að bera kostnað af aðgerðum Fiskistofu, með áþekkum hætti og til getur komið skv. 21. gr. laga nr. 55/2012. Til að greiða úr þessu verður að athuga að téð ákvæði laga nr. 71/2008 varða einkum bráðaaðgerðir komi til stroks á eldisfiski, þ.m.t. heimildir til lagningar laxaneta í sjó sem og samskipti við veiðifélög verði talin ástæða til leitar og veiða á eldisfiski í veiðiám eða vötnum. Sýnast fyrirmæli sem gefin verði skv. 13. gr. laga nr. 55/2012 geta verið öllu víðtækari þar sem þau geta m.a. náð til vöktunar, sýnatöku, greiningu og mælingu efna og aðrar rannsóknir varðandi m.a. orsakir og áhrif umhverfistjóns eða yfirvofandi hættu á umhverfistjóni. Hafa lögin auk þess að geyma rammaákvæði í viðauka sem fylgja ber, ef við á, með það að markmiði að velja heppilegustu ráðstafanir til að tryggja úrbætur vegna umhverfistjóns og eru sambærileg ákvæði ekki í lögum nr. 71/2008.

Fyrirmæli 12. gr. laga nr. 55/2012 hafa yfirsögnina „Ákvörðun stjórnvalds“. Í 1. mgr. lagagreinarinnar er kveðið á um að Umhverfis- og orkustofnun meti hvort orðið eða yfirvofandi tjón sé umhverfistjón eða yfirvofandi hætta á umhverfistjóni í skilningi laganna og hver beri ábyrgð á slíku tjóni eða hættu á tjóni. Mælt er fyrir um heimild stofnunarinnar til þess að leita umsagna tiltekinna sérhæfðra stofnanna ríkisins, eða annarra sérfróðra aðila, við slíkt tilefni, þ.m.t. Hafrannsóknastofnunar og Náttúrufræðistofnunar. Í máli þessu liggur ekki fyrir að stofnunin hafi tekið slíka afstöðu né heldur leitað ráðuneytis á þeim grundvelli. Hefur auk þess engin rökstudd afstaða hér að lútandi verið tilkynnt til hlutaðeigandi rekstraraðila, sbr. 2. mgr. lagagreinarinnar, sem hefði verið forsenda ráðstafana skv. III. kafla laganna.

Af þessu tilefni verður bent á að samkvæmt varúðarreglu umhverfisréttar, sbr. 9. gr. laga um náttúruvernd nr. 60/2013, verður skorti á vísindalegri þekkingu ekki beitt sem rökum til að fresta eða láta hjá líða að grípa til skilvirkra aðgerða sem geta komið í veg fyrir náttúruspjöll eða dregið úr þeim. Nægilegt er að um sterkar líkur sé að ræða. Skjótra ráðstafana getur verið þörf til að bregðast við umhverfistjóni og verður þá að leggja til grundvallar þær upplýsingar sem til er að dreifa til að komast að niðurstöðu þótt ófullkomnar geti verið. Má um þetta m.a. vísa til 71. mgr. í leiðbeiningum framkvæmdastjórnarinnar Retningslinjer for en fælles forståelse af begrebet »miljøskade« som defineret i artikel 2 i Europa-Parlamentets og Rådets direktiv 2004/35/EF om miljøansvar for så vidt angår forebyggelse og afhjælpning af miljøskader.

Í bréfi Umhverfis- og orkustofnunar til kæranda, dags. 13. mars 2025, sem er hin kærða ákvörðun í máli þessu, kemur einungis fram að umrætt strok á eldislaxi geti fallið undir það að vera umhverfistjón á vernduðum tegundum og náttúruverndarsvæðum. Svo sem rakið er í bréfinu ákvað stofnunin að „setja málið á bið þar til það hefði verið afgreitt af Fiskistofu“. Bréfið er látið í té löngu eftir að atvik það átti sér stað sem varðaði upphaf málsmeðferðarinnar og tekur eðlilega mið af þeim upplýsingum sem þá lágu fyrir og þó einkum upplýsingum á fundi starfsmanna stofnunarinnar með starfsmanni Fiskistofu. Í umsögn til úrskurðarnefndarinnar er nánar rakið að stofnunin álíti eftir að hafa ráðfært sig við Fiskistofu að ekki sé tilefni til þess að grípa til frekari aðgerða. Þá telji stofnunin að ekki sé raunhæft að ráðast í úrbætur á því tjóni sem mögulega varð vegna umrædds stroks eldisfiska.

Með 12. gr. laga nr. 55/2012 hvílir sú skylda á Umhverfis- og orkustofnun að taka skýra afstöðu til þess hvort atvik sem kært er til stofnunarinnar feli í sér umhverfistjón eða yfirvofandi hættu á umhverfistjóni. Málskotsheimild til úrskurðarnefndarinnar er í 33. laganna og nær til ákvarðana samkvæmt lögunum. Túlka ber hana með hliðsjón af 13. gr. tilskipunar 2004/35/EB, sbr. 3. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið, þar sem kveðið er á um rétt aðila til að hafa aðgang að dómstól eða öðrum óháðum og óhlutdrægum opinberum aðila sem er til þess bær að taka til umfjöllunar „formlegt og efnislegt lögmæti ákvarðana lögbærs yfirvalds, aðgerða þess eða aðgerðarleysis“ samkvæmt tilskipuninni. Verður í ljósi þessa álitið að jafnvel þótt ekki sé skýrri afstöðu stjórnvalds til að dreifa í máli þessu, verði sú afstaða til beitingar 12. gr. laga nr. 55/2102 sem þó felst í hinni kærðu ákvörðun talin til stjórnvaldsákvörðunar sem borin verði undir nefndina til úrskurðar.

Úrskurðarnefndin álítur að við meðferð erindis kæranda til Umhverfisstofnunar, í bréfi dags. 26. september 2023, sem fólst í tilkynningu um frestun máls meðan Fiskistofa hefði tilteknar ráðstafanir til meðferðar, sem og þeim langa tíma sem síðan leið án athafna uns málinu var lokið með hinni kærðu ákvörðun, hafi stofnunin ekki gætt nægilega að meginreglum stjórnsýslulaga nr. 37/1993 um skyldu til rannsóknar máls, sbr. 10. gr., og málshraða, sbr. 9. gr. Verður að telja að stofnuninni hefði verið rétt að taka tímanlega og skýra afstöðu skv. 12. gr. laga nr. 55/2012 til þess hvort yfirvofandi umhverfistjóni væri til að dreifa og þá eftir atvikum hvort til greina kæmu ráðstafanir skv. III. kafla laganna. Það að svo var ekki gert verður að telja til verulegs annmarka á málsmeðferð sem leiða verði til ógildingar hinnar kærðu ákvörðunar.

Verður talið rétt með vísan til framanrakins að fella hina kærðu ákvörðun úr gildi.

Úrskurðarorð:

Felld er úr gildi ákvörðun Umhverfis- og orkustofnunar frá 13. mars 2025 um að grípa ekki til aðgerða á grundvelli laga nr. 55/2012 um umhverfisábyrgð vegna stroks eldislaxa úr sjókvíum í Patreksfirði í ágúst 2023.

sep 02
Love0

111/2025 Heiðarbrún og Stjörnusteinar

Með

Árið 2025, mánudaginn 1. september, tók Arnór Snæbjörnsson, formaður úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, með heimild í 3. mgr. 3. gr. laga nr. 130/2011, fyrir:

Mál nr. 111/2025, kæra á ákvörðun bæjarstjórnar Sveitarfélagsins Árborgar frá 18. júní 2025 um að samþykkja deiliskipulag Heiðarbrúnar 2–8a og Stjörnusteina 7 á Stokkseyri.

 Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með kæru til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, er barst nefndinni 20. júlí 2025, kærir A, Heiðarbrún 8, Stokkseyri, þá ákvörðun bæjarstjórnar Sveitarfélagsins Árborgar frá 18. júní 2025 að samþykkja deiliskipulag Heiðarbrúnar 2–8a og Stjörnusteina 7 á Stokkseyri. Er þess krafist að ákvörðunin verði felld úr gildi.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Sveitarfélaginu Árborg 1. september 2025.

Málsatvik og rök: Á fundi skipulagsnefndar Sveitarfélagsins Árborg 15. janúar 2025 var tekin fyrir tillaga að deiliskipulagi Heiðarbrúnar 2–8a og Stjörnusteina 7 á Stokkseyri. Í fundargerð kemur fram að skipulagsnefnd hafi um nokkurt skeið horft til þess að reyna að þétta byggð þar sem þess sé kostur. Það sé ávinningur að byggja hús á lóðum innan um önnur íbúðarhús. Í tillögunni kom fram að markmið skipulagsins væri að samræma skilmála fyrir lóðirnar og skapa samfellda byggð með heildstæðri götumynd. Fyrir séu í gildi deiliskipulagsáætlanir fyrir Heiðarbrún 6–6a og 8a sem muni falla úr gildi við gildistöku nýs deiliskipulags. Lagði nefndin til við bæjarstjórn að tillagan yrði samþykkt og að skipulagsfulltrúa yrði falið að auglýsa hana í samræmi við 41. gr. skipulagslaga nr. 123/2010. Staðfesti bæjarstjórn þá afgreiðslu á fundi 5. febrúar 2025 og var tillagan auglýst til kynningar 13. s.m. með athugasemdafresti til 27. s.m. Bárust athugasemdir á kynningartíma og voru gerðar breytingar á tillögunni með hliðsjón af þeim. Á fundi skipulagsnefndar 11. júní s.á. var tillagan tekin fyrir og hún samþykkt. Á fundi bæjarstjórnar 18. s.m. var tillagan samþykkt og skipulagsfulltrúa falið að senda hana til Skipulagsstofnunar í samræmi við skipulagslög.

Niðurstaða: Samkvæmt 1. mgr. 42. gr. skipulagslaga nr. 123/2010 skal senda Skipulagsstofnun deiliskipulag sem samþykkt hefur verið af sveitarstjórn og samantekt um málsmeðferð ásamt athugasemdum og umsögnum um þær innan sex mánaða frá því að frestur til athugasemda rann út. Að lokinni lögmætisathugun Skipulagsstofnunar skal sveitarstjórn birta auglýsingu um samþykkt deiliskipulags í B-deild Stjórnartíðinda, en slík auglýsing er skilyrði gildistöku deiliskipulags og markar jafnframt upphaf eins mánaðar kærufrests til úrskurðarnefndarinnar, sbr. 2. mgr. 4. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála. Umrædd deiliskipulagsáætlun er enn til meðferðar hjá Skipulagsstofnunar og hefur ekki verið birt í B-deild Stjórnartíðinda. Liggur því ekki fyrir ákvörðun sem bindur enda á mál í skilningi 2. mgr. 26. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 sem kæranleg er til úrskurðarnefndarinnar. Verður kærumáli þessu því vísað frá úrskurðarnefndinni. 

Úrskurðarorð:

Kærumáli þessu er vísað frá úrskurðarnefndinni.

ágú 29
Love0

85/2025 Vogar

Með

Árið 2025, föstudaginn 29. ágúst, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Ómar Stefánsson varaformaður, Aðalheiður Jóhannsdóttir prófessor og Þorsteinn Þorsteinsson byggingar­verkfræðingur.

Fyrir var tekið mál nr. 85/2025, kæra á ákvörðun sveitarstjórnar Þingeyjarsveitar frá 27. mars 2025 um að samþykkja breytingu á deiliskipulagi Voga 1.

 Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 27. maí 2025, er barst nefndinni sama dag, kæra eigendur jarðarinnar Bjarkar við Mývatn, þá ákvörðun sveitarstjórnar Þingeyjarsveitar frá 27. mars 2025 að samþykkja breytingu á deiliskipulagi Voga 1. Er þess krafist að ákvörðunin verði felld úr gildi. Kærendur gerðu einnig kröfu um að réttaráhrifum skipulagsáætlunarinnar yrði frestað á meðan málið væri til meðferðar fyrir úrskurðarnefndinni, en þeirri kröfu var hafnað með bráðabirgðaúrskurði nefndarinnar, upp­kveðnum 20. júní 2025.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Þingeyjarsveit 12. júní 2025.

Málavextir: Deiliskipulag Voga 1, ferðaþjónusta og frístundabyggð, tók gildi árið 2017. Í greinargerð skipulagsins er því lýst að skipulagssvæðið sé 21 ha að flatarmáli og nái yfir landareign Voga 1 frá vatnsbökkum Mývatns og inn á hraunið austan þjóðvegar, en skipulags­svæðið nær einnig yfir lóðaspildur úr jörðinni Björk. Í greinargerð er því lýst að markmið skipulagsins sé að koma nýjum gistihúsum haganlega fyrir í tengslum við núverandi gistihús og skilgreina nýjar lóðir fyrir frístundahús. Á skipulagsuppdrætti var einnig gert ráð fyrir nýjum aðkomuvegi sunnan megin við spilduna Björk lóð 3. Gerð var breyting á skipulagi svæðisins árið 2023 er fólst m.a. í því að afmörkuð var ný lóð, Ystanöf, fyrir frístundahús F9 innan jarðarinnar Bjarkar, auk þess sem gerðar voru breytingar á aðkomuvegi „miðað við samkomu­lag landeigenda/lóðarhafa á svæðinu.“

Á fundi skipulagsnefndar Þingeyjarsveitar 19. júní 2024 var tekin fyrir beiðni landeiganda Voga 1 um heimild til breytinga á deiliskipulagi svæðisins er fólust í því að breyta sex lóðum fyrir frístundahús í lóðir fyrir íbúðarhús, auka byggingarheimild á hverri lóð úr 120 í 240 m2, heimila byggingu húsa á tveimur hæðum í stað einnar, taka lóðaspildur jarðarinnar Bjarkar út fyrir skipulagssvæðið og gera breytingu á legu aðkomuvegar þannig að hann myndi færast norðar og verða alfarið um land Voga 1. Samhliða var óskað eftir breytingu á gildandi aðal­skipulagi sveitarfélagsins til samræmis við fyrirliggjandi áætlanir. Samþykkti nefndin að kynna breytingartillöguna skv. 4. mgr. 40. gr. skipulagslaga nr. 123/2010. Að lokinni kynningu var erindið tekið fyrir að nýju á fundi nefndarinnar 14. ágúst 2024. Í fundargerð kom fram að umsagnir hefðu borist, þ. á m. frá einum kæranda í máli þessu. Var afgreiðslu málsins frestað, en tekið fyrir að nýju á fundi nefndarinnar 18. september s.á. Í fundargerð þess fundar kemur fram að lögð séu fram breytt skipulagsgögn vegna umræðu og framkominna athugasemda. Lagði nefndin til við sveitarstjórn að tillagan, með tilteknum breytingum, yrði auglýst skv. 1. mgr. 41. gr. skipulagslaga. Staðfesti sveitarstjórn þá afgreiðslu á fundi sínum 26. september s.á. Tillagan var auglýst 7. október s.á. með athugasemdafresti til 18. s.m. Erindið var tekið fyrir að nýju á fundi skipulagsnefndar 20. nóvember s.á. og kemur fram í fundargerð að athuga­semdir hafi borist við auglýsta tillögu, þ. á m. frá einum kæranda í máli þessu. Frestaði nefndin afgreiðslu málsins í ljósi umfangs athugasemda og úrvinnslu þeirra. Afgreiðslu málsins var síðan aftur frestað á fundi nefndarinnar 11. desember s.á.

Hinn 15. janúar 2025 samþykkti skipulagsnefnd að leggja til við sveitarstjórn að samþykkja deiliskipulagstillöguna með þeim breytingum sem fram kæmu í svörum við athugasemdum. Staðfesti sveitarstjórn þá afgreiðslu nefndarinnar á fundi sínum 30. s.m. Á fundi skipulags­nefndar Þingeyjarsveitar 19. mars 2025 var tillagan tekin fyrir að nýju. Í fundargerð kemur fram að skipulagsgögnum hafi verið breytt til samræmis við framkomnar athugasemdir Skipulagsstofnunar um skipulagsmörk, en stofnunin gerði m.a. athugasemd við þann formgalla tillögunnar að landsvæði Bjarkar yrði tekið út fyrir mörk skipulagssvæðisins. Lagði nefndin til við sveitarstjórn að hún samþykkti breytta tillögu skv. 3. mgr. 41. gr. skipulagslaga. Á fundi sveitarstjórnar 27. s.m. var afgreiðsla skipulagsnefndar staðfest. Deiliskipulagsbreytingin tók gildi við birtingu í B-deild Stjórnartíðinda 28. apríl 2025.

Málsrök kærenda: Kærendur benda á að þrátt fyrir að hin kærða deiliskipulagsbreyting hafi verið gerð að beiðni Vogabús ehf., sem sé eigandi jarðarinnar Voga 1, hafi breytingin veruleg áhrif á jörðina Björk. Báðum jörðunum hafi verið skipt upp í nokkrar fasteignir á svæðinu, en það séu einkum lóðaspildurnar Björk lóð 3 (Bjarkarkot), Ystanöf og Kotasæla sem verði fyrir áhrifum. Ýmis atriði í deiliskipulagsbreytingunni séu óljós, málsmeðferð hafi verið ábótavant og skort hafi á samráði við kærendur.

Með því að færa aðkomuveg norðan fyrir jörðina Björk muni aðgengi verða torveldara. Í raun sé óljóst hvernig unnt verði að komast að Björk og Bjarkarkoti. Á landinu séu háir hraunhryggir og ýmsar hindranir fyrir vegagerð. Nýtt vegstæði muni valda ónæði fyrir frístundahúsið Kotasælu og ljós bifreiða muni beinast að húsinu. Ekkert komi fram um það hvernig haga skuli framkvæmdum. Í greinargerð skipulagsins komi fram að öll vegaframkvæmd komi til með að vera í landi Voga 1, en til að fullnægja kröfum um nýjan aðkomuveg að Bjarkarkoti, í stað núverandi vegar sem eigendur jarðanna hafi samið um árið 2005, þurfi að ráðast í uppbyggingu vegar á landi Bjarkar. Með því skorti á að gætt hafi verið að réttindum kærenda.

Lóðin Ystanöf hafi verið stofnuð með hliðsjón af því að í gamla skipulaginu hafi verið gert ráð fyrir nýjum vegi við suðurmörk landamerkja Bjarkar. Með breytingunni verði Ystanöf án aðkomumöguleika nema eigendur Voga 1 ráðist í mótvægisaðgerðir með uppbyggingu akfærs slóða að lóðarmörkum Ystunafar. Þá sé svæðið sem nýta eigi undir nýja íbúðabyggð og hótel­byggingu ennþá formlega óskipt á milli jarðanna Voga 1 og Bjarkar. Ganga þurfi frá land­skiptunum formlega áður en svæðið verði fært undir eignarhald Vogabús ehf.

Ítrekaðar breytingar hafi verið gerðar á deiliskipulagi Voga 1 þar sem gert hafi verið ráð fleiri og fleiri húsum sem tengja eigi inn á vatnsveitukerfið. Það hafi leitt til þess að þeir fasteignar­eigendur sem hafi húsin sín lengra frá stofnlögninni séu hættir að fá nægt vatn og lítill sem enginn þrýstingur sé í vatnsveitulögunum. Kveða þurfi á um að tryggt verði nægt vatn fyrir bæði neyslu- og slökkvivatn á svæðinu.

Við málsmeðferð skipulagsbreytingarinnar hafi ekki verið tekið tillit til þinglýstra gagna og réttinda. Þannig komi t.d. fram frjáls umferðarréttur eigenda Bjarkar í samningi um landskipti frá 15. júlí 2005, en ekki megi breyta þeim rétti nema með samþykki eigenda Bjarkar. Það gefi augaleið að þörf hafi verið á samráði og samþykki kærenda vegna vegtenginga og aðkomu að lóðum. Sérstaklega sé tekið fram í 3. mgr. gr. 5.2.1. í skipulagsreglugerð nr. 90/2013 að samráð skuli haft við eigendur aðliggjandi fasteigna. Ekki sé nægilegt í þessu sambandi að deili­skipulags­­tillagan hafi verið auglýst til athugasemda, svo sem ráða megi af úrskurði úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála í máli nr. 152/2021. Í því máli hafi reynt á veglagningu og aðkomu í deiliskipulagi og hafi skortur á samráði viðkomandi sveitarfélags við eiganda aðliggjandi eignar leitt til ógildingar þess. Þá hafi deiliskipulagstillagan í þessu máli tekið svo miklum breytingum frá því hún var auglýst til athugasemda haustið 2024 að líta verði svo á að um nýja tillögu sé að ræða.

Málsrök Þingeyjarsveitar: Af hálfu sveitarfélagsins er vísað til þess að í 1. kafla greinargerðar deiliskipulags svæðisins, sem tekið hafi gildi árið 2017, hafi verið fjallað um eignarréttarlegar forsendur svæðisins. Ekki hafi komið upp ágreiningur um mörk skipulagssvæðisins á þeim tíma. Jörðin Björk hafi verið stofnuð úr landi jarðarinnar Voga 1 á grundvelli afsals, dags. 20. október 1960, en um hafi verið að ræða 1/3 hluta úr landi Voga 1. Frekari landskipti hafi átt sér stað með landskiptagerð, þinglýstri 14. september 2005, en með því sé ljóst að ekki sé um óskipt land að ræða lengur, þótt afmörkunin hafi ekki verið skýr.

Málsmeðferð deiliskipulagsbreytingarinnar hafi hvílt á ítarlegri kynningu og samráði, en t.a.m. hafi verið unnin skipulagslýsing þrátt fyrir að aðeins hafi verið um að ræða breytingu á deili­skipulagi. Við málsmeðferðina hafi komið fram athugasemdir af hálfu eins kærenda í málinu. Eldra deiliskipulag hafi gert ráð fyrir að gegnumakstur um ferðaþjónustusvæði Voga 1 yrði hætt, en fyrirliggjandi deiliskipulagsbreyting feli hins vegar í sér að sú vegtenging sem koma hafi átt í staðinn sé færð til. Þar af leiðandi verði í raun minni umferð fram hjá bæði Bjarkarkoti og Kotasælu og ekki þurfi að leggja land Bjarkar undir veg eins og upphaflegt deiliskipulag hafi gert ráð fyrir.

Ákvarðanir um framkvæmd skipulagsins þurfi að taka mið af stöðu veitumála á svæðinu, t.a.m. þurfi að huga að því að uppbygging veitukerfis sé tryggð áður en komi til byggingarleyfa á einstökum lóðum. Uppbygging vegarins sé hugsuð þannig að umferð að Björk, Kotasælu og íbúðarhúsalóðum muni ekki fara um ferðaþjónustusvæði Voga 1. Á svæði milli Kotasælu og Bjarkar sé núverandi vegslóði nýttur, en umferð muni hins vegar koma að norðan. Það sé vægast sagt umdeilanlegt að þetta fyrirkomulag feli í sér „torveldara aðgengi“, enda muni umferð ekki þurfa að fara í gegnum ferðaþjónustusvæði. Lóðin Ystanöf muni áfram liggja vel að vegtengingu nýs vegar, þótt nýr vegur verði norðan við lóðina, en auk þess liggi lóðin að öðrum lóðum í eigu kæranda og þjóðvegi.

Í máli úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála nr. 152/2021 hafi verið lögð nokkur áhersla á að vegna staðhátta hafi skortur á beinu samráði leitt til ógildingar. Í þessu máli hér hafi komið fram sjónarmið frá einum kæranda, eiganda Bjarkarkots, við lýsingu skipulagstillögunnar auk þess sem önnur sjónarmið hafi komið frá öðrum kæranda, eiganda Kotasælu, við auglýsingu skipulagstillögunnar. Hafi kærendur því komið sjónarmiðum sínum að í málinu. Staðan hér sé því önnur en í tilvitnuðu máli.

 Athugasemdir Vogabús ehf.: Af hálfu landeiganda jarðarinnar Vogar 1 er tekið undir röksemdir Þingeyjarsveitar en auk þess eru eftirfarandi atriði áréttuð. Reynt hafi verið að hafa samráð við alla landeigendur um nýja aðkomu, en kærendur hafi neitað að samþykkja veglínu sunnan Bjarkarkots án rökstuðnings. Hafi það leitt til þess að vegurinn hafi verið færður norður fyrir Bjarkarkot og alfarið um land Voga 1. Breyting veglínunnar hafi verið nauðsynleg af öryggisástæðum og hafi hún verið valin með tilliti til hagsmuna allra aðila. Því sé hafnað að eignarhald á deiliskipulagssvæðinu sé óljóst.

 Viðbótarathugasemdir kærenda: Kærendur benda á að þótt þeir hafi fengið fjölmörg tækifæri til að gera athugasemdir við hina kærðu deiliskipulagsbreytingu hafi Þingeyjarsveit ekki sinnt þeirri skyldu sinni að viðhafa eðlilegt samráð. Breytingin sé þess eðlis og gangi svo mjög á rétt kærenda að líta verði svo á að sveitarfélaginu hafi borið að hafa meira samráð en að einungis kynna og auglýsa skipulagstillöguna. Á engum tímapunkti hafi t.d. verið haft samband við eiganda Bjarkarkots varðandi breytta aðkomu. Að loka lítið notuðum vegspotta sem eigendur tveggja frístundahúsa hafi haft rétt til umferðar um síðastliðin 20 ár, sem og lengja aðkomu þeirra að sínum fasteignum um mörg hundruð metra, sé ótækt. Bent sé á að lóðin Ystanöf hefði ekki verið stofnuð ef fyrirséð hefði verið að leggja hefði þurft aðkomuveg í gegnum stóra hraunkamba til norðurs eða með vegalagningu yfir land Bjarkar til austurs.

Landskipti á jörðunum Björk og Vogum 1 sé ekki lokið og sannanlega hafi komið upp eignarréttarlegur ágreiningur varðandi landskiptin frá 2005. Ekki sé hægt að ganga að því vísu að eignarréttur Vogabús ehf. sé ótvíræður og allra síst þegar ekki sé vitað með vissu hvað framkvæmdir muni ná yfir stórt svæði. Klára þurfi því formlegar merkingar í samræmi við 1. mgr. 15. gr. landskiptalaga nr. 46/1941 áður en frekari deiliskipulagsbreytingar verði gerðar á svæðinu.

Niðurstaða: Í máli þessu er deilt um lögmæti ákvörðunar sveitarstjórnar Þingeyjarsveitar frá 27. mars 2025 um að samþykkja breytingu á deiliskipulagi Voga 1, ferðaþjónusta og frístundabyggð. Skipulagið tók gildi árið 2017, en hin kærða ákvörðun felur það í sér að sex lóðir fyrir frístundahús verði breytt í lóðir fyrir íbúðarhús, auka byggingarheimild á hverri lóð úr 120 í 240 m2, heimila byggingu húsa á tveimur hæðum í stað einnar og gera breytingu á legu aðkomuvegar þannig að hann færist norðar og verði alfarið um land Voga 1.

Skipulag lands innan marka sveitarfélaga er í höndum sveitarstjórna skv. 3. mgr. 3. gr. skipulagslaga nr. 123/2010 og geta þær með því haft áhrif á og þróað byggð og umhverfi með bindandi hætti. Deiliskipulag skal byggjast á stefnu aðalskipulags og rúmast innan heimilda þess, sbr. 3. mgr. 37. gr. og 7. mgr. 12. gr. nefndra laga. Fyrir liggur að samhliða þeirri deiliskipulagsbreytingu sem um ræðir í máli þessu var gerð breyting á Aðalskipulagi Skútustaðahrepps 2011–2023, en Skútustaðahreppur sameinaðist Þingeyjarsveit árið 2022. Að þeirri breytingu virtri er hin kærða ákvörðun í samræmi við gildandi aðalskipulag.

Tekin var saman lýsing í samræmi við 40. gr. skipulagslaga fyrir hina umdeildu skipulags­breytingu og var hún kynnt fyrir almenningi og umsagnaraðilum. Deiliskipulagstillagan var síðan auglýst í samræmi við 41. gr. laganna og að lokinni auglýsingu var tekin afstaða til þeirra athugasemda sem bárust. Samþykkt tillaga var send Skipulagsstofnun til lögboðinnar afgreiðslu í samræmi við 42. gr. laganna og gerði stofnunin athugasemdir með bréfi, dags. 21. febrúar 2025, við að sveitarstjórn birti auglýsingu um samþykkt deiliskipulagsins í B-deild Stjórnartíðinda vegna tiltekinna formgalla. Breytt tillaga var svo send að nýju til Skipulags­stofnunar sem gerði ekki athugasemd við birtingu auglýsingar um samþykkt deiliskipulagsins. Tók deiliskipulagið gildi með auglýsingu þar um í B-deild Stjórnartíðinda 28. apríl 2025. Var málsmeðferð deiliskipulagsbreytingarinnar því í samræmi við ákvæði skipulagslaga. Þá verður ekki fallist á með kærendum að deiliskipulagstillagan hafi tekið slíkum breytingum við með­ferð málsins að auglýsa hefði þurft hana á nýjan leik, sbr. 4. mgr. 41. gr. skipulagslaga.

Skipulagslög áskilja að samráð sé haft við almenning við gerð skipulagsáætlana þannig að honum sé gefið tækifæri til að hafa áhrif á ákvörðun stjórnvalda við gerð slíkra áætlana, sbr. c- og d-lið 1. gr. laganna. Á öllum skipulagsstigum er lögð áhersla á samráð við almenning og hagsmunaaðila. Í gr. 5.2. í skipulagsreglugerð er nánar fjallað um kynningu og samráð við gerð deiliskipulags og um samráð og samráðsaðila er sérstaklega fjallað í gr. 5.2.1. Samkvæmt 1. mgr. þeirrar greinar skal eftir föngum leita eftir sjónarmiðum og tillögum íbúa, umsagnaraðila og annarra þeirra sem hagsmuna eigi að gæta og í 3. mgr. er m.a. tekið sérstaklega fram að ef tillaga að deiliskipulagi eða tillaga að breytingu á því tekur til svæðis sem liggur að landa­mörkum skuli haft samráð við eiganda þess lands áður en tillagan er samþykkt til auglýsingar.

Fyrir liggur að lóðir kærenda eru innan hins umrædda deiliskipulagssvæðis og verður því að líta svo á að sveitarstjórn hefði borið að kynna þeim fyrirhugaða deiliskipulagbreytingu að eigin frumkvæði áður en endanleg tillaga var samþykkt til auglýsingar. Það var ekki gert og er þar um annmarka á málsmeðferðinni að ræða. Það verður þó ekki fram hjá því litið að allt að einu komu kærendur að athugasemdum við málsmeðferð deiliskipulagstillögunnar sem jafnframt var svarað efnislega. Verður að því virtu ekki talið að nefndur annmarki sé svo verulegur að varði ógildingu hinnar kærðu ákvörðunar. Í þessu samhengi skal á það bent að það felst ekki í skyldu sveitarfélags til samráðs að fallist verði á allar þær athugasemdir sem kunna að koma fram við málsmeðferð deiliskipulagstillögu, en sveitarstjórnum er að lögum ætlað víðtækt vald til ákvarðana um skipulag, sem eftir atvikum geta haft í för með sér röskun á einstökum fasteignaréttindum að viðlagðri bótaskyldu.

Í ljósi málsástæðna kærenda þykir rétt að taka fram að ágreiningur um bein eða óbein eignar­réttindi, svo sem um mörk lóða og inntak umferðarréttar, verður ekki til lykta leiddur fyrir úrskurðarnefndinni heldur eftir atvikum fyrir dómstólum. Þá er einnig rétt að taka fram að deiliskipulag getur ekki ráðstafað eignarréttindum manna nema að undangengnum samningi eða eftir atvikum eignarnámi, séu talin skilyrði til þess.

Að öllu framangreindu virtu og þar sem ekki verður séð að hin kærða deiliskipulagsbreyting sé haldin þeim form- eða efnisannmörkum sem áhrif geta haft á gildi hennar verður kröfu um ógildingu hennar því hafnað.

 Úrskurðarorð:

Hafnað er kröfu kærenda um ógildingu ákvörðunar sveitarstjórnar Þingeyjarsveitar frá 27. mars 2025 að samþykkja breytingu á deiliskipulagi Voga 1.

ágú 29
Love0

73/2025 Grettisgata

Með

Árið 2025, föstudaginn 29. ágúst, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Ómar Stefánsson varaformaður, Aðalheiður Jóhannsdóttir prófessor og Þorsteinn Þorsteinsson byggingar­verkfræðingur.

Fyrir var tekið mál nr. 73/2025, kæra á ákvörðun byggingarfulltrúans í Reykjavík frá 8. apríl 2025 um að samþykkja umsókn um leyfi til að endurbyggja stálgrindarhús að Grettisgötu 87.

 Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 8. maí 2025, er barst nefndinni sama dag, kærir Embla fasteignafélag ehf., eigandi fasteigna að Rauðarárstíg 12 og 14, þá ákvörðun byggingarfulltrúans í Reykjavík frá 8. apríl 2025 að samþykkja umsókn um leyfi til að endurbyggja stálgrindarhús að Grettisgötu 87. Er þess krafist að ákvörðunin verði felld úr gildi, en ella að henni verði breytt þannig að áskilið sé samþykki allra aðila, aukins meirihluta eða meirihluta í Lóðarfélaginu Laugavegi 116–118 og Grettisgötu 87–89. Kærandi gerði einnig kröfu um að framkvæmdir yrðu stöðvaðar til bráðabirgða á meðan málið væri til meðferðar fyrir úrskurðarnefndinni, en þeirri kröfu var hafnað með bráðabirgðaúrskurði nefndarinnar, uppkveðnum 20. júní 2025.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Reykjavíkurborg 16. júní 2025.

Málavextir: Árið 2016 brann iðnaðarhús á lóð Grettisgötu 87 í Reykjavík. Á fundi byggingar­fulltrúans í Reykjavík 8. apríl 2025 var tekin fyrir umsókn um leyfi til að endurbyggja húsið. Í fundargerð fundarins kemur fram að sótt sé um leyfi til að „endurbyggja stálgrindarhús klætt steinullareiningum eftir bruna á kjallara sem fyrir er og innrétta réttingaverkstæði og heild­verslun á 1. hæð og bílageymslu í kjallara á lóð nr. 87 við Grettisgötu.“ Ekki voru gerðar skipulagslegar athugasemdir við erindið og samþykkti byggingarfulltrúi umsóknina.

Málsrök kæranda: Kærandi bendir á að hann, sem eigandi fasteignanna að Rauðarárstíg 12 og 14 og eigandi fasteignarinnar að Grettisgötu 87 sé meðlimur í sama lóðarfélagi, þ.e. Lóðar­félaginu Laugavegi 116–118 og Grettisgötu 87–89, sem taki til lóðanna Laugavegi 116, 118, 118b, Rauðarárstíg 6–14 og Grettisgötu 87–89. Kveðið sé á um í samningi um afnot og rekstur lóðar að Laugavegi 118 frá árinu 2001 að samningurinn byggi á lögum nr. 26/1994 um fjöleignarhús. Þá komi fram í honum að lóðin sé að hluta eignarlóð og að hluta leigulóð í eigu Reykjavíkurborgar. Í eignaskiptayfirlýsingu frá janúar 2005 um Laugaveg 118 komi m.a. fram að samningurinn frá árinu 2001 kveði á um hlutfallslegan rétt matshluta til bílastæða á lóð. Í 2. kafla samningsins komi fram að 24 bílastæði séu í bílageymslu í kjallara. Þar af séu 17 stæði í eign 01-0101 í húsi K, en 7 stæði séu sameign allra annarra eigna í húsum A–E. Sé því hluti bílageymslu í kjallara á lóð nr. 87 við Grettisgötu í sameign lóðarfélagsins og því hafi borið að afla samþykkis meðeigenda áður en byggingaráformin hafi verið samþykkt, sbr. 10. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki. Þá sé hin kærða ákvörðun í ósamræmi við fyrri afgreiðslur byggingar­fulltrúa og skipulagsfulltrúa sem og skipulagsáætlun svæðisins.

Hinn 10. desember 2024 hafi verið sótt um byggingarleyfi það sem nú sé kært. Hafi umsóknin verið orðuð svo: „Sótt er um leyfi til að endurbyggja stálgrindarhús klætt steinullareiningum eftir bruna á kjallara sem fyrir er og innrétta réttingaverkstæði og heildverslun á lóð nr. 87 við Grettisgötu. Lögð er fram umsögn skipulagsfulltrúa dags. 28. júní 2019. Stærð: 1.700,7 ferm., 6.800,2 rúmm.“ Afgreiðslunni hafi verið frestað og málinu vísað til umsagnar skipulags­fulltrúa.

Hvergi í framgreindri umsókn sé vísað til þess að byggingarleyfið taki til bílakjallara. Skipulagsfulltrúi hafi tekið málið fyrir á fundi sínum 12. s.m. og hafi afgreiðsla málsins verið eftirfarandi: „Lagt fram erindi frá afgreiðslufundi byggingarfulltrúa frá 10. desember 2024 þar sem sótt er um leyfi til að endurbyggja stálgrindarhús klætt steinullareiningum eftir bruna á kjallara sem fyrir er og innrétta réttingaverkstæði og heildverslun á lóð nr. 87 við Grettisgötu. Ekki eru gerðar skipulagslegar athugasemdir við erindið.“ Eins og fyrr sé hvergi nefnt að byggingarleyfið taki til bílakjallarans á lóðinni. Það breytist svo með afgreiðslu byggingar­fulltrúa 8. apríl 2025 þar sem m.a. komi fram að byggingarleyfið tæki til þess að: „innrétta réttingarverkstæði og heildverslun á 1. hæð og bílageymslu á lóð nr. 87 við Grettisgötu“. Í nefndri afgreiðslu komi aftur á móti fram að ekki hafi verið gerðar skipulagslegar athugasemdir við erindið, án frekari útskýringa þar um. Telji kærandi samkvæmt framangreindu að skipu­lagsfulltrúi hafi ekki að öllu leyti tekið skipulagslega afstöðu til erindisins m.t.t. skipulagslaga nr. 123/2010 og laga um mannvirki, enda sé bílakjallari hvergi nefndur fyrr en í lokaafgreiðslu byggingarfulltrúa 8. apríl 2025.

Þá sé byggingarleyfið annars vegar andstætt deiliskipulagi fyrir Tryggingarstofnunarreit og hins vegar andstætt heimilli landnotkun í Aðalskipulagi Reykjavíkur 2040. Samkvæmt deili­skipulaginu sé gert ráð fyrir byggingu þriggja hæða íbúðarhúsnæði (randbyggð) og bílakjallara sem tengjast megi bílakjallara á suðausturhorni, Grettisgötu 89, í stað hinnar víkjandi verksmiðjubyggingar. Sá byggingarreitur sé sameign allra í Lóðarfélaginu, enda taki slík bygging að stærstum hluta til lóðarinnar sem engin fasteign standi á. Hámarksbyggingarmagn slíkrar byggingar sé 3.900 m2 og því ljóst að um mikla og sameiginlega hagsmuni lóðarhafa sé að ræða. Samkvæmt aðalskipulagi sé Grettisgata 87 staðsett á „miðborg og miðsvæði (M)“. Í skipulaginu sé tekin upp skilgreining á miðsvæði sbr. 6.2. gr. skipulagsreglugerðar nr. 90/2013. Starfsemi réttingarverkstæðis og heildverslunar samræmist ekki þeirri landnotkun sem lýst sé í reglugerðinni.

Málsrök Reykjavíkurborgar: Byggingaráform vegna Grettisgötu 87 hafi verið samþykkt á afgreiðslufundi byggingarfulltrúa 8. apríl 2025, sbr. 11 gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki og gr. 2.4.2. í byggingarreglugerð nr. 112/2012. Byggingarleyfi hafi ekki verið gefið út í samræmi við 13. gr. laga um mannvirki og gr. 2.4.4. í byggingarreglugerð nr. 112/2012.

Í 11. gr. laga um mannvirki sé fjallað um byggingaráform. Í athugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögum um mannvirki segi að hér sé um nýtt ákvæði að ræða og að þessi tvískipting á samþykki byggingaryfirvalda sé nauðsynleg þar sem hönnun mannvirkis sé afar umfangs­mikið verkefni og rétt að umsækjandi fái fyrst vilyrði fyrir byggingaráformum. En eins og segir í ákvæðinu þá veitir samþykkt byggingaráform ekki leyfi til þess að hefja byggingar­framkvæmdir. Í 2.4.1. gr. byggingarreglugerðar nr. 112/2012 er fjallað um umsókn um byggingarleyfi. Þar segi meðal annars í 1. mgr. að umsókn um byggingarleyfi skuli vera skrifleg og send hlutaðeigandi leyfisveitanda. Á fyrra stigi umsóknar, þ.e. vegna byggingar­áforma, skuli skila inn gögnum sem tilgreind séu í 2. mgr. Á seinna stigi, þ.e. vegna endanlegrar afgreiðslu byggingarleyfis, skuli skila inn gögnum sem tilgreind séu í 3. mgr.

Af framansögðu sé ljóst að byggingarleyfisumsókn sé skipt upp í tvö stig sem leiði til stjórnvaldsákvörðunar, þ.e. endanlega afgreiðslu byggingarleyfis. Samþykkt byggingaráforma sé því ekki lokaákvörðun stjórnsýslumáls, sbr. byggingarreglugerð nr. 112/2012. Samþykkt byggingaráform er ekki ákvörðun sem kveður á um réttindi eða skyldur eða bindur enda á stjórnsýslumál og er samþykkt byggingaráforma því ekki stjórnvaldsákvörðun sem sé kæranleg til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála.

Samkvæmt núgildandi deiliskipulagi sé stefnt að þéttingu byggðar og endurbótum á yfirbragði byggðar á reitnum til samræmis við stefnu aðalskipulags á miðborgarsvæði. Hugsun að baki gildandi deiliskipulagi hafi verið að veita lóðarhöfum heimild til að rífa núverandi iðnaðar­húsnæði við Grettisgötu og opna á uppbyggingu íbúðarhúsnæðis. Í gildandi skipulagi sé hvergi kveðið á um skyldu eiganda Grettisgötu 87 til að byggja nýtt hús heldur eingöngu heimilt að byggja með öðrum hætti.

Í 29. gr. laga um fjöleignarhús nr. 26/1994 sé fjallað um byggingu samkvæmt samþykktri teikningu. Í 1. mgr. segi að rúmist bygging innan samþykktrar teikningar og sé byggingar­rétturinn í eigu ákveðins eiganda, sbr. 1. málsl. 1. mgr. 28. gr., geti hann ráðist í framkvæmdir að fengnum nauðsynlegum byggingarleyfum, enda taki hann sanngjarnt tillit til annarra eigenda við framkvæmdirnar og kosti kapps um að halda röskun og óþægindum í lágmarki. Ekki verði annað séð en að umsókn umsækjanda frá 15. ágúst 2024 sé í samræmi við teikningar samþykktar á fundi byggingarnefndar Reykjavíkur frá 1966 er varði stærð og lögun mann­virkisins. Því verði ekki annað séð en að 29. gr. fjöleignarhúsalaga taki til hinna samþykktu byggingaráforma.

Varakrafa kæranda fjalli um hlutfall aðila sem kærandi telji að þurfi til þess að samþykkja framkvæmdina, sbr. lög um fjöleignarhús nr. 26/1994. Bent sé á að ágreiningur milli eigenda í fjöleignarhúsum samkvæmt lögum um fjöleignarhús sé kæranlegur til kærunefndar húsamála. Ákvörðun um hlutfall samþykkis verði ekki tekin af byggingarfulltrúa á grundvelli laga um mannvirki nr. 160/2010, en ákvarðanir hans á grundvelli þeirra laga séu kæranlegar til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála.

 Athugasemdir leyfishafa: Bent er á að um áratugaskeið hafi leyfishafi rekið bílrúðuísetningu og réttingarverkstæði í húsnæðinu að Grettisgötu 87 í sátt við nágranna og við góðan orðstír. Kveikt hafi verið í húsnæðinu árið 2016, en eftir standi steyptur kjallari og sökklar. Hinn 15. ágúst 2024 hafi hann lagt fram byggingarleyfisumsókn vegna áforma um endurbyggingu húsnæðisins og nota undirstöður og kjallaraveggi sem séu til staðar. Umsóknin hafi því alltaf falið í sér enduruppbyggingu hússins í sömu mynd og það hafi verið fyrir brunann, þ.m.t. með kjallara hússins í óbreyttri mynd.

Grettisgata standi á miðsvæði eða nánar tiltekið á svæði M1b-blönduð miðborgarbyggð. Fyrir þau svæði í aðalskipulagi sé bæði að finna heimild fyrir verslunum, sem fyrirhuguð heild­verslun leyfishafa sannarlega sé, sem og annarri þjónustustarfsemi, en réttingarverkstæðið falli undir þá skilgreiningu. Þá sé það skilgreint markmið svæðisins að efla fjölbreytta atvinnu- og þjónustustarfsemi sem falli að íbúðarbyggð og sé því beinlínis gert ráð fyrir sérhæfðri þjónustu á svæðinu.

 Umsókn um endurbyggingu hússins í óbreyttri mynd sé algjörlega í samræmi við gildandi deiliskipulag fyrir svæðið, en ekki sé kveðið á um skyldu til uppbyggingar nýs húss á lóðinni. Á uppdrætti gildandi skipulags séu útlínur eldra húss sýndar og merkingar fyrir hæðafjölda. Í skýringum á uppdrætti sé talað um ,,heimilað niðurrif bygginga“, ,,tillögu að nýbyggingum“, ,,Heimilaða stækkun bygginga sbr. götumynd“ o.s.frv. Hvergi sé talað um skyldu til að byggja nýbyggingar.

Í skipulagsskilmálum fyrir Grettisgötu 87 segi orðrétt: ,,Ekki eru lagðar til breytingar aðrar en bygging bílakjallara og breytt notkun heimiluð“. Minnt er á að byggingin stendur á einni lóð með Laugavegi IL6-LL8, Rauðarárstíg t4-IB og Grettisgötu 89. Um heildarlóðina sé tekið fram að ,,Heimiluð“ sé bygging bílakjallara og 3–4 hæða nýbyggingar. Hvergi sé því kveðið á um skyldu leyfishafa til að byggja nýtt hús heldur eingöngu um að heimilt sé að byggja með öðrum hætti.

Til viðbótar við framangreint sé bent á að fyrirhuguð enduruppbygging standi á lóð sem sé a.m.k. að hluta sameiginleg og í eigu margra aðila. Hefði leyfishafi áhuga á að byggja upp með þeim hætti sem skipulagið gerði ráð fyrir þyrfti hann líklega samþykki allra lóðarhafa fyrir breyttri uppbyggingu. Auk þess þyrfti hann mögulega að kaupa aukinn byggingarrétt, sem sé sameiginlegur, og eins þyrfti að hann að ráðast í byggingu bílastæða neðanjarðar sem telja verði ótrúlegt að nokkur lóðarhafa myndi vilja ráðast í að svo stöddu m.t.t. kostnaðar. Sé honum því algjörlega ómögulegt að byggja upp með öðrum hætti en að endurbyggja núverandi hús, sem sé heimilt án samþykkis annarra lóðarhafa. Ekki sé gert ráð fyrir neinni breytingu á umræddum bílastæðum í kjallara og þurfi því ekkert samþykki frá eigendum annarra eigna á svæðinu eða öðrum lóðarhöfum, sbr. 30. gr. laga nr.26/1994 um fjöleignarhús.

 Viðbótarathugasemdir kæranda: Ítrekaðar eru fyrri röksemdir og því mótmælt að um sé að ræða enduruppbyggingu hússins að Grettisgötu 87 „í sömu mynd“ og það var fyrir brunann. Þá séu gerðar athugasemdir við þá fullyrðingu að um áratugaskeið hafi leyfishafi rekið „bílrúðu­ísetningu og réttingarverkstæði“ í húsnæðinu. Samkvæmt hinni kærðu ákvörðun hafi verið sótt um leyfi til að endurbyggja stálgrindarhús og „innrétta réttingarverkstæði og heildverslun“ ásamt fleiru. Sé því ljóst að sú starfsemi sem eigi að fara fram í húsinu sé ekki sú sama og áður var.

Í Aðalskipulagi Reykjavíkur 2040 komi fram að atvinnustarfsemi þurfi að vera hreinleg til þess að falla undir skilgreiningu miðsvæðis og þurfi starfsemin að falla að íbúðabyggð. Telji kærandi hvorugt skilyrðanna uppfyllt í tilvikinu sem um ræði, enda erfitt að sjá hvernig starf­semi réttingarverkstæðis og heildverslunar með tilheyrandi umferð myndi falla að nærliggjandi íbúðabyggð á svæðinu.

Þá sé það í öllu falli ljóst að samþykki sameiganda þurfi ávallt fyrir framkvæmdum sem nauðsynlega þurfi að ráðast í, sbr. 30. gr. fjöleignarhúsalaga, t.d. áður en lokaúttektarvottorð er gefið út. Eigi það við um kjallara hússins, enda sé ástand hans mjög bágborið eftir brunann og áralanga niðurníðslu. Þar vanti rúður, vatn hafi legið í botni kjallara í áraraðir og gera megi ráð fyrir að burðarkerfi hans sé skert eftir brunann.

Bent sé á að gildistími byggingarleyfis sé 12 mánuðir frá útgáfu þess, sbr. 1.mgr. 14. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki. Því telji kærandi ófullnægjandi að vísa eingöngu til samþykktra teikninga frá árinu 1966. Enn fremur sé bent á að eignarhald lóðarinnar að Laugavegi 118 sé ekki hið sama og árið 1966. Nú sé lóðarfélag um lóðina og um það félag gilda lög nr. 26/1994 um fjöleignarhús. Hafi það félag verið stofnað í kjölfar deilna á lóðinni, einkum um bílastæði í kjallara hússins, sbr. dómur Hæstaréttar nr. 193/1992.

Þá telji kærandi mikilvægt að hnykkja á að með deiliskipulaginu frá 2006 sem gildi um lóðina hafi lóðarhöfum verið veittur byggingarréttur að hámarki 3.900 m2, sem sé sameign allra í lóðarfélaginu.

Niðurstaða: Í 1. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála segir að hlutverk nefndarinnar sé að úrskurða í kærumálum vegna stjórnvaldsákvarðana og ágreiningsmálum vegna annarra úrlausnaratriða á sviði umhverfis- og auðlindamála eftir því sem mælt er fyrir um í lögum á því sviði. Í samræmi við það tekur úrskurðarnefndin lögmæti kærðrar ákvörðunar til endurskoðunar en tekur ekki nýja ákvörðun í málinu eða breytir efni ákvörðunar. Verður því einungis tekin afstaða til lögmætis ákvörðunar byggingarfulltrúans í Reykjavík frá 8. apríl 2025 um að samþykkja umsókn um leyfi til að endurbyggja stálgrindar­hús að Grettisgötu 87. Er sú samþykkt stjórnsýsluákvörðun í skilningi stjórnsýsluréttar enda skapar hún umsækjanda réttindi sem ekki verða dregin til baka nema á grundvelli stjórnsýslu­laga nr. 37/1993, sbr. 24. og 25. gr. laganna, eða beinni lagaheimild í öðrum lögum. Útgáfa byggingarleyfis er síðan gerð í skjóli samþykktra byggingaráforma og markar upphaf framkvæmdatíma þeirra.

Í 11. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki kemur m.a. fram að fyrirhuguð mannvirkjagerð sem sótt sé um byggingarleyfi fyrir þurfi að vera í samræmi við skipulagsáætlanir á viðkomandi svæði. Þetta má einnig sjá í 1. tl. 1. mgr. 13. gr. laganna, sem gerir það að skilyrði fyrir útgáfu byggingarleyfis að mannvirkið samræmist skipulagsáætlunum á svæðinu. Þá kemur fram í 6. mgr. 32. gr. skipulagslaga nr. 123/2010 að stefna aðalskipulags sé bindandi við útgáfu byggingar- og framkvæmdaleyfa.

Í Aðalskipulagi Reykjavíkur 2040 skiptist svonefndur Tryggingarstofnunarreitur annars vegar í svæði M1a, sem í skipulaginu er skilgreint sem miðborgarkjarni, og hins vegar M1b sem er skilgreint sem blönduð miðborgarbyggð, skrifstofur og þjónusta. Í kafla III í greinargerð aðal­skipulagsins, sem ber heitið ,,Landnotkun og önnur ákvæði um uppbyggingu byggðar“, er fjallað um miðborg og miðsvæði á bls. 94–95. Þar kemur fram að miðborgin sé skilgreind í grunninn sem miðsvæði, sbr. skipulagsreglugerð nr. 90/2013, en vegna sérstöðu hennar fái hún sérstaka merkingu á þéttbýlisuppdrætti aðalskipulagsins og landnotkunarkorti borgarhlutans. Miðsvæði borgarinnar séu flokkuð eftir stefnu um meginstarfsemi. Um hvert svæði gildi ákveðin stefnumörkun og grundvallist hún á mismunandi hlutverki þeirra og staðsetningu í borginni. Miðsvæði er skilgreint í b. lið gr. 6.2. í skipulagsreglugerð nr. 90/2013. Þar segir að miðsvæði séu „Svæði fyrir verslunar- og þjónustustarfsemi og stjórnsýslu sem þjónar heilu landsvæði, þéttbýlisstað eða fleiri en einu bæjarhverfi, svo sem verslanir, skrifstofur, þjónustu­stofnanir, hótel, veitinga- og gistihús, menningarstofnanir og önnur hreinleg atvinnustarfsemi sem talin er samræmast yfirbragði og eðli starfsemi miðsvæðis.“ Grettisgata 87–89 er á þeim hluta þéttbýlisuppdráttar aðalskipulagsins sem tilheyrir svæði M1b. Um það svæði er tekið fram að markmiðið sé að efla fjölbreytta atvinnu- og þjónustustarfsemi sem falli að íbúðarbyggð. Gert sé ráð fyrir stofnunum og skrifstofum og sérhæfðri þjónustu, þ.m.t. gistiþjónustu. Íbúðir eru heimilar, einkum á efri hæðum húsnæðis. Við jarðhæðir með götuhliðastýringu er verslunar- og þjónustustarfsemi opin almenningi í forgangi.

Í gildi er deiliskipulag fyrir Tryggingarstofnunarreit sem samþykkt var í borgarráði 20. júlí 2006. Samkvæmt skipulaginu er Laugavegur 118, Laugavegur 116–118, Rauðarárstígur 10–14 og Grettisgata 87 og 89 á staðgreinisreit nr. 1.240.103. Með skipulaginu var m.a. gerð sú breyting að sá reitur var stækkaður úr 6.891 m2 í 7.344 m2. Í almennri umfjöllun skipulagsins segir að: „Á reitnum er nú mjög blönduð byggð. Í suðvesturhorni við Grettisgötu og Snorra­braut eru 3–4 hæða fjölbýlishús en við Laugaveg og Rauðaárstíg er verslun og þjónusta á jarðhæð en skrifstofur á efri hæðum í 4–5 hæða byggingum. Á miðjum reitnum að Grettisgötu er há einnar hæðar verkstæðisbygging, leifar „bílaverksmiðju“ Egils Vilhjálmssonar, sem setti mark sitt á reitinn á síðustu öld. Gert er ráð fyrir að sú bygging víki fyrir randbyggð til suðurs.“ Um helstu breytingar sem lagðar eru til samkvæmt skipulaginu segir: „Lagt er til að iðnaðar­húsnæði við Grettisgötu verði rifið og þess í stað byggt íbúðarhúsnæði í beinu framhaldi af Snorrabraut 35.“

Í hinni kærðu ákvörðun er gert ráð fyrir samskonar húsi undir sambærilega starfsemi sem gert er ráð fyrir að víki fyrir randbyggð undir íbúðir í gildandi deiliskipulagi svæðisins. Þá ber þess að geta að þar sem gert er ráð fyrir bílastæðum í hinum samþykktu byggingaráformum liggur fyrir kvöð um garð á stækkaðri lóð þeirri sem snýr að Grettisgötu. Að öllu framangreindu virtu verður ekki annað ráðið en að hin samþykktu byggingaráform fari í bága við gildandi deiliskipulag svæðisins og verður því með vísan til 11. gr. mannvirkjalaga að fella hina kærðu ákvörðun úr gildi.

Úrskurðarorð:

Felld er úr gildi ákvörðun byggingarfulltrúans í Reykjavík frá 8. apríl 2025 um að samþykkja umsókn um leyfi til að endurbyggja stálgrindarhús að Grettisgötu 87.