Úrskurðir Archive - Úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála

júl 10

UUA2603014 Lyngás

Með UUA

Árið 2026, föstudaginn 10. júlí, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Unnþór Jónsson varaformaður, Aðalheiður Jóhannsdóttir prófessor og Þorsteinn Þorsteinsson byggingarverkfræðingur.

Fyrir var tekið mál nr. UUA2603014, kæra á ákvörðun Grímsnes- og Grafningshrepps frá 18. febrúar 2026 um álagningu seyruhreinsunargjalds fyrir frístundahús á lóðinni Lyngási 8.

Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 26. mars 2026, er barst nefndinni sama dag, kæra A og B, eigendur frístundahúss á lóðinni Lyngási 8, þá ákvörðun Grímsnes- og Grafningshrepps frá 18. febrúar 2026 að leggja á seyruhreinsunargjald að upphæð 11.765 kr. fyrir frístundahúsið. Er þess krafist að hin kærða ákvörðun verði felld úr gildi. Til vara er þess krafist að hinni kærðu ákvörðun verði breytt þannig að ekki sé gerður greinarmunur á frístundahúsi kæranda og íbúðarhúsum innan sveitarfélagsins hvað varðar tíðni seyrulosunar og gjald fyrir þá þjónustu.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Grímsnes- og Grafningshreppi 22. apríl 2026.

Málavextir

Hinn 18. febrúar 2026 voru fasteignagjöld ársins 2026 lögð á kærendur vegna frístundahúss þeirra að Lyngási 8 í Grímsnes- og Grafningshreppi. Hluti þeirra var gjald fyrir seyrulosun að upphæð 11.765 kr.

Með bréfi kærenda til sveitarfélagsins, dags. 2. mars 2026, óskuðu þeir eftir rökstuðningi og gögnum vegna gjaldsins. Var í bréfinu m.a. vísað til þess að í gjaldskrá nr. 1467/2025 fyrir fráveitu og meðhöndlun seyru í Grímsnes- og Grafningshreppi væri að finna óútskýrðan greinarmun á íbúðarhúsum og frístundahúsum. Svar við erindi kærenda barst frá deildarstjóra veitna hjá sveitarfélaginu með tölvupósti 9. mars 2026. Meðfylgjandi var minnisblað starfsmannsins, dags. 20. febrúar s.á., þar sem m.a. kom fram að árið 2025 hefði losunartíðni rotþróa verið endurskoðuð með þeirri niðurstöðu að losa skyldi rotþrær við frístundahús á fimm ára fresti í stað þriggja. Ástæða breytingarinnar væri sú að við framkvæmd hreinsana hefði komið í ljós að langflestar rotþrær við frístundahús hefðu innihaldið lítið magn seyru þegar þær hefðu verið tæmdar. Breytingin myndi stuðla að markvissari framkvæmd, minni óþarfa akstri og betri nýtingu fjármuna.

Málsrök kærenda

Kærendur telja að hin kærða ákvörðun sé haldin verulegum form- og efnisannmörkum og brjóti gegn grundvallarreglum stjórnsýsluréttar, þ. á m. lögmætisreglu, jafnræðisreglu, meðalhófsreglu og þeim sjónarmiðum sem gildi um álagningu þjónustugjalda.

Í gjaldskrá nr. 1467/2025 fyrir fráveitu og meðhöndlun seyru í Grímsnes- og Grafningshreppi sé gerður greinarmunur á íbúðarhúsum og frístundahúsum að því er varði kostnað við seyruhreinsun. Í 1. gr. gjaldskrárinnar sé vísað til samþykktar nr. 1018/2009 um fráveitur og meðhöndlun seyru í Grímsnes- og Grafningshreppi, en engar skýringar á þessum greinarmun sé að finna í þeirri samþykkt. Með því að leggja á sambærilegt gjald, en veita eigendum frístundahúsa lakari þjónustu, sé brotið í bága við jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Mismununin byggist ekki á málefnalegum sjónarmiðum, enda hafi sveitarfélagið ekki sýnt fram á neinar mælingar eða útreikninga sem réttlæti hana. Brotið hafi verið gegn meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga með því að bjóða einungis upp á tæmingu á fimm ára fresti, en neyða eigendur svo til að borga fyrir aukatæmingu á margföldu verði. Gengið sé lengra en nauðsynlegt sé til að ná markmiðum um lýðheilsu og mengunarvarnir. Sveitarfélaginu væri nær að bjóða upp á tíðari þjónustu eða sveigjanlegri þjónustuvalkosti í stað þess að leggja á íþyngjandi aukagjöld á þá sem eigi að búa við skerta grunnþjónustu.

Rökstuðningur sveitarfélagsins í minnisblaði frá 20. febrúar 2026 sé ekki fullnægjandi. Þá hafi sveitarfélagið ekki veitt þau gögn sem kærendur hafi óskað eftir. Árlegt jafnaðargjald endurspegli ekki þá skertu þjónustu sem eigendum frístundahúsa sé veitt miðað við eigendur íbúðarhúsa. Jafnframt eigi eigendur frístundahúsa að búa við aukna hættu á að þurfa að leggja út margfalda upphæð fyrir aukatæmingu skyldi rotþró viðkomandi fyllast. Með þessu mismuni sveitarfélagið eigendur fasteigna í sveitarfélaginu eftir búsetu og brjóti það í bága við jafnræðisreglur stjórnskipunar- og stjórnsýsluréttar.

Af hálfu sveitarfélagsins sé fullyrt að ástæða breytingar á hreinsunartíðni sé sú að í mörgum tilvikum hafi ekki verið þörf á tæmingu við frístundahús á þriggja ára fresti. Ekki hafi verið lögð fram eða vísað til gagna sem sýni fram á það. Því sé haldið fram að heildarkostnaður við að losa eina rotþró sé áætlaður 58.827 kr. og greiðsla sé því jöfn fyrir íbúðarhús og frístundahús m.t.t. fjölda losana. Sundurliðun á þessari upphæð sé í þremur liðum, þ.e. hreinsunargjald, aksturskostnaður og móttökugjald. Ekki liggi fyrir upplýsingar um hvernig tölurnar hafi orðið til eða hvaða útreikningar hafi legið þeim að baki þeim.

Í áðurnefndu minnisblaði sé hvergi vísað til samþykktar nr. 1018/2009 um fráveitur og meðhöndlun seyru í Grímsnes- og Grafningshreppi. Á hinn bóginn sé vísað til samþykktarinnar tvisvar sinnum í gjaldskrá nr. 1467/2025. Samkvæmt samþykktinni eigi losunartíðni að vera sú sama hjá frístundahúsum og íbúðarhúsum. Þá sé gjaldskráin ekki í samræmi við gildandi samþykkt nr. 885/2021, en skv. 20. gr. hennar skuli seyruhreinsun að öllu jöfnu eiga sér stað þriðja hvert ár við heimili og frístundahús. Eigi það að leiða til ógildingar hinnar kærðu ákvörðunar, enda sé rangur lagagrundvöllur, þ.e. röng tilvísun í samþykkt í þessu tilviki, svo alvarlegur formbrestur að hann eigi að leiða til ógildingar vegna réttaróvissu. Þá sé gjaldskrá nr. 1467/2025 sögð hafa verið samþykkt af sveitarstjórn 11. desember 2024, en það sé röng dagsetning.

Málsrök Grímsnes- og Grafningshrepps

Af hálfu sveitarfélagsins er tekið fram að skv. 20. gr. samþykktar nr. 1566/2025 um fráveitur og rotþrær í Grímsnes- og Grafningshreppi skuli hreinsun seyru og setefna að öllu jöfnu framkvæmd þriðja hvert ár við heimili og fimmta hvert ár við frístundahús. Gjald fyrir seyrulosun byggist á áætluðum heildarkostnaði sveitarfélagsins við losun rotþróar, en hann sé 58.827 kr. Þeim kostnaði sé deilt niður á fimm ár fyrir frístundahús og þrjú ár vegna íbúðarhúsa. Gjald fyrir seyrulosun sem lagt hafi verið á kæranda fyrir árið 2026 hafi verið í samræmi við 4. gr. gjaldskrár nr. 1467/2025 fyrir fráveitu og meðhöndlun seyru í Grímsnes- og Grafningshreppi.

Ekki séu slíkir formgallar á ákvörðun sveitarfélagsins að leitt geti til ógildingar gjaldtökunnar eða gjaldskrárinnar. Málsástæður kærenda þess efnis virðist byggjast á misskilningi. Samþykkt nr. 885/2021 um fráveitur í Grímsnes- og Grafningshreppi, sem kærendur vísi til að gildandi gjaldskrá sé á skjön við, sé ekki lengur í gildi. Í núgildandi samþykkt nr. 1566/2025 sé mælt fyrir um að hreinsun seyru skuli fara fram fimmta hvert ár við frístundahús. Gjaldskráin sé því í fullu samræmi við gildandi samþykkt. Tilvísun til rangrar dagsetningar í 6. gr. gjaldskrár nr. 1467/2025, þ.e. að hún hafi verið samþykkt af sveitarstjórn 11. desember 2024 en ekki 15. desember 2025, geti ekki leitt til ógildingar hinnar kærðu álagningar þar sem um augljósa ritvillu sé að ræða sem hafi ekki þýðingu fyrir hina kærðu ákvörðun. Auk þess hafi samþykkt nr. 1566/2025 ekki öðlast gildi fyrr en 19. desember 2025, þ.e. við undirritun hennar og birtingu í B-deild Stjórnartíðinda. Þá liggi fyrir í fundargerðum sveitarfélagsins að gjaldskráin hafi verið samþykkt á fundi sveitarstjórnar 15. desember 2025.

Hin kærða ákvörðun brjóti ekki gegn jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Ekki felist í því mismunun gagnvart eigendum frístundahúsa að seyruhreinsun fari fram á fimm ára fresti, en ekki þriggja ára fresti líkt og þegar um íbúðarhús sé að ræða. Breyting á tíðni seyruhreinsana hafi helgast af því að við framkvæmd hreinsana hafi langflestar rotþrær við frístundahús innihaldið lítið magn seyru þegar þær hafi verið tæmdar. Í reynd sé gert ráð fyrir því að eigendur íbúðarhúsnæðis og frístundahúsa greiði sama kostnað af seyruhreinsun, en í báðum tilvikum sé miðað við 58.827 kr. heildarkostnað af hverri tæmingu á rotþró. Eigendur sumarhúsa njóti því góðs af þessari breytingu, enda deilist áætlaður kostnaður á fimm ár í stað þriggja. Breytingin hafi stefnt að málefnalegum sjónarmiðum, nánar tiltekið markvissari framkvæmd sveitarfélagsins á lögbundnu hlutverki sínu, hagkvæmari þjónustu og betri nýtingu fjármuna sveitarfélagsins og íbúa þess, þ.m.t. eigenda frístundahúsa.

Vandséð sé að hin kærða ákvörðun brjóti í bága við meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga. Breytingin hafi haft í för með sér kostnaðarlækkun og njóti eigendur frístundahúsa því ávinnings af breytingunni í formi lægri gjalda auk þess sem það brjóti ekki gegn meðalhófi þótt eigendur þurfi að greiða sérstakt gjald fyrir aukatæmingu ef svo beri undir. Langflestar rotþrær innihaldi lítið magn af seyru þegar þær séu hreinsaðar á þriggja ára fresti. Seyruhreinsun frístundahúsa á þriggja ára fresti sé því almennt óþörf og óþarflega kostnaðarsöm.

Gjald fyrir seyrulosun teljist óumdeilanlega til þjónustugjalda. Samkvæmt 4. gr. gjaldskrár nr. 1467/2025 sé ljóst að gjaldið byggist á áætluðum heildarkostnaði fyrir hreinsun á rotþró, aksturskostnaði miðað við meðalvegalengd að fasteignum og móttökugjaldi sem byggist á skynsamlegri áætlun, þ.m.t. tölulegum útreikningum. Upphæð gjaldsins byggist á traustum útreikningum, auk þess sem gjaldið sé ekki hærra en kostnaður sveitarfélagsins við að veita þjónustuna.

Viðbótarathugasemdir kæranda

Kærendur ítreka fyrri athugasemdir sínar og benda á að samþykkt nr. 885/2021 um fráveitur í Grímsnes- og Grafningshreppi hafi verið í gildi þegar gjaldskrá nr. 1467/2025 hafi verið birt í B-deild Stjórnartíðinda 29. desember 2025. Þannig sé ljóst að samþykkt nr. 885/2021 sé með réttu grundvöllur gjaldskrár nr. 1467/2025, en ekki samþykkt nr. 1566/2025. Sveitarfélagið haldi því ranglega fram að bæði samþykkt nr. 1566/2025 og gjaldskrá nr. 1467/2025 hafi öðlast gildi 19. desember 2025, en meginreglan sé sú að bindandi fyrirmæli og gjaldskrár öðlist gildi þegar þær hafi fengið lögbundna staðfestingu og verið formlega birtar, í þessu tilviki í B-deild Stjórnartíðinda.

Með því að vísa til samþykktar sem fallið hafi úr gildi sé gjaldskráin sjálf án nokkurs grundvallar. Gjaldskráin vísi að auki í rangt lagaákvæði sem lagastoð. Sé þetta í andstöðu við lögmætisreglu stjórnsýsluréttarins. Íþyngjandi gjöld sem lögð séu á borgara verði að styðjast við skýrar heimildir.

Þá sé því mótmælt að sveitarfélagið hafi sýnt með greinargóðum hætti hvernig breytingar á gjaldskrá sveitarfélagsins eigi að endurspegla raunkostnað við seyruhreinsun. Í minnisblaði sveitarfélagsins, dags. 20. febrúar 2026, hafi einungis verið að finna tvær heildartölur sem sýni kostnað sveitarfélagsins vegna seyruhreinsunar, þ.e. raunverulegan kostnað fyrir árið 2025 og hins vegar áætlaðan kostnað fyrir árið 2026. Síðan sé deilt í þær tölur með fjölda rotþróa. Á grundvelli slíkrar framsetningar sé útilokað að átta sig á því hvernig raunkostnaður við hreinsun rotþróa sundurliðist nema í mjög grófum dráttum, hvað þá hvort innheimt gjöld séu meiri en raunkostnaður. Þá hafi sveitarfélagið ekki lagt fram nein gögn eða útreikninga til stuðnings vangaveltum um raunnotkun frístundahúsa.

Athygli veki að áætlaður meðalkostnaður sveitarfélagsins á rotþró fyrir árið 2026 sé lægri en komi fram í gjaldskrá Umhverfis- og tæknisviðs Uppsveita bs., sem sé frá árinu 2024. Í minnisblaði sveitarfélagsins, dags. 6. nóvember 2025, komi enda fram að ekki fari „alveg saman hljóð og mynd í gjaldskrá UTU þar sem áætlun er lægri en gjaldskrá“. Megnið af upphæðinni fyrir rotþróarlosunina sé fast gjald á hverja þró, þ.e. 44.013 kr., sem sé fengið úr gjaldskrá Umhverfis- og tæknisviðs Uppsveita. Ekki hafi verið reynt af hálfu sveitarfélagsins að upplýsa hvernig sú tala sé fengin. Hvað varði móttökugjöld hafi ekki verið lögð fram nein gögn sem renni stoðum undir viðmiðið, þ.e. 300 kg af seyru í hverri þró, sérstaklega í ljósi staðhæfingar um að við framkvæmd hreinsana hefði komið í ljós að rotþrær við frístundahús hefðu innihaldið lítið magn seyru.

Mikil einföldun felist í fullyrðingum sveitarfélagsins um að eigendur frístundahúsa greiði sama kostnað af seyruhreinsun, enda sé þjónustustigið allt annað gagnvart þeirra eignum. Hið rétta sé að eigendur frístundahúsa greiði það sama fyrir mun lakari þjónustu með tilheyrandi áhyggjum af fullri rotþró og miklum aukaútgjöldum. Eigendur frístundahúsa njóti ekki góðs af þessari breytingu, enda mismuni sveitarfélagið eigendum frístundahúsa gagnvart eigendum íbúðarhúsa með því að halda óbreyttu þjónustustigi hjá eigendum þeirra húsa á meðan eigendur frístundahúsa eigi að njóta mun lakari þjónustu.

Samkvæmt 2. málsl. 3. mgr. 23. gr. laga nr. 55/2003 um meðhöndlun úrgangs skal sveitarfélag eða byggðasamlag birta árlega upplýsingar um innheimt gjöld og sundurliðun á raunkostnaði vegna meðhöndlunar úrgangs á vef sínum. Kærendum sé ekki kunnugt um slíka birtingu, hvorki af hálfu sveitarfélagsins né Umhverfis- og tæknisviðs Uppsveita bs.

—–

Aðilar máls þessa hafa fært fram ítarlegri rök fyrir máli sínu, sem ekki verða rakin hér frekar, en úrskurðarnefndin hefur haft þau öll til hliðsjónar við úrlausn málsins.

Niðurstaða

Í máli þessu er deilt um lögmæti álagningar seyruhreinsunargjalds fyrir frístundahús kærenda að Lyngási 8 í Grímsnes- og Grafningshreppi. Kæruheimild er í 65. gr. laga nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir.

Í 1. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála segir að hlutverk úrskurðarnefndarinnar sé að úrskurða í kærumálum vegna stjórnvaldsákvarðana og ágreiningsmálum vegna annarra úrlausnaratriða á sviði umhverfis- og auðlindamála eftir því sem mælt sé fyrir um í lögum á þessu sviði. Í samræmi við þetta tekur úrskurðarnefndin lögmæti kærðrar ákvörðunar til endurskoðunar en tekur almennt ekki nýja ákvörðun eða breytir efni hinnar kærðu ákvörðunar. Verður því ekki tekin afstaða til kröfu kærenda um að hinni kærðu ákvörðun verði breytt með nánar tilgreindum hætti.

Kærufrestur til úrskurðarnefndarinnar er einn mánuður frá því kæranda varð kunnugt eða mátti vera kunnugt um þá ákvörðun sem kæra lýtur að, sbr. 2. mgr. 4. gr. laga nr. 130/2011. Álagningarseðill var birtur í stafrænu pósthólfi kærenda í þjónustugáttinni island.is hinn 18. febrúar 2026. Hóf kærufrestur að líða við þá birtingu, sbr. 7. gr. laga nr. 105/2021 um stafrænt pósthólf í miðlægri þjónustugátt stjórnvalda. Kæra í málinu barst 26. mars s.á. og þar með að liðnum kærufresti.

Í 28. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 er fjallað um áhrif þess ef kæra berst að liðnum kærufresti. Ber þá samkvæmt 1. mgr. lagagreinarinnar að vísa henni frá nema afsakanlegt verði talið að kæran hafi ekki borist fyrr eða veigamiklar ástæður mæli með því að kæran verði tekin til efnismeðferðar. Samkvæmt 2. tölul. 2. mgr. 20. gr. stjórnsýslulaga skal þegar ákvörðun er tilkynnt skriflega veita m.a. leiðbeiningar um kæruheimild, kærufresti og kæruleið. Á álagningarseðli kærenda frá 18. febrúar 2026 er tekið fram að ágreiningi um gjaldskyldu sé heimilt að vísa til yfirfasteignamatsnefndar og ágreiningi um gjaldstofn skuli vísað til Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar og er getið þriggja mánaða kærufrests í báðum tilvikum. Ekki er fjallað um kæruheimild eða kærufrest til úrskurðarnefndarinnar vegna gjalds fyrir seyrulosun. Á álagningarseðlinum er vísað til vefslóðar á heimasíðu Grímsnes- og Grafningshrepps, en þar er heldur engar upplýsingar að finna um kæruheimild og kærufrest. Var áskilnaði stjórnsýslulaga um kæruleiðbeiningar því ekki fullnægt að því er varðar hina kærðu álagningu.

Fyrir úrskurðarnefndinni liggja tölvupóstsamskipti milli kærenda og starfsmanna sveitarfélagsins. Óskuðu kærendur m.a. eftir því að þeim yrði leiðbeint um kæruheimild 10. mars 2026. Af fyrirliggjandi gögnum verður ekki ráðið að sveitarfélagið hafi sinnt skyldu sinni um að leiðbeina kærendum um kæruheimild og kærufrest vegna gjaldsins. Verður ekki annað séð en að kærendur hafi komið að kæru í máli þessu innan ástæðulauss dráttar frá því að þeim varð kunnugt um kæruheimild til úrskurðarnefndarinnar og verður að framangreindu virtu að telja afsakanlegt að kæran hafi ekki borist fyrr, sbr. 1. mgr. 28. gr. stjórnsýslulaga. Verður kærumál þetta því tekið til efnismeðferðar.

Samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laga nr. 9/2009 um uppbyggingu og rekstur fráveitna ber sveitarfélag ábyrgð á uppbyggingu þeirra í sveitarfélaginu. Í 10. mgr. sömu lagagreinar er tekið fram að sveitarstjórn geti kveðið nánar á um fyrirkomulag fráveitumála í sveitarfélaginu og kröfur um hreinsun í samþykkt sem hún setur á grundvelli laga nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir. Þá skulu sveitarstjórnir skv. 1. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 799/1999 um meðhöndlun seyru, sem sett var með stoð í þágildandi 5. gr. laga nr. 7/1998, sjá til þess að komið sé á kerfisbundinni tæmingu á seyru úr rotþróm. Í 59. gr. laga nr. 7/1998 er nú mælt fyrir um heimildir sveitarfélaga til að setja sér samþykktir um atriði sem ekki er fjallað um í reglugerðum eða gera ítarlegri kröfur en þar fram koma, enda falli þau undir lögin. Er þar meðal annars heimilt að setja ákvæði um meðferð úrgangs og skólps sem og gjaldtöku fyrir leyfi, leigu eða veitta þjónustu, sbr. 2. og 3. tölul. 1. mgr. lagagreinarinnar. Í 5. mgr. er svo kveðið á um að sveitarfélögum sé heimilt að setja gjaldskrá um innheimtu gjalda skv. 1. mgr. og megi gjöld aldrei vera hærri en sem nemi rökstuddum kostnaði við veitta þjónustu.

Á grundvelli fyrrgreinds ákvæðis 59. gr. laga nr. 7/1998, sbr. 10. mgr. 4. gr. laga nr. 9/2009, setti Grímsnes- og Grafningshreppur sér samþykkt nr. 1566/2025 um fráveitur og rotþrær í Grímsnes- og Grafningshreppi. Var hún samþykkt af sveitarstjórn á fundi hennar 15. desember 2025 og birt í B-deild Stjórnartíðinda 30. s.m. Í 19. gr. samþykktarinnar segir að fyrir hreinsun og tæmingu á rotþróm skuli húseigandi greiða árlegt seyruhreinsunargjald sem standa skuli undir kostnaði við verkið. Gjaldið skuli ákveðið með sérstakri gjaldskrá í samræmi við ákvæði laga nr. 7/1998, sbr. og ákvæði 23. gr. laga nr. 55/2003 um meðhöndlun úrgangs. Kemur einnig fram í greininni að gjaldið skuli innheimt á sama hátt og fasteignagjöld til sveitarsjóðs Grímsnes- og Grafningshrepps. Samkvæmt 2. mgr. 19. gr. samþykktarinnar annast Umhverfis- og tæknisvið Uppsveita bs. alla meðhöndlun seyru í sveitarfélaginu, þ.e. seyrulosun úr rotþróm, ásamt flutningi, verkun og afsetningu. Þá er mælt fyrir um það í 20. gr. samþykktarinnar að hreinsun seyru og setefna skuli að öllu jöfnu framkvæmd þriðja hvert ár við heimili og fimmta hvert ár við frístundahús.

Á fundi sveitarstjórnar Grímsnes- og Grafningshrepps 15. desember 2025 var tekin fyrir og samþykkt tillaga að nýrri gjaldskrá fyrir fráveitu og meðhöndlun seyru. Gjaldskráin, sem er nr. 1467/2025, var birt í B-deild Stjórnartíðinda 29. desember 2025, en tók samkvæmt 2. mgr. 6. gr. hennar gildi 1. janúar 2026. Samkvæmt 4. gr. innheimtir sveitarfélagið árlega rotþróargjald til niðurjöfnunar á kostnaði við tæmingu rotþróa og er gjald fyrir seyruhreinsun á hvert frístundahús 11.765 kr. Hin kærða álagning byggði á framangreindum grundvelli.

Í téðri gjaldskrá er á tveimur stöðum vísað til samþykktar sveitarfélagsins nr. 1018/2009 um fráveitur og meðhöndlun seyru í Grímsnes- og Grafningshreppi, en sú samþykkt féll úr gildi 27. júlí 2021 með gildistöku samþykktar sama efnis nr. 885/2021. Sá annmarki á setningu gjaldskrárinnar þykir ekki þess eðlis að varði ógildingu á álagningu hins umþrætta seyruhreinsunargjalds, enda ljóst að við álagningu fasteignagjalda kæranda 18. febrúar 2026 hafði samþykkt nr. 1566/2025 tekið gildi og sótti álagning þá stoð sína í hana. Þá verður það ekki talið varða ógildingu hinnar kærðu álagningar að í 6. gr. gjaldskrárinnar hafi verið vísað til rangrar dagsetningar um það hvenær sveitarstjórn samþykkti gjaldskránna. Er þá litið til þess að um ritvillu er að ræða sem telja verður til óverulegs formannmarka á setningu gjaldskrárinnar.

Þegar um svokölluð þjónustugjöld er að ræða gilda ýmis sjónarmið um álagningu þeirra, m.a. að beint samhengi sé á milli upphæðar gjaldsins og þess kostnaðar sem til fellur við það að veita þjónustuna. Upphæðin verður einnig að byggja á traustum útreikningi, en þó hefur verið litið svo á að sé ekki hægt að sérgreina nákvæmlega ákveðna kostnaðarliði sé heimilt að byggja þá á skynsamlegri áætlun. Sá sem greiðir þjónustugjöld getur hins vegar almennt ekki krafist þess að sá kostnaður sem hlýst af því að veita þjónustuna sé reiknaður nákvæmlega út heldur er heimilt að haga gjaldtöku svo að um sé að ræða jafnaðargjald.

Meðal gagna í máli þessu er minnisblað deildarstjóra veitna hjá sveitarfélaginu, dags. 6. nóvember 2025. Þar kemur fram að hægt sé að nálgast raunkostnað við seyruhreinsun í sveitarfélaginu með því að reikna meðalvegalengd frá Seyrustöðum á Flúðum að öllum fasteignum í sveitarfélaginu miðað við kortagrunn. Akstursvegalengd fyrir hverja rotþró í sveitarfélaginu sé að meðaltali um 4,5 km. Kostnaður við hreinsun á rotþró samkvæmt gjaldskrá Umhverfis- og tæknisviðs Uppsveita bs. sé að upphæð 44.013 kr. Að teknu tilliti til aksturskostnaðar að upphæð 550 kr. fyrir hvern kílómetra og móttökugjalds á verkaðri seyru að upphæð 41 kr. á hvert kílógramm, að meðaltali um 300 kg af seyru, er í minnisblaðinu gert ráð fyrir að heildarkostnaður við losun á hverri rotþró sé 58.827 kr. Með því að skipta þeim kostnaði niður á fimm ár vegna frístundahúsa og þrjú ár vegna íbúðarhúsa megi finna gjald fyrir hvorn gjaldflokkinn fyrir sig.

Að framangreindu virtu verður ekki annað séð en að ákvörðun um upphæð hins kærða gjalds hafi byggst á útreikningi og áætlun sem telja megi skynsamlega. Þykir að auki ekkert benda til þess að það gjald sé hærra en sem nemi kostnaði sem falli til við veitta þjónustu, sbr. áðurnefnda 5. mgr. 59. gr. laga nr. 7/1998.

Málatilbúnaður kærenda byggist einkum á því að sveitarfélagið mismuni eigendum frístundahúsa með því að tæma rotþrær þeirra á fimm ára fresti á meðan rotþrær eigenda íbúðarhúsa séu tæmdar á þriggja ára fresti. Telur kærandi að slíkt fyrirkomulag leiði til þess að eigendur frístundahúsa séu líklegri til að þurfa að óska eftir aukatæmingu á rotþró með tilheyrandi kostnaði. Að teknu tilliti til þess að íbúðarhús eru almennt í meiri notkun en frístundahús verður ekki talið að greint fyrirkomulag á tæmingu rotþróa í sveitarfélaginu brjóti í bága við jafnræðisreglu stjórnsýsluréttarins. Er að auki ljóst að kostnaður við hverja tæmingu er sá sami hvort sem um íbúðarhús eða frístundahús er að ræða.

Með hliðsjón af öllu framangreindu verður kröfu kærenda um ógildingu hinnar kærðu ákvörðunar hafnað.

Úrskurðarorð

Hafnað er kröfu kæranda um að ógilda þá ákvörðun Grímsnes- og Grafningshrepps frá 18. febrúar 2026 að leggja á seyruhreinsunargjald fyrir frístundahús á lóðinni Lyngási 8.

júl 10

Love0

UUA2603015 Skyggnisvegur

Með UUA

Fyrir var tekið mál nr. UUA2603015, kæra á ákvörðun Bláskógarbyggðar frá 23. janúar 2026 um álagningu gjalda vegna losunar rotþróar við frístundahús kæranda að Skyggnisvegi 7 og vegna fasts kostnaðar og reksturs söfnunarstöðva í sveitarfélaginu.

Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 26. mars 2026, er barst nefndinni sama dag, kærir A, eigandi frístundahúss að Skyggnisvegi 7, Bláskógarbyggð, þá ákvörðun Bláskógarbyggðar frá 23. janúar 2026 að leggja á gjöld vegna losunar rotþróar við frístundahús hans að upphæð 10.455 kr. og fasts kostnaðar og reksturs söfnunarstöðva að upphæð 32.283 kr. Er þess krafist að álagning fasts gjalds og gjald vegna reksturs söfnunarstöðva verði felld úr gildi eða lækkuð, að álagning gjalds vegna tæmingar rotþróar verði felld úr gildi og að gjöld frá árinu 2017 verði endurgreidd.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Bláskógarbyggð 6. maí 2026.

Málavextir

Hinn 23. janúar 2026 voru fasteignagjöld ársins 2026 lögð á kæranda vegna frístundahúss hans að Skyggnisvegi 7 í Bláskógabyggð. Hluti þeirra var rotþróargjald að upphæð 10.455 kr. og gjald vegna fasts kostnaðar og reksturs söfnunarstöðva að upphæð 32.283 kr.

Með tölvupósti 1. júlí 2025 óskaði kærandi eftir því við skipulags- og byggingarfulltrúa Umhverfis- og tæknisviðs Uppsveita bs. að hann yrði upplýstur um tæmingu rotþróar við frístundahús sitt þar sem hann taldi engin ummerki vera fyrir hendi um að rotþróin hafi verið tæmd á síðustu sex árum. Í svari móttökuritara byggðasamlagsins sama dag var honum tjáð að tæming hafi farið fram í september 2024 og var honum bent á að nálgast mætti upplýsingarnar á vefsíðu Seyruverkefnisins, þ.e. seyra.is. Kærandi lýsti þá yfir efasemdum sínum um að losun hafi farið fram. Í svari byggðasamlagsins degi síðar var honum bent á fastmótað verklag í kringum hreinsanir á rotþróm og að hluti af því væri að skrá rafrænt hvenær hreinsun sé gerð ásamt frekari upplýsingum þegar þörf sé á.

Málsrök kæranda

Kærandi bendir á að á svæðinu þar sem frístundahús hans standi sé engin sorphirða á vegum Bláskógabyggðar. Þar sé hvorki boðið upp á flokkunarþjónustu með gámum í nágrenni frístundahússins né aðra sorphirðuþjónustu sem talist geti verið innan eðlilegs þjónustusvæðis. Aðeins standi til boða að kærandi sjái sjálfur um að flytja sorp til söfnunarstöðva sveitarfélagsins, sem séu í um 15–25 km fjarlægð frá frístundahúsinu. Stöðvarnar séu jafnframt lokaðar um helgar þegar flestir frístundahúsaeigendur dvelji í húsum sínum. Auk þess komist einungis heimilissorp um gönguhlið stöðvanna utan takmarkaðs opnunartíma. Í reynd flytji því kærandi heimilissorp sjálfur á eigin kostnað og tíma til söfnunarstöðva sveitarfélagsins eða komist ekki að stöðvunum vegna fyrrgreindra takmarka. Af þessu leiði m.a. að magn sorps frá frístundahúsi hans sé aðeins brot af því sorpi sem falli til. Sé gjaldtakan því lögð á með afar takmarkaðri þjónustu, í andstöðu við lögmætisregluna, kostnaðarregluna og góða stjórnsýsluhætti.

Við álagningu þjónustugjalda beri stjórnvöldum að geta sýnt fram á að gjöldin endurspegli raunverulegan kostnað við veitingu þjónustunnar. Ekki liggi fyrir skýrar upplýsingar um heildarkostnað við rekstur söfnunarstöðva, skiptingu kostnaðar milli íbúðarhúsnæðis og frístundahúsa eða hvort gjöldin fari fram úr raunverulegum kostnaði þjónustunnar. Kærandi telji því nauðsynlegt að sveitarfélaginu verði gert að leggja fram sundurliðaðar upplýsingar þar um.

Bláskógabyggð geri engan greinarmun á frístundahúsi sem njóti afar takmarkaðrar þjónustu og íbúðarhúsnæði í sveitarfélaginu sem njóti mun umfangsmeiri þjónustu. Þjónustustig við þessar eignir sé augljóslega ósambærilegt, en álagningarprósenta fasteignaskatts sé engu að síður sú sama. Slík framkvæmd kunni að vera í andstöðu við jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar, meðalhófsreglu og kröfur um málefnalega stjórnsýslu.

Sveitarfélagið hreinsi og tæmi rotþró við frístundahús kæranda og fargi seyru á þriggja ára fresti og innheimti árlega gjald til að sinna þeirri þjónustu. Kærandi hafi ítrekað bent starfsmönnum sveitarfélagsins á að engin áþreifanleg sönnun liggi fyrir um að slík þjónusta sé veitt.

Við síðustu skráðu heimsókn hjá sveitarfélaginu 17. september 2024 hafi kærandi verið staddur í frístundahúsi sínu allan daginn samkvæmt dagbók. Enginn aðili hafi komið og unnið við tæmingu rotþróar þann dag, dagana á undan eða næstu fjóra daga á eftir. Miðað við ummerki eftir heimsókn árið 2017 færi slík heimsókn ekki fram hjá neinum. Sveitarfélagið geti ekki lagt fram ljósmyndir, skráningu á magni uppdælingar eða einhvers konar skilablaði eða merkingu til frístundahúsaeiganda sem staðfesti að þjónustan hafi verið veitt. Eina staðfestingin sé sú að merking sé sett á rafrænt kort, en það uppfylli ekki kröfur um sönnun.

Málsrök Bláskógarbyggðar

Af hálfu sveitarfélagsins er farið fram á frávísun málsins á þeim grundvelli að kæra hafi borist að liðnum kærufresti skv. 2. mgr. 4. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála, en álagningarseðillinn hafi verið birtur kæranda 26. janúar 2026 á þjónustugáttinni Ísland.is. Ekki verði séð að uppfyllt séu skilyrði 28. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 til að taka kæru til meðferðar að liðnum kærufresti.

Álagning sorphirðugjalda sem lagt sé á frístundahús kæranda eigi sér skýra stoð í lögum nr. 55/2003 um meðhöndlun úrgangs. Sveitarfélögum beri að annast meðhöndlun úrgangs og innheimta gjald sem taki mið af kostnaði við þjónustuna, sbr. einkum 8. gr. og 23. gr. laganna. Þá sé heimilt að ákveða hluta gjaldsins sem fast gjald á hverja fasteignareiningu til þess að innheimta allt að 25% af heildarkostnaði sveitarfélags.

Í sveitarfélaginu séu þrjár söfnunarstöðvar auk sérstakra grenndarstöðva við stærri frístundahúsahverfi þar sem fasteignaeigendur geti skilað flokkuðum úrgangi. Söfnunarstöðvunum sé dreift um sveitarfélagið með hliðsjón af dreifbýli þess og séu þær opnar allan sólarhringinn. Að þessu leyti þjóni móttökustöðvarnar þrjár hlutverki grenndarstöðva, þar sem fólk komist alltaf í gáma fyrir flokkaðan úrgang. Staðsetning söfnunarstöðvanna sé þannig að flestir frístundahúsaeigendur aki fram hjá þeim á leið sinni að og frá frístundahúsum sínum. Þá séu þrjár sérstakar grenndarstöðvar til staðar við stór frístundahúsahverfi eins og í Reykjaskógi, í landi Spóastaða og í landi Eflingar við Reykholt. Að auki sé sérstök þjónusta veitt í gegnum gáma á vegum frístundahúsafélaga, þar á meðal í Úthlíð þar sem fasteign kæranda standi. Bláskógabyggð greiði kostnað við losun og meðhöndlun úrgangs úr þeim gámum. Kærandi hafi því að mati sveitarfélagsins aðgang að bæði söfnunarstöðvum og annarri flokkunarþjónustu sem falli undir sorpgjaldið.

Í samþykkt nr. 1322/2019 um meðhöndlun úrgangs í Bláskógabyggð komi fram um söfnun úrgangs frá frístundahúsnæði að húsráðanda sé ekki skylt að hafa grunneiningu íláta, en hann geti óskað eftir því á eigin kostnað og skuli samkomulag um slíka grunneiningu gert á milli húsráðanda frístundahúsnæðis og þjónustuverktaka. Húsráðandi frístundahúss sem ekki hafi grunneiningu íláta skuli skila heimilisúrgangi sem og öðrum úrgangi til söfnunarstöðvar sveitarfélagsins, sbr. 7. og 10. gr. samþykktarinnar.

Í 3. gr. gjaldskrár um meðhöndlun úrgangs í Bláskógabyggð nr. 1681/2025 sé kveðið á um gjöld sem sveitarfélagið innheimti fyrir fastan kostnað, rekstur söfnunarstöðva og meðhöndlun úrgangs í sveitarfélaginu. Þar komi fram að 32.283 kr. gjald sé innheimt fyrir hvert frístundahús vegna reksturs söfnunarstöðva. Fái eigendur slíkra húsa afhent klippikort sem veiti þeim gjaldfrjálsan aðgang að gámastöð í 12 skipti á ári, fyrir samtals 3,5 m³. Umframmagn sé gjaldskylt á móttökustöð og miðist við rúmmetra þess úrgangs sem afsettur sé. Eigendur frístundahúsa skili sorpi sínu á söfnunarstöðvar sem sveitarfélagið starfræki.

Kostnaður sveitarfélagsins af rekstri söfnunarstöðva sé verulegur. Upphæð gjaldanna sem innheimt séu á hvert frístundahús sé ákveðin með það að markmiði að innheimt gjöld samsvari sem næst raunkostnaði af rekstri söfnunarstöðva. Samkvæmt upplýsingum frá Húsnæðis-, mannvirkja- og skipulagsstofnun hafi fjöldi íbúðarhúsa í sveitarfélaginu í apríl 2026 verið 622 og fjöldi frístundahúsa 2.195. Öll íbúðarhús eigi að vera búin grunneiningu íláta, sbr. 6. gr. samþykktar nr. 1322/2019, og greiði eigendur húsanna sérstaklega fyrir þá þjónustu, sbr. 2. gr. gjaldskrár nr. 1681/2025. Fasteignaeigendur íbúðarhúsa greiða því hlutfallslega hærri kostnað við meðhöndlun úrgangs en fasteignaeigendur frístundahúsa.

Upphæð gjalda sem lögð séu á eigendur fasteigna í sveitarfélaginu sé eingöngu nýtt til að mæta kostnaði við lögbundna þjónustu vegna meðhöndlunar úrgangs. Gjaldið sem lagt sé á kæranda vegna frístundahúss hans sé hluti af þeim kostnaði og standi gjöldin raunar ekki að fullu undir þjónustunni. Í fjárhagsáætlun sveitarfélagsins fyrir árið 2026 sé gert ráð fyrir halla á málaflokknum, líkt og undanfarin ár. Þótt kærandi kjósi að skila úrgangi sínum í öðru sveitarfélagi hafi það ekki áhrif á gjaldskyldu hans.

Álagning rotþróargjalda sé byggð á lögum nr. 9/2009 um uppbyggingu og rekstur fráveitna, lögum nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir, lögum nr. 55/2003 um meðhöndlun úrgangs, samþykkt nr. 787/2025 um fráveitu í Bláskógabyggð og gjaldskrá nr. 1682/2025 fyrir fráveitu og hreinsun rotþróa í Bláskógabyggð.

Í sveitarfélaginu sé innheimt árlegt rotþróargjald til niðurjöfnunar á kostnaði við hreinsun og tæmingu rotþróa og sé miðað við fast árlegt gjald og séu rotþrær við frístundahús tæmdar á fimm ára fresti, sbr. 19. gr. samþykktar um fráveitur og rotþrær í Bláskógabyggð, en áður hafi rotþrær við frístundahús verið tæmdar á þriggja ára fresti í samræmi við fyrirmæli fyrri samþykktar nr. 262/2008. Við útreikning gjaldsins skv. 4. gr. gjaldskrár fyrir fráveitu og hreinsun rotþróa í Bláskógabyggð sé árlegum kostnaði deilt niður á fjölda frístundahúsa og íbúðarhúsa annars vegar til fimm ára og hins vegar til þriggja ára. Þannig sé fundin út árlegur kostnaður við losun rotþróar kæranda. Ekki sé hægt að ákveða gjaldið atviksbundið á grundvelli útlagðs kostnaðar, enda yrði þá fyrirséð að kostnaður yrði meiri en samkvæmt gjaldskrá. Viðmið um að tæma skuli hreinsimannvirki á fimm ára fresti taki m.a. mið af þörf á tæmingu stakra hreinsimannvirkja að jafnaði innan sveitarfélagsins. Sé þörf á tíðari tæmingu stakra hreinsimannvirkja sé innheimt viðbótargjald samkvæmt gjaldskrá. Með þessu fyrirkomulagi sé sveitarfélaginu unnt að halda kostnaði og þjónustugjaldi í lágmarki fyrir fasteignaeigendur sveitarfélagsins sem séu með stök hreinsimannvirki við fasteignir sínar.

Sveitarfélagið hafni fullyrðingum kæranda um að rotþró við frístundahús kæranda hafi ekki verið tæmd frá árinu 2017. Samkvæmt skráningu hafi rotþró kæranda verið tæmd 19. júlí 2018, 26. ágúst 2021 og 17. september 2024. Bláskógarbyggð taki þátt í samstarfsverkefni nokkurra sveitarfélaga um losun og móttöku seyru, sem rekið sé á vegum Umhverfis- og tæknisviðs Uppsveita bs. Losun rotþróa sé skráð rafrænt á vefsíðunni seyra.is og þar geti fasteignaeigendur skoðað losunarsögu, en takist losun sé það jafnframt skráð.

Viðbótarathugasemdir kæranda

Kærandi ítrekar sjónarmið sem fram komu í kæru. Þá telur hann það rangt sem fram komi af hálfu sveitarfélagsins að félag frístundahúsaeigenda í Úthlíð standi að umræddum sorpgámum eða greiði fyrir þá þjónustu. Einnig sé því mótmælt að flokkunarstöðvar eða þjónusta í allt að 15–20 km fjarlægð frá eigninni teljist fullnægjandi þjónusta. Ekki sé rétt að tæming rotþróar hafi farið fram með þeim hætti og þeirri tíðni sem sveitarfélagið haldi fram. Að mati kæranda uppfylli fyrirliggjandi skráning ekki fullnægjandi kröfur um sönnun fyrir framkvæmd gjaldskyldrar þjónustu.

Niðurstaða

Í máli þessu er deilt um lögmæti álagningar gjalda Bláskógarbyggðar frá 23. janúar 2026 vegna losunar á rotþró við frístundahús kæranda að upphæð 10.455 kr. og vegna fasts kostnaðar og reksturs söfnunarstöðva að upphæð 32.283 kr. Kæruheimild er í 65. gr. laga nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir.

Samkvæmt 1. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála er það hlutverk nefndarinnar að úrskurða í kærumálum vegna stjórnvaldsákvarðana og í ágreiningsmálum vegna annarra úrlausnaratriða á sviði umhverfis- og auðlindamála, eftir því sem mælt er fyrir um í lögum á því sviði. Í samræmi við þetta tekur úrskurðarnefndin lögmæti kærðrar ákvörðunar til endurskoðunar en tekur almennt ekki nýja ákvörðun í málinu. Verður því hvorki tekin afstaða til þeirrar kröfu kæranda að álagning gjalds vegna reksturs söfnunarstöðva verði lækkuð né að álögð gjöld vegna tæmingar rotþróar frá árinu 2017 verði endurgreidd.

Kærufrestur til úrskurðarnefndarinnar er einn mánuður frá því kæranda varð kunnugt eða mátti vera kunnugt um þá ákvörðun sem kæra lýtur að, sbr. 2. mgr. 4. gr. laga nr. 130/2011. Álagningarseðill var birtur í stafrænu pósthólfi kæranda í þjónustugáttinni island.is 23. janúar 2026. Hóf kærufrestur að líða við þá birtingu, sbr. 7. gr. laga nr. 105/2021 um stafrænt pósthólf í miðlægri þjónustugátt stjórnvalda. Kæra í málinu barst 26. mars s.á. og þar með að liðnum kærufresti.

Í 28. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 er fjallað um áhrif þess ef kæra berst að liðnum kærufresti. Ber þá skv. 1. mgr. ákvæðisins að vísa kæru frá nema afsakanlegt verði talið að kæran hafi ekki borist fyrr eða veigamiklar ástæður mæli með því að hún verði tekin til meðferðar. Samkvæmt 2. tölul. 2. mgr. 20. gr. stjórnsýslulaga skal þegar ákvörðun er tilkynnt skriflega veita m.a. leiðbeiningar um kæruheimild, kærufresti og kæruleið. Á álagningarseðli kæranda frá 23. janúar 2026 eru engar leiðbeiningar um kæruheimild til úrskurðarnefndarinnar. Á seðlinum er vísað til vefslóðar á heimasíðu Bláskógabyggðar, en þar er heldur engar upplýsingar að finna um kæruheimild og kærufrest. Var áskilnaði stjórnsýslulaga um kæruleiðbeiningar því ekki fullnægt að því er varðar hina kærðu álagningu.

Fyrir liggur kærandi bar fram kvörtun til umboðsmanns Alþingis, dags. 1. mars 2026, vegna umræddrar álagningar sem beindi því til hans að bera ágreininginn undir úrskurðarnefndina. Verður ekki annað séð en að kærandi hafi komið að kæru í máli þessu innan ástæðulauss dráttar frá því að honum varð kunnugt um kæruheimild til úrskurðarnefndarinnar og verður að framangreindu virtu að telja afsakanlegt að kæran hafi ekki borist fyrr, sbr. 1. mgr. 28. gr. stjórnsýslulaga. Verður kærumál þetta því tekið til efnismeðferðar.

A. Álagning rotþróargjalds

Samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laga nr. 9/2009 um uppbyggingu og rekstur fráveitna ber sveitarfélag ábyrgð á uppbyggingu fráveitna í sveitarfélaginu. Í 10. mgr. sömu lagagreinar er tekið fram að sveitarstjórn geti kveðið nánar á um fyrirkomulag fráveitumála í sveitarfélaginu og kröfur um hreinsun í samþykkt sem hún setur á grundvelli laga nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir. Þá skulu sveitarstjórnir skv. 1. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 799/1999 um meðhöndlun seyru, sem sett var með stoð í þágildandi 5. gr. laga nr. 7/1998, sjá til þess að komið sé á kerfisbundinni tæmingu á seyru úr rotþróm. Í 59. gr. laga nr. 7/1998 er nú mælt fyrir um heimildir sveitarfélaga til að setja sér samþykktir um atriði sem ekki er fjallað um í reglugerðum eða gera ítarlegri kröfur en þar fram koma, enda falli þau undir lögin. Er þar meðal annars heimilt að setja ákvæði um meðferð úrgangs og skólps sem og gjaldtöku fyrir leyfi, leigu eða veitta þjónustu, sbr. 2. og 3. tölul. 1. mgr. lagagreinarinnar. Í 5. mgr. er svo kveðið á um að sveitarfélögum sé heimilt að setja gjaldskrá um innheimtu gjalda skv. 1. mgr. og megi gjöld aldrei vera hærri en sem nemi rökstuddum kostnaði við veitta þjónustu.

Á grundvelli fyrrgreinds ákvæðis 59. gr. laga nr. 7/1998, sem og 10. mgr. 4. gr. laga nr. 9/2009 og 2. mgr. 8. gr. laga nr. 55/2003 um meðhöndlun úrgangs, setti Bláskógabyggð sér samþykkt nr. 787/2025 um fráveitur og rotþrær í Bláskógabyggð. Var hún samþykkt af sveitarstjórn á fundi hennar 22. janúar 2025 og birt í B-deild Stjórnartíðinda 14. júlí s.á. Í 18. gr. samþykktarinnar segir að fyrir hreinsun og tæmingu á rotþróm skuli húseigandi greiða árlegt rotþróargjald sem standa skuli undir kostnaði við verkið. Gjaldið skuli ákveðið með sérstakri gjaldskrá í samræmi við ákvæði laga nr. 7/1998, sbr. og ákvæði 23. gr. laga nr. 55/2003. Kemur enn fremur fram í greininni að gjaldið skuli innheimt á sama hátt og fasteignagjöld til sveitarsjóðs Bláskógabyggðar. Samkvæmt 2. mgr. 18. gr. samþykktarinnar annast Umhverfis- og tæknisvið Uppsveita bs. alla meðhöndlun seyru í sveitarfélaginu, þ.e. seyrulosun úr rotþróm, ásamt flutningi, verkun og afsetningu. Þá er mælt fyrir um það í 19. gr. samþykktarinnar að hreinsun seyru og setefna skuli að öllu jöfnu framkvæmd þriðja hvert ár við heimili og fimmta hvert ár við frístundahús.

Á fundi sveitarstjórnar Bláskógabyggðar 10. desember 2025 var tekin fyrir og samþykkt tillaga að nýrri gjaldskrá fyrir fráveitu og hreinsun rotþróa. Gjaldskráin, sem er nr. 1682/2025, var birt í B-deild Stjórnartíðinda 15. janúar 2026 og tók gildi frá þeim tíma. Samkvæmt 4. gr. innheimtir sveitarfélagið árlega rotþróargjald til niðurjöfnunar á kostnaði við tæmingu rotþróa og er gjald fyrir tæmingu á rotþró á fimm ára fresti 10.455 kr. fyrir rotþró sem er 0–6.000 lítrar. Hin kærða álagning rotþróargjalds byggði á framangreindum grundvelli.

Þegar um svokölluð þjónustugjöld er að ræða gilda ýmis sjónarmið um álagningu þeirra, m.a. að beint samhengi sé á milli upphæðar gjaldsins og þess kostnaðar sem til fellur við það að veita þjónustuna. Upphæðin verður einnig að byggja á traustum útreikningi, en þó hefur verið litið svo á að sé ekki hægt að sérgreina nákvæmlega ákveðna kostnaðarliði sé heimilt að byggja þá á skynsamlegri áætlun. Sá sem greiðir þjónustugjöld getur hins vegar almennt ekki krafist þess að sá kostnaður sem hlýst af því að veita þjónustuna sé reiknaður nákvæmlega út heldur er heimilt að haga gjaldtöku svo á um sé að ræða jafnaðargjald.

Við meðferð málsins óskaði úrskurðarnefndin eftir frekari upplýsingum um forsendur upphæða þjónustugjalda er mál þetta varðar. Af hálfu sveitarfélagsins var því svarað til varðandi umrætt rotþróargjald að gjaldskrá ársins 2026 hefði tekið mið af meðaltalskostnaði á hverja rotþró á tímabilinu janúar til júní ársins á undan. Hefði sá kostnaður numið 46.700 kr., en síðan hefði verið bætt við þá upphæð fjármagnskostnaði, fyrningum og verðlagshækkun.

Að mati úrskurðarnefndarinnar verður ekki annað séð en að ákvörðun um upphæð hins kærða rotþróargjaldi hafi byggst á áætlun sem telja megi skynsamlega. Þykir að auki ekkert benda til þess að það gjald sé hærra en sem nemi kostnaði sem falli til við veitta þjónustu, sbr. áðurnefnda 5. mgr. 59. gr. laga nr. 7/1998.

Kærandi telur að rotþró hans hafi ekki verið tæmd 17. september 2024 og vísar til þess að hann hafi verið staddur í húsinu þann dag og ekki orðið var við tæmingu. Sveitarfélagið bendir aftur á móti á að samkvæmt verklagi Seyruverkefnisins, sem rekið sé af Umhverfis- og tæknisviði Uppsveita bs., sé dagsetning tæmingar og hvort hún hafi tekist eða ekki skráð rafrænt á kortavefsjá. Samkvæmt því hafi rotþró kæranda verið losuð á þriggja ára fresti allt frá árinu 2006, þ. á m. 17. september 2024. Ekki verður talið að skortur á gögnum um að tæming rotþróar hafi farið fram, t.a.m. með ljósmyndum eða skilablaði, leiði til þess að hægt sé að ganga út frá því að engin þjónusta hafi verið veitt. Að mati úrskurðarnefndarinnar má leiða líkur að því að hafi tæming rotþróar verið skráð í téða kortasjá þá hafi sú þjónusta verið veitt. Verður því að hafna þessum sjónarmiðum kæranda.

B. Álagning gjalds vegna reksturs söfnunarstöðva

Samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 55/2003 um meðhöndlun úrgangs er sveitarstjórn skylt að ákveða fyrirkomulag söfnunar á heimilis- og rekstrarúrgangi, ásamt því að hún ber ábyrgð á flutningi heimilisúrgangs og skal sjá um að starfræktar séu móttöku- og söfnunarstöðvar fyrir úrgang. Samkvæmt 2. mgr. sömu lagagreinar setur sveitarstjórn sérstaka samþykkt þar sem tilgreind eru atriði um meðhöndlun úrgangs umfram það sem greinir í lögunum og reglugerðum settum samkvæmt þeim. Segir að um gerð og staðfestingu samþykktarinnar fari skv. 25. gr., nú 59. gr., laga um hollustuhætti og mengunarvarnir, sem áður var rakið.

Á grundvelli 59. gr. laga nr. 7/1998 og 2. mgr. 8. gr. laga nr. 55/2003, svo og ákvæðis 10. mgr. 4. gr. laga nr. 9/2009, setti Bláskógarbyggð sér samþykkt nr. 1322/2019 um meðhöndlun úrgangs í sveitarfélaginu. Samkvæmt 7. gr. samþykktarinnar er húsráðanda frístundahúss ekki skylt að hafa grunneiningu íláta við fasteignina, en hann getur óskað eftir slíkri þjónustu á eigin kostnað. Hafi hann ekki grunneiningu íláta skal hann skila heimilisúrgangi og öðrum úrgangi til söfnunarstöðva sveitarfélagsins, sbr. 10. gr. samþykktarinnar. Í síðastnefndu greininni kemur fram að tekið sé á móti úrgangi sem falli til í sveitarfélaginu á söfnunarstöðvum sem staðsettar séu á gámasvæðum í Reykholti, á Laugarvatni og við Heiðarbæ. Úrgangi sem skilað sé til söfnunarstöðvar skuli flokkaður samkvæmt flokkunarreglum sveitarfélagsins. Þá segir að í gjaldskrá fyrir meðhöndlun úrgangs séu nánar tilgreindir þeir úrgangsflokkar sem tekið sé á móti og það gjald sem tekið sé fyrir móttöku og meðhöndlun hvers flokks um sig.

Bláskógabyggð hefur sett sér gjaldskrá um meðhöndlun úrgangs. Hefur hún númerið 1681/2025 og tók gildi við birtingu auglýsingar í B-deild Stjórnartíðinda 15. janúar 2026. Í 3. gr. hennar er kveðið á um að innheimta skuli gjald vegna fasts kostnaðar, reksturs söfnunarstöðva og meðhöndlunar úrgangs. Þar er eigendum íbúðarhúsa, frístundahúsa og atvinnuhúsnæðis gert að greiða 32.283 kr. gjald. Samkvæmt gjaldskránni fylgir gjaldinu réttur til að nýta söfnunarstöðvar sveitarfélagsins, meðal annars með afhendingu klippikorts sem veitir þeim gjaldfrjálsan aðgang að gámastöð í 12 skipti á ári, fyrir samtals 3,5 m³. Í sömu grein segir að umframmagn sé gjaldskylt á móttökustöð og miðist við rúmmetra af því úrgangsmagni sem afsett sé. Samkvæmt 3. mgr. 4. gr. er móttökugjald á hvern rúmmetra af flokkuðum eða óflokkuðum úrgangi 7.500 kr.

Samkvæmt 2. mgr. 23. gr. laga um meðhöndlun úrgangs er sveitarfélögum skylt að innheimta gjald fyrir alla meðhöndlun úrgangs og skal gjaldið vera sem næst raunkostnaði við viðkomandi þjónustu. Er sveitarfélagi heimilt að ákveða gjaldið sem fast gjald á hverja fasteignareiningu til þess að innheimta allt að 25% af heildarkostnaði þess. Þá segir í 3. mgr. sömu greinar að gjald sem sveitarfélag eða byggðasamlag innheimtir skuli þó aldrei vera hærra en sem nemi þeim kostnaði sem falli til í sveitarfélaginu við meðhöndlun úrgangs og tengda starfsemi sem samræmist markmiðum laganna.

Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum vegna ársins 2025 voru tekjur Bláskógabyggðar af sorphirðu 146,0 m.kr. en kostnaður var 155,4 m.kr. Þá gerir áætlun ársins 2026 ráð fyrir tekjum að upphæð 163,3 m.kr. en að kostnaður verði 177,5 m.kr. Er því ljóst að sorphirða sveitarfélagsins hefur verið rekin með tapi og er gert ráð fyrir því að svo verði áfram vegna ársins 2026. Af nefndri áætlun má ráða að gjald fyrir fastan kostnað og rekstur söfnunarstöðva að upphæð 32.283 kr., sem lagt verður á eigendur 2.816 íbúðar-, frístunda- og atvinnuhúsa, skili sveitarfélaginu 90,9 m.kr. í tekjur. Sem fyrr greinir óskaði úrskurðarnefndin eftir frekari upplýsingum frá sveitarfélaginu um forsendur upphæðar hinna kærðu þjónustugjalda. Var því svarað til að sveitarfélagið leitaðist við að innheimta gjald sem næst raunkostnaði við meðhöndlun úrgangs í samræmi við skilyrði laga nr. 55/2003. Notkun klippikorta feli í sér ákveðin viðmið út frá fjölda og magni með sambærilegum hætti og sorpílát við íbúðarhús. Sé sú leið farin til að koma til móts við þær áskoranir sem sveitarfélagið standi frammi fyrir þar sem hlutfall frístundabyggðar sé hátt í sveitarfélaginu. Var og vísað til þess að af gjaldi fyrir fastan kostnað og rekstur söfnunarstöðva að upphæð 32.283 kr. nemi greiðsla vegna klippikorts 26.250 kr. Sú tala er fengin með því að margfalda móttökugjaldið á einum rúmmetra af flokkuðum eða óflokkuðum úrgangi, þ.e. 7.500 kr., sbr. áðurnefnda 3. mgr. 4. gr. gjaldskrárinnar, með leyfilegu magni af úrgangi í rúmmetrum, þ.e. 3,5. Fast gjald sé því einungis 6.033 kr. af upphæðinni. Að teknu tilliti til þess auk annarra atriða sé fast gjald á hverja fasteignaeiningu í sveitarfélaginu 8% af heildarkostnaði vegna sorpmála.

Að virtum gögnum málsins verður að líta svo á að ákvörðun sorphirðugjalda Bláskógabyggðar sé í samræmi við þau fyrirmæli 3. mgr. 23. gr. laga nr. 55/2003 að ekki skuli innheimta hærra gjald en sem nemi kostnaði sem til falli við meðhöndlun úrgangs. Þar að auki verður ekki annað séð en að útreikningur að baki hinu umþrætta gjaldi sé byggður á áætlun sem telja megi skynsamlega. Þá verður með hliðsjón af framangreindum skýringum Bláskógabyggðar að líta svo á að fast gjald á hverja fasteignareiningu fari ekki umfram 25% af heildarkostnaði sveitarfélagsins í samræmi við 2. mgr. 23. gr. laganna.

Kærandi telur að fyrirkomulag sorphirðu í sveitarfélaginu feli í sér afar takmarkaða þjónustu og að sú þjónusta sé ekki í samræmi við gjald það sem innheimt er vegna reksturs söfnunarstöðva. Engin sorphirðuþjónusta sé í viðunandi fjarlægð frá frístundahúsi hans, en söfnunarstöðvar séu í 15–25 km fjarlægð. Af hálfu Bláskógabyggðar er bent á að sveitarfélagið sé dreifbýlt. Söfnunarstöðvar séu opnar allan sólarhringinn með ólæstu gönguhliði sem hægt sé að nota til að losa heimilisúrgang. Þær þjóni því hlutverki grenndarstöðva þar sem fólk komist alltaf í gáma fyrir flokkaðan úrgang og sé staðsetning þeirra þannig að flestir frístundahúsaeigendur aki fram hjá á leið sinni frá frístundahúsum sínum. Að auki séu þrjár grenndarstöðvar til staðar við stór frístundahúsahverfi.

Ekki verður um það deilt að Bláskógabyggð er víðfeðmt og dreifbýlt sveitarfélag með mikinn fjölda frístundahúsa og er því óhjákvæmilegt að einhverjir fasteignareigendur þurfi að aka allnokkra vegalengd til næstu söfnunarstöðvar. Með það í huga og að virtum þeim skýringum sem sveitarfélagið hefur fært fram fyrir úrskurðarnefndina verður að líta svo á að umrætt fyrirkomulag sorphirðu sé í samræmi við ákvæði 7. mgr. 4. gr. reglugerðar nr. 83/2023 um meðhöndlun úrgangs hvað varðar aðgengi að móttöku sorps fyrir frístundahúsahverfi. Verður ekki séð að sú þjónusta sem sveitarfélagið veitir á grundvelli hinnar kærðu álagningar sé þess eðlis að varðað geti ógildingu hennar.

—–

Með hliðsjón af öllu framangreindu verður kröfu kæranda um ógildingu hinnar kærðu ákvörðunar hafnað.

Úrskurðarorð

Hafnað er kröfu kæranda um ógildingu ákvörðunar Bláskógarbyggðar frá 23. janúar 2026 um álagningu gjalda vegna losunar rotþróar við frístundahús hans að Skyggnisvegi 7 annars vegar og vegna fasts kostnaðar og reksturs söfnunarstöðva hins vegar.

júl 10

Love0

UUA2604008 Tryggvagata

Með UUA

Fyrir var tekið mál nr. UUA2604008, kæra á ákvörðun byggingarfulltrúa Sveitarfélagsins Árborgar frá 8. janúar 2025 um að aðhafast ekki frekar vegna starfsemi í bílskúr á lóð Tryggvagötu 32 á Selfossi.

Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 16. apríl 2026, er barst nefndinni sama dag, kærir A, Tryggvagötu 32, Selfossi, þá ákvörðun byggingarfulltrúa Sveitarfélagsins Árborgar að aðhafast ekki frekar vegna starfsemi í bílskúr á lóð Tryggvagötu 32 á Selfossi. Að virtum fyrirliggjandi gögnum verður ráðið að sú ákvörðun hafi verið tekin 8. janúar 2025. Verður að skilja málskot kæranda svo að gerð sé krafa um að hin kærða ákvörðun verði felld úr gildi.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Sveitarfélaginu Árborg 26. maí 2026.

Málavextir

Á lóð Tryggvagötu 32 á Selfossi er tvílyft hús sem skiptist í tvo eignarhluta og er kærandi eigandi eignarhluta 0101. Árið 2020 hafði hann samband við byggingarfulltrúa Sveitarfélagsins Árborgar vegna umgengni eigenda eignarhlutar 0201, en þeim eignarhluta fylgir bílskúr sem deilir vegg með íbúð kæranda. Athugasemdir kæranda vörðuðu meðal annars viðbyggingu við húsið, númeralaus ökutæki á lóð og grun um óheimila atvinnustarfsemi í húsnæðinu, þ.e. rekstur sólbaðsstofu. Í kjölfar eftirlitsferðar byggingarfulltrúa 16. apríl 2021 kom í ljós að byggingarleyfisskyldar framkvæmdir hefðu farið fram á lóðinni án leyfis. Hinn 27. maí s.á. sendi byggingarfulltrúi eigendum eignarhluta 0201 bréf vegna viðbyggingarinnar og gaf þeim kost á að koma að athugasemdum. Að því er varðaði númerslaus ökutæki var tekið fram að slíkt væri óheimilt og yrði Heilbrigðiseftirliti Suðurlands gert viðvart um það. Um rekstur sólbaðsstofu var eigendum bent á að sú starfsemi væri óheimil og þeim gert að láta af henni. Byggingarfulltrúi sendi tölvupóst 22. desember 2021 til heilbrigðiseftirlitsins og Brunavarna Árnessýslu og tilkynnti um að óleyfisbygging á lóð Tryggvagötu 32 hefði verið rifin. Auk þess fór byggingarfulltrúi fram á að eftirlitið myndi beita sér fyrir því að númerslaus ökutæki á lóðinni yrðu fjarlægð.

Hinn 13. desember 2021 sóttu eigendur eignarhluta 0201 um byggingarleyfi fyrir breyttri notkun og breytingum innanhúss, en þeirri umsókn var hafnað af byggingarfulltrúa 2. febrúar 2022. Var sú ákvörðun kærð til úrskurðarnefndarinnar sem hafnaði kröfu um ógildingu hennar með úrskurði uppkveðnum 7. júlí 2022 í máli nr. 19/2022.

Á árinu 2023 átti byggingarfulltrúi í nokkrum samskiptum við Heilbrigðiseftirlit Suðurlands varðandi ökutæki og aðra lausafjármuni á lóð Tryggvagötu 32, en ekki þykir þörf á að rekja þau samskipti nánar hér.

Með tölvupósti kæranda til byggingarfulltrúa 16. desember 2024 var kvartað yfir því að sveitarfélagið hefði hætt að sinna máli Tryggvagötu 32 á árinu 2022. Benti kærandi á að bílar á lóð hefðu ekki verið fjarlægðir þrátt fyrir margra ára samskipti kæranda við sveitarfélagið. Einnig hefði annar eigenda eignarhluta 0201 nýtt bílskúrinn sem verkstæði á hverjum degi með tilheyrandi hávaða. Bílaviðgerðum ætti að vera sinnt í iðnaðarhúsnæði. Krafðist kærandi þess að málið yrði skoðað aftur. Í svari byggingarfulltrúa 8. janúar 2025 var kærandi upplýstur um að sveitarfélagið „finni ekki flöt“ til að bregðast við erindinu.

Hinn 4. september 2025 sendi kærandi tölvupóst til bæjarritara sveitarfélagsins þar sem hann m.a. vísaði til þess að annar eigenda efri hæðar væri alla daga að gera við bíla í bílskúr. Þá væru númerslaus ökutæki og „drasl“ geymd á lóðinni auk þess sem eigandinn hefði byrgt fyrir þvottahúsdyr kæranda. Jafnframt hefði hann sett upp girðingu á lóðarmörkum sem kærandi hefði ekki samþykkt. Kærandi sé ósáttur við að hvorki byggingarfulltrúi né heilbrigðiseftirlitið vildu ekki gera eitthvað í málinu. Ítrekaði kærandi erindið 10. s.m.

Í svari bæjarritara 18. mars 2026 kom fram að byggingarfulltrúi hefði tekið á öllu því sem teldist vera óleyfisframkvæmd. Einnig hefði hann lokið málinu varðandi rekstur sólbaðsstofu. Að öðru leyti hefði málinu verið vísað til Heilbrigðiseftirlits Suðurlands. Tók bæjarritari fram að ákvörðun byggingarfulltrúa væri kæranleg til úrskurðarnefndarinnar.

Fyrir liggur að kærandi kvartaði til umboðsmanns Alþingis 20. október 2025 vegna stjórnsýslu sveitarfélagsins og Heilbrigðiseftirlits Suðurlands í málinu. Hinn 17. apríl 2026 mun heilbrigðiseftirlitið hafa upplýst umboðsmann um að eigendum eignarhluta 0201 hafi verið sent bréf, dags. 13. maí s.á., þar sem þess sé krafist að lóðin verði hreinsuð af númerslausum ökutækjum og öðrum hlutum og úrgangi fyrir 13. maí s.á. Lauk umboðsmaður athugun sinni á kvörtuninni 22. apríl 2026 þar sem ekki yrði annað séð en að málið væri enn til virkrar meðferðar innan stjórnsýslunnar.

Málsrök kæranda

Kærandi telur að sveitarfélagið hafi ekki brugðist með fullnægjandi hætti við þeim aðstæðum sem uppi séu á lóðinni að Tryggvagötu 32 og að óskýrt sé af hálfu sveitarfélagsins hver beri ábyrgð á einstökum þáttum málsins. Sveitarfélagið hafi einkum vísað til Heilbrigðiseftirlits Suðurlands vegna hávaðakvartana, en málið snúi einnig að öðrum þáttum sem sveitarfélagið hafi sjálft aðkomu að, meðal annars varðandi atvinnustarfsemi, umhirðu lóðar og eftirfylgni með lóðaleigusamningi.

Ekki sé heimild fyrir starfsemi bifreiðaverkstæðis í bílskúr á lóðinni. Þrátt fyrir það hafi kærandi, sem sé íbúi á neðri hæð hússins, þurft að þola verulegt ónæði í um 10 ár vegna bílaviðgerða sem þar fari fram. Um sé að ræða hávaða sem almennt megi ætla að fylgi bifreiðaverkstæðum og eigi fremur heima í iðnaðarhverfi en í íbúðarhúsnæði, hvað þá í fjölbýlishúsi.

Húsið standi á leigulóð sveitarfélagsins og í lóðarleigusamningi komi skýrt fram að leiguhöfum beri að viðhalda lóðum sínum. Eigendur efri hæðar hafi ekki sinnt þeirri skyldu og sveitarfélagið ekki fylgt því eftir með fullnægjandi hætti. Á lóðinni sé að finna ýmiss konar úrgang, bifreið, rusl og óreiðu. Slíkt geti skapað eldhættu. Af þeim sökum hafi ítrekað verið bent á að málið kunni einnig að varða Brunavarnir Árnessýslu.

Sveitarfélagið hafi með ófullnægjandi hætti metið umfang málsins og ekki hafi verið tekið nægilegt tillit til þess ónæðis sem íbúar hússins hafi þurft að þola. Með þessu sé ekki borin nægileg virðing fyrir eignum annarra íbúa, útsýni, verðmætum eigna eða aðgengi að þeim. Þá geti aðstæðurnar haft veruleg áhrif á söluverð og söluvænleika íbúðar kæranda.

Brotið sé gegn ákvæðum lóðaleigusamnings, meðal annars þar sem rusli og dekkjum hafi verið staflað fyrir glugga í eigu kæranda og við dyr úr þvottahúsi sem sé flóttaleið. Málið varði því ekki aðeins hávaðakvartanir heldur einnig umhirðu lóðar, brunavarnir, mögulegar flóttaleiðir, umhverfisáhrif og eftirfylgni með skyldum samkvæmt lóðarleigusamningi.

Málsrök Sveitarfélagsins Árborgar

Í athugasemdum sveitarfélagsins er rakið að kærandi hafi fyrst árið 2020 leitað til sveitarfélagsins vegna ýmissa atriða sem varði lóðina að Tryggvagötu 32, m.a. vegna viðbyggingar, meintrar atvinnustarfsemi, nýtingar bílskúrs og lausafjármuna. Brugðist hafi verið við þeim erindum eftir því sem tilefni hafi verið til. Byggingarfulltrúi hafi m.a. farið í eftirlitsferð 16. apríl 2021 vegna viðbyggingar og gert eigendum efri íbúðar að bæta úr þar sem framkvæmdir hefðu farið fram án tilskilins leyfis. Viðbyggingin hafi síðar verið fjarlægð. Þá hafi verið gerðar athugasemdir við ætlaðan rekstur sólbaðsstofu í efri íbúð og í kjölfar athugunar sveitarfélagsins hafi eigendur efri íbúðar sótt um byggingarleyfi vegna innanhússbreytinga. Þeirri beiðni hafi verið hafnað og rekstrinum í kjölfarið hætt.

Með tölvupósti 16. desember 2024 hafi kærandi gert athugasemdir við að bílskúr á lóðinni væri nýttur sem verkstæði. Farið hafi verið yfir erindið og skoðað hvort tilefni væri til að beita úrræðum samkvæmt X. kafla laga nr. 160/2010 um mannvirki, þ.m.t. 56. gr. laganna. Að höfðu samráði við lögmann sveitarfélagsins hafi verið fallið frá frekari aðgerðum á þeim grundvelli að ekki lægju fyrir gögn sem sýndu fram á að í bílskúrnum færi fram atvinnustarfsemi, svo sem sala á þjónustu við viðgerðir bifreiða. Kærandi hafi verið upplýstur um þá niðurstöðu með tölvupósti 8. janúar 2025.

Eftirlit með því að númerslaus ökutæki og aðrir lausafjármunir séu fjarlægðir af lóð sé á hendi Heilbrigðiseftirlits Suðurlands. Sveitarfélagið hafi komið ábendingum kæranda á framfæri við heilbrigðiseftirlitið og óskað eftir því að það hlutist til um að númerslaus ökutæki yrðu fjarlægð.

Að framangreindu virtu telji sveitarfélagið að brugðist hafi verið við erindum kæranda og innan marka þeirra heimilda sem sveitarfélagið fari með samkvæmt lögum. Þar sem tilefni hafi verið til aðgerða hafi byggingarfulltrúi gripið til viðeigandi ráðstafana, veitt eigendum fresti til úrbóta og leiðbeint þeim um nauðsynleg leyfi. Í þeim tilvikum þar sem ekki hafi legið fyrir fullnægjandi gögn um ólögmæta starfsemi eða þar sem eftirlit falli undir annað stjórnvald hafi sveitarfélagið annaðhvort ekki talið grundvöll til frekari aðgerða eða vísað málinu til viðeigandi stjórnvalds.

Viðbótarathugasemdir kæranda

Kærandi vísar til þess að á lóð Tryggavötu 32 séu fleiri en ein geymsla auk þess sem kerra sé staðsett fyrir framan herbergisglugga kæranda og búið sé að festa hana við húsið. Eðlilegt væri eðlilegt að úttekt yrði gerð á því hvort um sé að ræða meira en 15 m² af geymslum á lóðinni. Auk þess séu flestar þeirra við lóðamörk sem kærandi hafi ekki samþykkt. Sé þetta ósnyrtilega hulið með grænu og bláu plasti. Hlutir sem verið sé að geyma séu settir fyrir þvottahúshurð kæranda sem sé brunaútgangur. Sé málinu því engan veginn lokið.

Athugasemdir eigenda eignarhluta 0102

Eigendurnir benda á að Heilbrigðiseftirlit Suðurlands hafi með bréfi, dags. 3. júní 2026, staðfest að brugðist hafi verið við tilmælum um hreinsun lóðar og hafi stjórnvaldið því ekki talið þörf á frekari aðgerðum.

Eigendurnir hafi keypt eignarhluta í Tryggvagötu 32 í júlí 2013 og hafi húsið verið afhent fokhelt. Síðan þá hafi þau unnið að frágangi í samræmi við samþykktar teikningar. Annar eigenda sé menntaður bifvélavirki og noti bílskúrinn til að gera upp og gera við bíla í eigu þeirra og sona þeirra. Um áhugamál hans sé að ræða, sem sé honum sérstaklega mikilvægt þar sem hann sé á örorkulífeyri.

Eigendurnir taka fram að þau hafi ítrekað orðið fyrir áreiti af völdum kæranda. Hann stundi sjálfur hávært karíókí nokkrum sinnum í viku sem heyrist greinilega í íbúð þeirra. Framkvæmdir í húsinu séu nauðsynlegar svo hægt sé að ljúka við byggingu hússins. Kærandi leggi ekki fjármuni til sameiginlegs viðhalds hússins, en fram undan séu nauðsynlegar þakviðgerðir. Eigendurnir séu úrvinda af þreytu vegna áreitis frá kæranda og íhugi þau að leggja fram kvörtun til umboðsmanns Alþingis. Leigusamningur lóðarinnar renni út árið 2030 og hyggist þau ekki ætla að endurnýja hann.

Niðurstaða

Í kæru kemur fram að ákvörðun byggingarfulltrúa Sveitarfélagsins Árborgar vegna lóðarinnar að Tryggvagötu 32 á Selfossi sé kærð, en engin dagsetning ákvörðunar er tilgreind. Eins og greinir í málavaxtalýsingu óskaði kærandi eftir því 16. desember 2024 að byggingarfulltrúi myndi skoða málið, en erindi kæranda laut að því sem hann taldi vera ólögmæta notkun á bílskúr sem bílaverkstæði auk þess sem númerslaus ökutæki væru á lóðinni. Svaraði byggingarfulltrúi erindinu 8. janúar 2025 með þeim hætti að sveitarfélagið „finni ekki flöt“ til að bregðast við erindinu. Samkvæmt upplýsingum sem byggingarfulltrúi veitti úrskurðarnefndinni hefur embættið ekki tekið ákvörðun í málinu síðan þá. Aftur á móti liggur fyrir að kærandi óskaði eftir því við byggingarfulltrúa hinn 4. september 2025 að hann myndi skoða málið að nýju. Urðu lyktir málsins þær að bæjarritari svaraði erindinu 18. mars 2026 þar sem vísað var til þess að byggingarfulltrúi hefði tekið á óleyfisframkvæmdum á lóðinni og rekstri sólbaðsstofu, en að öðru leyti hefði málinu verið vísað til Heilbrigðiseftirlits Suðurlands.

Fjallað er um hlutverk byggingarfulltrúa sveitarfélaga í lögum nr. 160/2010 um mannvirki og felst í því m.a. að hafa eftirlit með að mannvirki og notkun þeirra séu í samræmi við útgefin leyfi og skipulag svæðis. Samkvæmt 55. og 56. gr. laganna hafa þeir heimildir til að beita þvingunarúrræðum. Áðurgreint svar bæjarritara felur ekki í sér synjun um beitingu þeirra heimilda, enda er sá starfsmaður ekki til þess bær að taka slíka ákvörðun. Sem fyrr greinir hefur byggingarfulltrúi ekki tekið stjórnvaldsákvörðun í málinu síðan 8. janúar 2025 þegar hann tilkynnti kæranda að sveitarfélagið „finni ekki flöt“ til að bregðast við, en túlka verður svarið sem svo að byggingarfulltrúi hafi ákveðið að beita ekki þvingunarúrræðum mannvirkjalaga vegna umkvartana kæranda. Að þessu virtu verður litið svo á að sú ákvörðun sæti kæru í máli þessu. Kæruheimild til úrskurðarnefndarinnar er í 59. gr. laga um mannvirki.

Samkvæmt 2. mgr. 4. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála er kærufrestur til nefndarinnar einn mánuður frá því að kæranda varð kunnugt eða mátti vera kunnugt um þá ákvörðun sem kæra lýtur að. Í 28. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 er fjallað um áhrif þess ef kæra berst að liðnum kærufresti, en í 1. mgr. er að finna undanþágur frá þeirri meginreglu. Á hinn bóginn segir í 2. mgr. að kæru skuli ekki sinnt ef meira en ár er liðið frá því að ákvörðun var tilkynnt aðila. Kæra barst úrskurðarnefndinni meira en 15 mánuðum eftir að ákvörðunin var tilkynnt kæranda 8. janúar 2025 og verður því að vísa frá kröfu um ógildingu þeirrar ákvörðunar.

Aftur á móti er ljóst að erindi kæranda frá 4. september 2025 hefur ekki enn fengið úrlausn hjá þar til bæru stjórnvaldi. Að svo komnu máli þykir ekki rétt að vísa kærumáli þessu alfarið frá úrskurðarnefndinni. Verður litið svo á að kærður sé óhæfilegur dráttur á afgreiðslu erindis kæranda, en skv. 4. mgr. 9. gr. stjórnsýslulaga er heimilt að kæra slíkan drátt til þess stjórnvalds sem ákvörðun í málinu verður kærð til. Eins og áður er lýst hefur kærandi haldið því til streitu að byggingarfulltrúi beiti sér varðandi meinta ólögmæta notkun á bílskúr. Dugar í þeim efnum ekki fyrir sveitarfélagið að vísa til þess að byggingarfulltrúi hafi komist að þeirri ákvörðun 8. janúar 2025 að aðhafast ekki, enda langt um liðið og eru aðstæður að einhverju leyti breyttar. Hvað það varðar hefur kærandi bent á atriði sem ekki verður séð að embættið hafi tekið afstöðu til, svo sem varðandi girðingu á lóðamörkum og að búið sé að byrgja fyrir útgönguleið. Þótt Heilbrigðiseftirlit Suðurlands hafi haft til meðferðar þann hluta málsins sem varðaði númerslaus ökutæki og lausafjármuni á lóð leysir það byggingarfulltrúa ekki undan skyldu hans til að taka afstöðu til erindis kæranda. Með hliðsjón af framangreindu verður lagt fyrir byggingarfulltrúa að svara erindi kæranda án ástæðulauss dráttar. Ákvörðun hans skv. 55. og 56. gr. mannvirkjalaga um hvort beita beri þvingunarúrræðum eða ekki er síðan eftir atvikum kæranleg til úrskurðarnefndarinnar.

Úrskurðarorð

Kæru á ákvörðun byggingarfulltrúa Sveitarfélagsins Árborgar frá 8. janúar 2025 um að aðhafast ekkert frekar vegna starfsemi í bílskúr á lóð Tryggvagötu 32 á Selfossi er vísað frá úrskurðarnefndinni.

Lagt er fyrir byggingarfulltrúa Sveitarfélagsins Árborgar að svara, án ástæðulauss dráttar, erindi kæranda frá 4. september 2025.

júl 07

Love0

UUA2606018 Bjarkarlundur

Með UUA

Árið 2026, þriðjudaginn 7. júlí, tók Unnþór Jónsson, varaformaður úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, með heimild í 3. mgr. 3. gr. laga nr. 130/2011, sbr. 1. mgr. 2. gr. sömu laga, fyrir:

Mál nr. UUA262606018, kæra á ákvörðun byggingarfulltrúa Akureyrarbæjar frá 20. júní 2024 um að samþykkja byggingaráform fyrir einbýlishús á lóð nr. 2 við Bjarkarlund, ákvörðun skipulagsráðs frá 27. nóvember s.á. um að heimila breytingu á deiliskipulagi vegna sömu framkvæmda og ákvörðun byggingarfulltrúa frá 30. apríl 2025 um að samþykkja nýja aðaluppdrætti á grundvelli breytinga á deiliskipulagi.

Í málinu er nú kveðinn upp til bráðabirgða svofelldur

úrskurður

um kröfu kærenda um stöðvun framkvæmda:

Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 19. júní 2026, er barst nefndinni sama dag, kæra íbúar að Reynilundi 2 á Akureyri, þá ákvörðun byggingarfulltrúa Akureyrarbæjar frá 20. júní 2024 að samþykkja byggingaráform fyrir einbýlishús á lóð nr. 2 við Bjarkarlund. Einnig er kærð ákvörðun skipulagsráðs frá 27. nóvember 2024 um að heimila breytingu á deiliskipulagi vegna sömu framkvæmda og ákvörðun byggingarfulltrúa frá 30. apríl 2025 um að samþykkja nýja aðaluppdrætti á grundvelli breytinga á deiliskipulagi. Er þess krafist að hinar kærðu ákvarðanir verði felldar úr gildi. Gera kærendur jafnframt kröfu um að framkvæmdir verði stöðvaðar á meðan málið er til meðferðar fyrir úrskurðarnefndinni. Verður nú tekin afstaða til þeirrar kröfu.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Akureyrarbæ 23. júní 2026.

Málsatvik og rök

Á afgreiðslufundi byggingarfulltrúa Akureyrarbæjar 6. júní 2024 var tekin fyrir umsókn um byggingarleyfi, dags. 27. maí s.á., fyrir einbýlishús á lóð nr. 2 við Bjarkarlund. Var erindinu vísað til umsagnar skipulagsráðs. Á fundi ráðsins 12. júní s.á. var erindið tekið fyrir og var það niðurstaða fundarins að fyrirhuguð áform fælu í sér svo óverulegt frávik frá skilmálum deiliskipulags að ekki væri talin þörf á breytingu með vísan til 3. mgr. 43. gr. skipulagslaga nr. 123/2010. Var umsóknin samþykkt á afgreiðslufundi byggingarfulltrúa 20. s.m.

Með erindi lóðarhafa Bjarkarlundar 2, dags. 15. nóvember 2024, sem tekið var fyrir á fundi skipulagsráðs 27. s.m., var óskað eftir breytingu á deiliskipulagi fyrir lóðina. Fram kom að í kjölfar jarðvegskannana hefði verið ákveðið að byggja húsið á súlum og hætt við að hafa bílskúr niðurgrafinn. Þessi breyting myndi leiða til þess að húsið myndi hækka að hluta til, ofan við bílskúr, umfram gildandi skilmála um hámarkshæð og yrði 5,85 m í stað 5,0 m. Samþykkti skipulagsráð erindið og taldi að þar sem um óverulega breytingu væri að ræða skyldi hún grenndarkynnt fyrir lóðarhöfum að Bjarkarlundi 4, Reynilundi 1 og 3 og Grenilundi 21 og 33 í samræmi við ákvæði 2. mgr. 43. gr. og 44. gr. skipulagslaga. Tók deiliskipulagsbreytingin gildi með birtingu í B-deild Stjórnartíðinda 6. mars 2025. Á afgreiðslufundi byggingarfulltrúa 30. apríl s.á. samþykkti byggingarfulltrúi umsókn, dags. 28. s.m., um breytingar á þegar samþykktum aðaluppdráttum hins umrædda húss.

Kærendur vísa til þess að þeim hafi ekki verið gefinn kostur á að koma að athugasemdum vegna þeirra breytinga sem samþykktar hafi verið á deiliskipulagi umræddrar lóðar, enda hafi breytingin ekki verið grenndarkynnt fyrir þeim. Augljóst sé að þau eigi hagsmuna að gæta í málinu og að borið hafi að grenndarkynna fyrir þeim áformin. Hús það sem verið sé að byggja á lóð Bjarkarlundar 2 hafi veruleg áhrif á útsýni kærenda til suðurs auk þess sem það skeri sig verulega úr í hverfinu, enda eina húsið á tveimur hæðum.

Af hálfu Akureyrarbæjar er farið fram á að málinu verði vísað frá þar sem kæra hafi borist að liðnum kærufresti auk þess sem kærendur hafi ekki lögvarinna hagsmuna að gæta í málinu. Tók sveitarfélagið ekki afstöðu til framkominnar beiðni um stöðvun framkvæmda á grundvelli hinnar kærðu ákvörðunar.

Niðurstaða

Í 1. mgr. 5. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála er tekið fram að kæra til úrskurðarnefndarinnar fresti ekki réttaráhrifum kærðrar ákvörðunar en jafnframt er kæranda þar heimilað að krefjast stöðvunar framkvæmda séu þær hafnar eða yfirvofandi, sbr. 2. mgr. sömu lagagreinar. Með svipuðum hætti er kveðið á um það í 29. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 að kæra til æðra stjórnvalds fresti ekki réttaráhrifum kærðrar ákvörðunar en þó sé heimilt að fresta réttaráhrifum hinnar kærðu ákvörðunar til bráðabirgða meðan málið er til meðferðar hjá kærustjórnvaldi þar sem ástæður mæli með því. Tilvitnuð lagaákvæði bera með sér að meginreglan er sú að kæra til æðra stjórnvalds frestar ekki réttaráhrifum kærðrar ákvörðunar og er téð heimildarákvæði fyrir stöðvun framkvæmda undantekning frá nefndri meginreglu sem skýra ber þröngt. Verða því að vera ríkar ástæður eða veigamikil rök fyrir ákvörðun um stöðvun framkvæmda.

Tekið er fram í athugasemdum um 5. gr. frumvarps þess sem varð að lögum nr. 130/2011 að ákvæði greinarinnar byggist á almennum reglum stjórnsýsluréttar um réttaráhrif kæru og heimild úrskurðaraðila til að fresta réttaráhrifum ákvörðunar, sbr. 29. gr. stjórnsýslulaga. Í athugasemdum með þeirri grein í frumvarpi til stjórnsýslulaga er tiltekið að heimild til frestunar réttaráhrifa þyki nauðsynleg þar sem kæruheimild geti ella orðið þýðingarlaus. Má hér nefna þau tilvik þar sem um óafturkræfa framkvæmd er að ræða. Í athugasemdunum kemur einnig fram að almennt mæli það á móti því að réttaráhrifum ákvörðunar sé frestað ef fleiri en einn aðili sé að máli og þeir eigi gagnstæðra hagsmuna að gæta. Það mæli hins vegar með því að fresta réttaráhrifum ákvörðunar ef aðili máls sé aðeins einn og ákvörðun sé íþyngjandi fyrir hann. Þetta sjónarmið vegi sérstaklega þungt í þeim tilvikum þar sem erfitt yrði að ráða bót á tjóninu enda þótt ákvörðunin yrði síðar felld úr gildi af æðra stjórnvaldi.

Í máli þessu er gerð krafa um stöðvun framkvæmda á grundvelli samþykkts byggingarleyfis sem felur í sér heimild til byggingar einbýlishúss á lóð nr. 2 við Bjarkarlund. Með hliðsjón af framangreindum lagaákvæðum og þeim sjónarmiðum sem liggja þeim að baki, sem og því að um er að ræða afturkræfar framkvæmdir, verður ekki talin knýjandi þörf á að stöðva þær á meðan málið er til meðferðar hjá úrskurðarnefndinni. Verður kröfu kærenda þar um því hafnað.

Rétt þykir þó að taka fram að framkvæmdaraðili ber áhættu af úrslitum kærumálsins kjósi hann að halda áfram framkvæmdum áður en niðurstaða þessa máls liggur fyrir. Þá er einnig bent á að úrskurðarnefndin hefur ekki tekið afstöðu til kærufrests eða aðildar kærenda með úrskurði þessum.

Úrskurðarorð

Hafnað er kröfu kærenda um stöðvun framkvæmda á lóðinni Bjarkarlundi 2 til bráðabirgða á grundvelli hinna kærðu ákvarðana.

júl 06

Love0

UUA2606017 Goðahraun

Með UUA

Árið 2026, mánudaginn 6. júlí, tók Unnþór Jónsson, varaformaður úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, með heimild í 3. mgr. 3. gr. laga nr. 130/2011, sbr. 1. mgr. 2. gr. sömu laga, fyrir:

Mál nr. UUA2606017, kæra á ákvörðun byggingarfulltrúa Vestmannaeyjabæjar frá 2. júlí 2026 um að samþykkja byggingaráform fyrir einbýlishús á lóð nr. 3 við Goðahraun.

Í málinu er nú kveðinn upp til bráðabirgða svofelldur

úrskurður

um kröfu kæranda um stöðvun framkvæmda:

Með kæru til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, er barst nefndinni 19. júní 2026, kærir íbúi að Goðahrauni 13, Vestmannaeyjum, þá ákvörðun umhverfis- og skipulagsráðs Vestmannaeyjabæjar frá 16. s.m. að samþykkja byggingaráform á lóð nr. 3 við Goðahraun. Er þess krafist að ákvörðunin verði ógild. Hin umræddu byggingaráform voru samþykkt á afgreiðslufundi byggingarfulltrúa 2. júlí s.á. Með hliðsjón af 2. mgr. 26. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 verður að líta svo á að það sé hin kærða ákvörðun í máli þessu og að gerð sé krafa um ógildingu þeirrar ákvörðunar. Jafnframt fer kærandi fram á að framkvæmdir verði stöðvaðar á meðan málið er til meðferðar hjá úrskurðarnefndinni. Verður nú tekin afstaða til þeirrar kröfu.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Vestmannaeyjabæ 28. júní 2026.

Málsatvik og rök

Á afgreiðslufundi byggingarfulltrúa Vestmannaeyjabæjar 9. apríl 2026 var tekin fyrir umsókn lóðarhafa að Goðahrauni 3 um byggingarleyfi fyrir einbýlishúsi á lóðinni. Var umsókninni vísað til umhverfis- og skipulagsráðs sem tók erindið fyrir á fundi sínum 13. s.m. þar sem samþykkt var að grenndarkynna umsóknina með vísan til 44. gr. skipulagslaga nr. 123/2010. Umsóknin var grenndarkynnt 21. maí 2026 með fresti til athugasemda til 25. júní s.á. og bárust þrjár umsagnir vegna málsins auk fyrirspurna og ábendinga í tölvupósti. Erindið var tekið fyrir að nýju á fundi umhverfis- og skipulagsráðs 16. júní s.á. þar sem byggingaráformin voru samþykkt. Á afgreiðslufundi byggingarfulltrúa 2. júlí s.á. var umsókn um byggingarleyfi samþykkt í samræmi við 11. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki og er það hin kærða ákvörðun í máli þessu.

Kærandi vísar til þess að sveitarfélaginu hafi borið að gera breytingar á deiliskipulagi vegna hliðrunar og breytinga á byggingarlínum í Goðahrauni. Ekki hafi verið heimilt að grenndarkynna slíka breytingu. Þá hafi málið ekki verið nægilega rannsakað auk þess sem brotið hafi verið gegn réttmætum væntingum og eignarrétti kæranda.

Vestmannaeyjabær vísar til þess að byggingarleyfi hafi ekki verið gefið út og engar framkvæmdir séu hafnar. Fyrstu framkvæmdir verði jarðvegsframkvæmdir eftir útgáfu byggingarleyfis. Þar sem slíkar framkvæmdir séu afturkræfar sé engin knýjandi þörf á að stöðva framkvæmdir eða fresta réttaráhrifum.

Niðurstaða

Í 1. mgr. 5. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála er tekið fram að kæra til úrskurðarnefndarinnar fresti ekki réttaráhrifum kærðrar ákvörðunar en jafnframt er kæranda þar heimilað að krefjast stöðvunar framkvæmda til bráðabirgða séu þær hafnar eða yfirvofandi. Með sama hætti er kveðið á um það í 29. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 að kæra til æðra stjórnvalds fresti ekki réttaráhrifum ákvörðunar en þó sé heimilt að fresta réttaráhrifum hinnar kærðu ákvörðunar til bráðabirgða meðan málið sé til meðferðar hjá kærustjórnvaldi þar sem ástæður mæli með því. Tilvitnuð lagaákvæði bera með sér að meginreglan sé sú að kæra til æðra stjórnvalds fresti ekki réttaráhrifum kærðrar ákvörðunar og eru heimildarákvæði fyrir frestun framkvæmda kærðrar ákvörðunar undantekning frá nefndri meginreglu sem skýra beri þröngt. Verða því að vera ríkar ástæður eða veigamikil rök fyrir ákvörðun um stöðvun framkvæmda.

Tekið er fram í athugasemdum um 5. gr. frumvarps þess sem varð að lögum nr. 130/2011 að ákvæði greinarinnar byggist á almennum reglum stjórnsýsluréttar um réttaráhrif kæru og heimild úrskurðaraðila til að fresta réttaráhrifum ákvörðunar, sbr. 29. gr. stjórnsýslulaga. Í athugasemdum með þeirri grein í frumvarpi til stjórnsýslulaga er tiltekið að heimild til frestunar réttaráhrifa þyki nauðsynleg þar sem kæruheimild geti ella orðið þýðingarlaus. Þar kemur einnig fram að almennt mæli það á móti því að réttaráhrifum ákvörðunar sé frestað ef fleiri en einn aðili sé að máli og þeir eigi gagnstæðra hagsmuna að gæta. Það mæli hins vegar með því að fresta réttaráhrifum ákvörðunar ef aðili máls sé aðeins einn og ákvörðun sé íþyngjandi fyrir hann. Þetta sjónarmið vegi sérstaklega þungt í þeim tilvikum þar sem erfitt yrði að ráða bót á tjóninu enda þótt ákvörðunin yrði síðar felld úr gildi af æðra stjórnvaldi.

Í máli þessu er gerð krafa um stöðvun framkvæmda á grundvelli samþykktra byggingaráforma er fela í sér heimild til að byggja einbýlishús á lóð nr. 3 við Goðahraun í Vestamannaeyjum. Fyrir liggur að byggingarleyfi hefur ekki verið gefið út og framkvæmdir því ekki hafnar. Þá hefur sveitarfélagið bent á að fyrstu framkvæmdir verði jarðvegsframkvæmdir sem séu afturkræfar.

Með hliðsjón af framangreindum lagaákvæðum og þeim sjónarmiðum sem liggja þeim að baki, sem og því að um er að ræða afturkræfar framkvæmdir, verður ekki talin knýjandi þörf á að stöðva framkvæmdir á meðan málið er til meðferðar hjá úrskurðarnefndinni. Verður kröfu kæranda þar um því hafnað.

Rétt þykir þó að taka fram að framkvæmdaraðili ber áhættu af úrslitum kærumálsins kjósi hann að hefja framkvæmdir áður en niðurstaða þessa máls liggur fyrir.

Úrskurðarorð

Hafnað er kröfu kæranda um stöðvun framkvæmda til bráðabirgða á grundvelli ákvörðunar byggingarfulltrúa Vestmannaeyja frá 2. júlí 2026 um að samþykkja byggingaráform fyrir einbýlishús á lóð nr. 3 við Goðahraun.

jún 30

Love0

UUA2604013 Hafnagata

Með UUA

Árið 2026, þriðjudaginn 30. júní, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Arnór Snæbjörnsson formaður, Unnþór Jónsson varaformaður og Karólína Finnbjörnsdóttir lögmaður.

Fyrir var tekið mál nr. UUA2604013, kæra á ákvörðun byggingarfulltrúans í Reykjanesbæ frá 16. apríl 2026 um að samþykkja byggingaráform fyrir geymsluhúsnæði á lóð nr. 27 við Hafnagötu í Höfnum.

Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með kæru til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, er barst nefndinni 20. apríl 2026, kærir eigandi fasteignarinnar að Hafnagötu 31b, Höfnum, Reykjanesbæ, þá ákvörðun byggingarfulltrúans í Reykjanesbæ frá 16. apríl 2026 að samþykkja byggingaráform fyrir geymsluhúsnæði á lóð nr. 27 við Hafnagötu. Er þess krafist að hin kærða ákvörðun verði felld úr gildi.
Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Reykjanesbæ 12. maí 2026.

Málavextir

Á fundi umhverfis- og skipulagsráðs Reykjanesbæjar 7. nóvember 2025 var tekin fyrir beiðni um heimild til að byggja geymsluhúsnæði á lóð nr. 27 við Hafnagötu. Hin fyrirhugaða geymsla væri límtréshús klætt yleiningum á steyptum sökkli og plötu. Var þar samþykkt að grenndarkynna erindið í samræmi við 2. mgr. 44. gr. skipulagslaga nr. 123/2010. Umsóknin var tekin fyrir að nýju á fundi umhverfis- og skipulagsráðs 16. janúar 2026. Þar kom fram að andmæli hefðu borist frá eiganda Hvammslands sem gerði tilkall til spildunnar en að gögn Húsnæðis-, mannvirkja- og skipulagsstofnunar staðfestu eignarhald umsækjanda. Var umsóknin samþykkt á fundinum. Byggingarfulltrúi tók erindið fyrir á afgreiðslufundi 16. apríl s.á. þar sem byggingaráform voru samþykkt.

Málsrök kæranda

Kærandi telur hina kærðu ákvörðun ólögmæta þar sem hún byggi á rangri túlkun þinglýstra eignarheimilda, ófullnægjandi rannsókn máls og vanrækslu á grundvallarreglum stjórnsýsluréttar. Lóðin sem byggingarheimildin nái til sé úr svonefndu Hvammslandi. Hann hafi keypt það land 12. janúar 2024 og hafi við kaupin ekki verið lögð fram nein gögn sem sýni fram á að hin umdeilda spilda hafi verið undanskilin. Eina þinglýsta skjalið sem tilgreini lóðarmörk og lóðarstærðir á svæðinu sé eignaryfirlýsing frá árinu 1980. Gögn í fasteignaskrá, kortagrunnum og öðrum gagnasöfnum stjórnvalda hafi ekki sjálfstætt sönnunargildi fari þau gegn þinglýstum heimildum.

Skipulagsyfirvöld hafi byggt á upplýsingum frá Húsnæðis-, mannvirkja- og skipulagsstofnun en stofnunin byggi sínar skráningar á upplýsingum frá Reykjanesbæ. Slík hringvísun geti ekki talist fullnægjandi rannsókn samkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Engin sjálfstæð, þinglýst eða hlutlæg gögn hafi verið lögð fram sem staðfesti að umrædd spilda tilheyri lóðinni Hafnagötu 27. Með því að byggja ákvörðun sína á slíkum gögnum án þess að rannsaka frumheimildir hafi stjórnvöld brotið gegn rannsóknarreglu stjórnsýsluréttar. Hin kærða ákvörðun hafi bein og veruleg áhrif á hagsmuni kæranda þar sem hún heimili að reist verði mannvirki á spildu sem tilheyri honum.

Málsrök Reykjanesbæjar

Af hálfu Reykjanesbæjar er byggt á því að öll meðferð málsins hafi verið í samræmi við lög og reglur. Hin kærða ákvörðun hafi verið vel rökstudd og byggð á fyrirliggjandi gögnum. Við meðferð málsins og afgreiðslu hafi sveitarfélagið farið eftir þeim þinglýstu gögnum sem tilheyri spildunni. Í 5. gr. reglugerðar nr. 134/2024 um áætlun eignamarka sé kveðið á um að merkja eigi sérstaklega þau tilvik þar sem ágreiningur sé um eignamörk eða þegar eignarhald á landi sé óljóst. Slík merking sé ekki fyrir hendi á umræddri spildu og sé það því mat sveitarfélagsins að ekki sé uppi vafi um eignarhald hennar. Ekkert hafi komið fram sem dragi lögmæti ákvörðunar sveitarfélagsins í efa, þ.e. að ákvörðunin hafi ekki verið í samræmi við fyrirliggjandi gögn um eignarhald. Kærandi hafi verið upplýstur af hálfu sveitarfélagsins um að teldi hann skráningu á eignarhaldi ekki rétta sé það einkaréttarlegur ágreiningur á milli hans og umsækjanda.

Athugasemdir leyfishafa

Leyfishafi telur ekkert hafa komið fram sem styðji þá fullyrðingu að vafi leiki á um eignarhald þess lands sem sótt hafi verið um heimild til að byggja á. Sveitarfélagið hafi aðeins farið eftir þinglýstum heimildum um legu lóðarinnar Hafnagötu 27. Íbúðarhúsið á lóðinni hafi áður verið íbúðarhús jarðarinnar Hvamms. Húsið, ásamt lóð, hafi verið skilið frá jörðinni og með afsali frá árinu 1955 hafi það verið selt ásamt afgirtum jarðarparti. Í afsalinu hafi ekki verið frekari lýsing á jarðarpartinum en á framlagðri loftmynd frá 1953 megi greinilega sjá hvernig jarðarparturinn sé afmarkaður. Þessi afmörkun nái yfir núverandi veg og þannig einnig til þess lands þar sem ráðgert sé nú að reisa mannvirki.

Í eignayfirlýsingu frá árinu 1980 lýsi nokkrir aðilar því yfir að þeir hafi fengið jörðina Hvamm sem fyrirframgreiddan arf að undanskildu íbúðarhúsi, bifreiðageymslu og „lóð undir þau hús eins og hún nú er“. Á uppdrætti með eignayfirlýsingunni sé teiknað upp íbúðarhúsið auk bílageymslu ásamt afmörkun umhverfis íbúðarhúsið sem ekki nái yfir landið þar sem bílageymslan standi, en erfitt sé að sjá hvaða tilgangi það hafi þjónað þar sem ekki sé um að ræða mælingu á heildarlandinu sem hafi fylgt eigninni. Uppdrátturinn sé ekki samþykktur af sveitarfélaginu og sé í ósamræmi við texta skjalsins þar sem skýrt segi að undanskilið sé íbúðarhús, bifreiðageymsla og lóð undir þau hús. Ef þessu tvennu beri ekki saman hljóti texti skjalsins að ráða. Kærandi hafi eignast jörðina Hvamm með afsali árið 2024 og byggi rétt sinn á því afsali. Þó sé ljóst að seljendur hafi ekki getað selt meira en þeir hafi átt. Í fasteignaskrá og kortagrunni landeignaskrár sé lóðarparturinn handan vegarins, þar sem bílageymslan hafi staðið á sínum tíma, sýndur sem hluti Hafnagötu 27. Það ásamt þinglýstum heimildum sýni að sveitarfélagið hafi verið í fullum rétti til að heimila hin umdeildu byggingaráform.

Yfirlitsmynd af landi jarðanna í Höfnum sem kærandi vísi til í kæru hafi verið útbúin árið 2015 í tengslum við kortlagningu gömlu jarðanna í Höfnum. Kortið byggi á skiptasamningi frá árinu 1929 og hafi verið útbúið til þess að hægt væri í stórum dráttum að glöggva sig á því hvar jarðir þessar hafi legið á sínum tíma. Ekki sé á kortinu, nema að mjög litlu leyti, gerð grein fyrir einstökum lóðum innan þessara jarðaparta. Yfirlitsmyndinni hafi ekki verið ætlað að vera nákvæm heimild um stærðir eða afmarkanir einstakra eigna heldur sýni stóru línurnar um það hvernig málum hafi verið háttað á svæðinu eftir skiptin árið 1929. Óumdeilt sé að á þeim tíma hafi Hvammslandið verið í heilu lagi og ekki hafi verið búið að stofna Hafnagötu 27.

Engin gögn hafi verið lögð fram sem sýni að afmörkun lóðarinnar sé önnur en sú sem fasteignaskrá og þinglýsingarbók beri með sér. Stjórnvöldum beri að styðjast við opinberar skráningar þar til þeim hafi verið hnekkt með dómi. Ljóst sé að ágreiningur um hvort landspildan tilheyri jörð kæranda eða framkvæmdaraðila sé einkaréttarlegur ágreiningur sem heyri undir dómstóla en ekki úrskurðarnefndina.

Viðbótarathugasemdir kæranda

Kærandi ítrekar að málið snúist ekki um það hvort til séu skráningar í fasteignaskrá, kortagrunnum eða öðrum stjórnsýslugögnum sem sýni umdeilda spildu sem hluta af Hafnagötu 27. Ágreiningurinn snúist um hvort fyrir liggi þinglýst eignarheimild sem sýni að spildan hafi með lögmætum hætti verið undanskilin Hvammslandi og gerð að hluta lóðar Hafnagötu 27. Við yfirferð á þinglýstum skjölum hafi ekki fundist eitt einasta þinglýst skjal sem sýni að umdeild spilda hafi verið framseld frá Hvammslandi eða bætt við lóð Hafnagötu 27. Þvert á móti liggi fyrir að eina þinglýsta heimildin sem sýni með uppdrætti afmörkun lóðar Hafnargötu 27 sé eignayfirlýsing frá 20. apríl 1980. Úrlausn málsins verði að byggja á þeirri heimild nema fram verði lögð önnur þinglýst heimild sem breyti þeirri afmörkun. Engin slík heimild hafi verið lögð fram af hálfu Reykjanesbæjar eða framkvæmdaraðila.

Í tengslum við gerð eignaskiptayfirlýsingar frá 1980 hafi lóð undir íbúðarhúsinu verið sérstaklega mæld, afmörkuð og sýnd á uppdrætti sem fylgi hinu þinglýsta skjali. Umrædd lóð sé því eina lóðin sem sé afmörkuð með skýrum hætti í tengslum við eignayfirlýsinguna. Bifreiðageymslan hafi hins vegar ekki verið mæld út sem sérstök lóð og engin afmörkun lands umhverfis hana hafi komið fram í hinu þinglýsta skjali. Á uppdrættinum sé einungis sýnt hvar bifreiðageymslan hafi staðið á þeim tíma. Engar stærðir, hnit eða mörk séu tilgreind fyrir sérstaka landspildu í tengslum við hana. Af þeirri þinglýstu heimild verði því ekki ráðið að nokkurt land umfram sjálft mannvirkið hafi verið undanskilið Hvammslandi. Hafi ætlunin verið að undanskilja sérstaka landspildu vegna bifreiðageymslunnar hefði þurft að mæla hana út, afmarka hana og tilgreina með skýrum hætti í þinglýstum gögnum, líkt og hafi verið gert með lóð íbúðarhússins. Þá sé bent á að umrædd bifreiðageymsla hafi ekki staðið á svæðinu um áratugaskeið, en kæranda sé ekki kunnugt um að eigendur Hafnagötu 27 hafi nýtt hina umdeildu spildu með þeim hætti sem samrýmist eignarráðum yfir henni eða gert sérstakt tilkall til hennar fyrr en nú.

Bæði Reykjanesbær og eigandi Hafnagötu 27 byggi á skráningum í fasteignaskrám, landeigendaskrá, kortagrunnum, loftmyndum og lóðarblaði frá árinu 1998. Því sé ekki mótmælt að slíkar skráningar séu fyrir hendi en þær séu hins vegar ekki eignarheimild að landi og geti ekki komið í stað þinglýstra heimilda eða breytt eignarréttindum sem byggi á þinglýstum skjölum. Þrátt fyrir að kærandi hafi lagt fram ítarleg andmæli, stærðargreiningu byggða á hnitaskrám og gögn sem sýni fram á að stærð skráðrar lóðar Hafnagötu 27 samsvari nákvæmlega því landi sem hafði áður verið skilið frá Hvammslandi, hafi sveitarfélagið hvorki aflað sjálfstæðrar landamerkjamælingar né annarra gagna sem geti skorið úr um ágreininginn. Slík málsmeðferð standist ekki rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

Bent sé á að ágreiningur um eignarhald hinnar umdeildu spildu hafi ekki komið fyrst fram við grenndarkynningu eða umsókn um byggingarleyfi. Í apríl 2024 hafi kærandi átt fund með lögfræðingi og skipulagsfulltrúa Reykjanesbæjar ásamt einum eiganda Hvammslandsins. Af hálfu sveitarfélagsins hafi komið fram að það hygðist ekki taka afstöðu til einkaréttarlegs ágreinings um eignarhald landsins. Hafi sveitarfélaginu því verið kunnugt um ágreining um eignarhald umræddrar spildu löngu áður en byggingaráformin hafi verið samþykkt.

Niðurstaða

Í máli þessu er deilt um lögmæti þeirrar ákvörðunar byggingarfulltrúans í Reykjanesbæ að samþykkja byggingaráform fyrir geymsluhúsnæði á lóð nr. 27 við Hafnagötu. Lóðin er skráð í landeignaskrá með landeignanúmerið L129965. Samkvæmt afmörkun í landeignaskrá er stærð lóðarinnar 2.816 m² en Hafnagata klýfur lóðina í tvennt samkvæmt skránni. Hið ráðgerða geymsluhúsnæði er á þeim hluta lóðarinnar sem er vestan götunnar sem kærandi álítur að heyri til fasteignar í hans eigu. Krefst hann ógildingar þar sem leyfi hans liggi ekki fyrir sem landeiganda.

Lóðin að Hafnagötu 27 er á svæði sem ekki hefur verið deiliskipulagt. Samkvæmt 1. mgr. 44. gr. skipulagslaga nr. 123/2010 má veita byggingarleyfi án deiliskipulagsgerðar þegar um er að ræða framkvæmd sem er í samræmi við landnotkun aðalskipulags, byggðamynstur og þéttleika byggðar. Lóðin er á skilgreindu svæði fyrir íbúðarbyggð, ÍB12, í Aðalskipulagi Reykjanesbæjar 2020–2035. Í kafla 5.2. í greinargerð með aðalskipulaginu kemur fram að á svæðinu standi elstu íbúðarhúsin óreglulega við fimm götur og að nýrri byggð sé nokkuð ólík upprunalegu byggðarmynstri. Samkvæmt gr. 6. 2. í skipulagsreglugerð nr. 90/2013 er íbúðarbyggð svæði fyrir íbúðarhúsnæði og nærþjónustu sem því tengist, auk minniháttar atvinnustarfsemi sem samrýmist búsetu eftir því sem nánar er kveðið á um í stefnu skipulagsins. Hin kærðu byggingaráform voru samþykkt á afgreiðslufundi byggingarfulltrúa 16. apríl 2026 að undangenginni grenndarkynningu sem fór fram í samræmi við greind ákvæði laga og verður ekki gerð athugasemd við þá málsmeðferð.

Við grenndarkynningu byggingaráformanna að Hafnagötu 27 gerði kærandi sömu athugasemdir og hann færir fram í úrskurðarmáli þessu. Á fundi umhverfis- og skipulagsráðs 16. janúar 2026 voru athugasemdir hans teknar fyrir og var í bókun fundargerðar ritað að gögn Húsnæðis- og mannvirkja- og skipulagsstofnunar staðfesti eignarhald umsækjanda yfir lóðinni. Fyrir liggur einnig að framkvæmdaraðili er þinglýstur eigandi að lóð Hafnagötu 27. Í landeignaskrá er lóðin afmörkuð með innslegnum hnitum og kemur fram að sé samkvæmt mæliblaði frá 1998 framleiddu af verkfræðistofu Njarðvíkur. Fyrir liggur samkvæmt þessu að leyfishafi er þinglýstur eigandi að umræddu landi, sem afmarkað hefur verið í landeignaskrá. Slíkar skráningar eru almennt grundvöllur mats á afmörkun lóða og verður því að telja eðlilegt að stjórnvöld horfi til þessara heimilda við töku ákvarðana. Fyrir liggur þó jafnframt að kærandi hefur ekki, að áliti leyfisveitanda, lagt fram óyggjandi gögn í máli þessu um að hann telji eða hafi talið til beinna eða óbeinna eignaréttinda að landinu. Hefur stjórnvaldið með því lagt mat á þau sjónarmið sem kærandi hefur fært fram á grundvelli þinglýstra gagna og opinberrar skráningar í samræmi við 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

Úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála er falið úrskurðarvald um gildi stjórnvaldsákvarðana á sviði mannvirkjamála samkvæmt skv. 59. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki. Ágreiningur um bein eða óbein eignarréttindi verður ekki til lykta leiddur fyrir úrskurðarnefndinni heldur eftir atvikum fyrir dómstólum. Að þessu virtu og að öðru leyti með vísan til framanrakinna forsendna verður ekki álitið að fyrir liggi ágallar á hinni kærðu ákvörðun sem raskað geti gildi hennar.

Úrskurðarorð

Hafnað er kröfu kæranda um að ógilda þá ákvörðun byggingarfulltrúans í Reykjanesbæ frá 16. apríl 2026 að samþykkja byggingaráform fyrir geymsluhúsnæði á lóð nr. 27 við Hafnagötu í Höfnum.

jún 30

Love0

UUA2604007 Sjókvíaeldi í Arnarfirði

Með UUA

Fyrir var tekið mál nr. UUA2604007, kæra á ákvörðun Matvælastofnunar frá 11. mars 2026 um útgáfu á breyttu rekstrarleyfi Arctic Sea Farm hf. í Arnarfirði að því er varðar leyfilega þyngd útsettra seiða.

Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, 13. apríl 2025, er barst nefndinni sama dag, kærir Náttúruverndarfélagið Laxinn lifi þá ákvörðun Matvælastofnunar frá 11. mars 2026 að gefa út breytt rekstrarleyfi Arctic Sea Farm hf. í Arnarfirði að því er varðar leyfilega þyngd útsettra seiða. Er þess krafist að hin kærða ákvörðun verði felld úr gildi.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Matvælastofnun 29. maí 2026.

Málavextir

Í júlí 2020 lá fyrir álit Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum sjókvíaeldis Arctic Sea Farm ehf. í Arnarfirði á Vestfjörðum. Hinn 21. mars 2021 öðlaðist félagið rekstrarleyfi til sjókvíaeldis frá Matvælastofnun, nr. FE-1159. Var í leyfisbréfinu tekið fram að með því væri heimil útsetning á frjóum seiðum sem skyldu vera yfir 120 g að þyngd.

Hinn 16. apríl 2025 barst Skipulagsstofnun tilkynning til ákvörðunar um matsskyldu skv. 19. gr. laga nr. 111/2021 um umhverfismat framkvæmda og áætlana, sbr. gr. 13.02 í 1. viðauka laganna, þar sem lýst var áformum um að breyta leyfilegri lágmarksþyngd útsettra seiða á eldissvæðum félagsins í Arnarfirði þannig að yrði 60 g. Kom fram að með þessu væri stefnt að því að samræma þyngd seiða í leyfum félagsins og að nauðsyn ræki til þess að hafa möguleika á að setja út léttari seiði til að bregðast við frávikum í framleiðsluáætlunum.

Hinn 8. júlí 2025 gaf Skipulagsstofnun út það álit að á grundvelli fyrirliggjandi gagna væri fyrirhuguð framkvæmd ekki líkleg til að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif og skyldi hún því ekki háð umhverfismati. Var sú ákvörðun kærð til úrskurðarnefndarinnar og með úrskurði í máli nr. 124/2025, kveðnum upp 17. september 2025, var kröfu kærenda um ógildingu ákvörðunarinnar hafnað. Í úrskurðinum var til þess vísað að við undirbúning ákvörðunar sinnar hefði Skipulagsstofnun litið með viðeigandi hætti til viðhlítandi viðmiða 2. viðauka laga nr. 111/2021 og ekki yrði annað ráðið en að fyrir stofnuninni hefðu legið nauðsynlegar upplýsingar um framkvæmdina og forsendur hennar.

Hinn 18. nóvember 2025 sótti leyfishafi um breytingu á fyrrnefndu rekstrarleyfi. Matvælastofnun auglýsti tillögu að breytingu á rekstrarleyfi félagsins 14. janúar 2026 og var frestur til athugasemda gefinn til 12. febrúar s.á. Hið breytta leyfi var gefið út 11. mars s.á. og birt á vefsíðu Matvælastofnunar 13. s.m. Í greinargerð stofnunarinnar vegna breytingarinnar kom fram að stofnunin teldi að skilyrði til að breyta heimild til útsetningar seiða í rekstrarleyfinu væru uppfyllt. Breytingin væri í samræmi við gildandi burðarþolsmat, áhættumat erfðablöndunar og strandsvæðisskipulag Vestfjarða.

Málsrök kæranda

Í kæru í máli þessu er vísað til þess að samkvæmt dómi EFTA-dómstólsins frá 16. desember 2025 í máli nr. E-7/25 leiði af tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2000/60/EB um aðgerðaramma bandalagsins um stefnu í vatnamálum að óheimilt sé að veita leyfi til framkvæmda sem áhrif geti haft á ástand vatnshlots áður en hlutaðeigandi vatnshlot hafi verið ástandsmetið í samræmi við fyrirmæli tilskipunarinnar. Samkvæmt skýrslu Eftirlitsstofnunar EFTA frá apríl 2025 skorti á að vatnshlot á Íslandi hafi verið ástandsmetin í samræmi við tilskipunina. Eigi það m.a. við um vatnshlotið Arnarfjörð (101-1384-C), sbr. fyrirspurn Eftirlitsstofnunar EFTA til Íslands, dags. 30. janúar 2026. Þá sé leyfið til þess fallið að hafa áhrif á ástand vatnshlotsins og þar sem fyrir liggi að vatnshlotið hafi ekki verið ástandsmetið í samræmi við fyrirmæli tilskipunarinnar hafi verið óheimilt að gefa hið kærða leyfi út. Sé hin kærða ákvörðun því haldin efnisannmarka og beri að fella hana úr gildi.

Málsrök Matvælastofnunar

Af hálfu Matvælastofnunar er vísað til þess að við útgáfu rekstrarleyfisins hafi legið fyrir burðarþolsmat Hafrannsóknastofnunar. Í slíku mati sé metið hversu mikið lífrænt álag geti bæst við fjörð eða afmarkað hafsvæði án þess að það hafi óæskileg áhrif á lífríkið eða vistkerfið. Þannig sé gengið úr skugga um að umhverfismarkmið viðkomandi vatnshlots sem sett séu fyrir það samkvæmt lögum nr. 36/2011 um stjórn vatnamála séu uppfyllt. Að auki fylgist Hafrannsóknastofnun með fjörðum þar sem fiskeldi sé stundað. Breyting á þyngd útsettra seiða breyti ekki áhrifum á vatnshlot, sbr. ákvörðun Skipulagsstofnunar frá 8. júlí 2025 um matsskyldu. Alla jafna sé betra og öruggara fyrir fiskeldisfyrirtæki að setja út stærri seiði en 60 g en fram komi í ákvörðun Skipulagsstofnunar að ekki sé fyrirhugað að setja almennt út seiði af þeirri stærð. Þá sé heldur ekki minnst á lágmarksþyngd útsettra seiða né meðalstærð í lögum eða reglugerðum sem nái yfir fiskeldi eða velferð eldisdýra.

Dómur EFTA-dómstólsins í máli nr. E-7/25 hafi verið kveðinn upp á grundvelli beiðni um ráðgefandi álit til dómstólsins sem borin hafi verið upp fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Beiðnin hafi verið lögð fram í máli nr. E-3628/2024 og ráðgefandi álit EFTA-dómstólsins því skref í áframhaldandi málsmeðferð fyrir innlendum dómstólum á Íslandi. Aðalmeðferð málsins fyrir héraðsdómi verði í september 2026. Því hafi hið ráðgefandi álit ekkert vægi í máli þessu þar sem niðurstaða íslensks dómstóls liggi ekki fyrir. Loks sé kæra í máli þessu vanreifuð og ekki komi fram hvaða lögvörðu hagsmuni kærandi telji sig hafa af úrlausn hennar, sbr. 3. mgr. 4. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála.

Athugasemdir leyfishafa

Leyfishafi krefst þess að kæru í máli þessu verði vísað frá úrskurðarnefndinni, en til vara að hafnað verði kröfu um ógildingu hinnar kærðu ákvörðunar. Í 1. málsl. 2. mgr. 4. gr. laga nr. 71/2008 um fiskeldi séu þær ákvarðanir taldar með tæmandi hætti sem kæranlegar séu til úrskurðarnefndarinnar og sé þar vísað til ákvarðana um veitingu, endurskoðun og afturköllun rekstrarleyfis til fiskeldis. Um endurskoðun rekstrarleyfa sé fjallað í 1. mgr. 10. gr. fiskeldislaga og sé það sérstök stjórnsýsluframkvæmd, ótengd hinni kærðu ákvörðun. Ákvarðanir sem náttúruverndarsamtök geti kært séu tæmandi taldar í lögum nr. 130/2011 og ráði ákvörðun um matsskyldu því hvort almenningur njóti kæruaðildar vegna ákvarðana stjórnvalda um að veita leyfi vegna framkvæmda.

Lög nr. 36/2011 um stjórn vatnamála komi ekki til skoðunar við mat á umsókn um breytingu rekstrarleyfis þar sem leyfið sé gefið út af Matvælastofnun. Í starfsleyfi félagsins, útgefnu af Umhverfisstofnun, sé fjallað um lög nr. 36/2011 og séu m.a. í leyfinu íþyngjandi skilyrði um starfsemi félagsins og ákvæði um endurskoðun leyfisins náist markmið laganna ekki. Í starfsleyfi sé þannig tekin afstaða til þess hvort uppfyllt séu skilyrði laga nr. 36/2011 og reglugerðar nr. 535/2011 um flokkun vatnshlota, eiginleika þeirra, álagsgreiningu og vöktun. Engin breyting verði á starfsemi félagsins með hinni kærðu ákvörðun sem geti í eðli sínu ekki breytt neinu um mat á því hvort starfsemin sé „í samræmi við þá stefnumörkun um vatnsvernd sem fram komi í vatnaáætlun“, sem sé skilyrði fyrir því að 3. mgr. 28. gr. laga nr. 36/2011 geti átt við um leyfisveitingu.

Viðbótarathugasemdir kæranda

Af hálfu kæranda er ítrekað að vatnshlotið Arnarfjörður (101-1384-C) hafi ekki verið ástandsmetið í samræmi við fyrirmæli tilskipunar 2000/60/EB. Hvorki Matvælastofnun né leyfishafi hafi hnekkt þeirri staðreynd og þvert á móti sé það staðfest í þeim gögnum sem liggi fyrir í málinu.

Með hinni kærðu ákvörðun hafi leyfisskjalið FE-1159 verið gefið út að nýju í heild sinni með breyttu efnisákvæði um lágmarksþyngd seiða. Sú málsmeðferð sem áður hafi átt sér stað sé sú sama og verið hafi við veitingu rekstrarleyfisins í upphafi. Rekstrarleyfið feli í sér eina stjórnvaldsákvörðun sem verði ekki sundurgreind í margar sjálfstæðar ákvarðanir eftir einstökum efnisákvæðum leyfisins. Í auglýsingu Matvælastofnunar frá 13. mars 2026 um hina kærðu ákvörðun komi fram að heimilt sé að kæra ákvörðun „um útgáfu rekstrarleyfisins“ til úrskurðarnefndarinnar. Stofnunin hafi þannig sjálf litið svo á að um kæranlega ákvörðun sé að ræða.

Skilyrðið sem b-liður 3. mgr. 4. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála setji lúti að framkvæmdinni, þ.e. hvort hún falli undir gildissvið laga um umhverfismat, en ekki að því hvort tiltekin ákvörðun um eða breyting á framkvæmdinni sé matsskyld sem slík. Leiði þetta af orðalagi ákvæðisins, þar sem tilvísunin „sem falla undir lög um umhverfismat framkvæmda og áætlana“ eigi við um framkvæmdina. Ágreiningslaust sé að hin kærða ákvörðun varði framkvæmd sem falli undir þau lög og hafi sætt mati á umhverfisáhrifum.

Niðurstaða

Í máli þessu er deilt um ákvörðun Matvælastofnunar frá 11. mars 2026 um breytingu á rekstrarleyfi fiskeldis sem felur í sér að lágmarksþyngd útsettra seiða í sjókví er breytt úr 120 g í 60 g. Færa kærendur einkum þau rök fyrir kröfu sinni um ógildingu þeirrar ákvörðunar að ástandsmat á vatnshlotinu Arnarfjörður (101-1384-C) hafi ekki farið fram í samræmi við lög nr. 36/2011 um stjórn vatnamála og tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2000/60/EB um aðgerðaramma bandalagsins um stefnu í vatnamálum. Hin kærða ákvörðun var tekin á grundvelli laga nr. 71/2008 um fiskeldi og er kæruheimild til úrskurðarnefndarinnar í 2. mgr. 4. gr. laganna þar sem segir að um aðild, kærufrest, málsmeðferð og annað er varðar kæru sé vísað til laga um úrskurðarnefndina nr. 130/2011. Kæra í máli þessu barst innan kærufrests.

Samkvæmt b-lið 3. mgr. 4. gr. laga nr. 130/2011 teljast umhverfisverndar-, útivistar- og hagsmunasamtök eiga lögvarinna hagsmuna að gæta af ákvörðunum um að veita leyfi vegna framkvæmda sem falla undir lög um umhverfismat framkvæmda og áætlana, m.a. vegna ætlaðs brots á þátttökuréttindum almennings með athöfnum eða athafnaleysi eða annars ágalla sem kunni að hafa verið á málsmeðferð. Í athugasemdum með frumvarpi til laga nr. 130/2011 segir um 4. gr. frumvarpsins að ákvörðun um matsskyldu ráði því hvort almenningur fái rétt til frekari þátttöku í gegnum matsferlið og hvort hann njóti kæruaðildar vegna ákvarðana stjórnvalda um að veita leyfi vegna framkvæmda, sbr. b-lið. Undir b-lið falli framkvæmdir sem alltaf séu matsskyldar skv. III. kafla þágildandi laga um mat á umhverfisáhrifum.

Við töku hinnar kærðu ákvörðunar lá áður fyrir ákvörðun Skipulagsstofnunar um að hin breytta framkvæmd væri ekki háð mati á umhverfisáhrifum. Sú ákvörðun var kærð til úrskurðarnefndarinnar en með úrskurði í máli nr. 124/2025 var kröfu um ógildingu hennar hafnað. Í máli þessu er þannig ekki um að ræða ákvörðun sem veitir leyfi vegna framkvæmda sem falla undir lög nr. 111/2021 um umhverfismat framkvæmda og áætlana heldur ákvörðun um breytingu á leyfi í kjölfar matsskylduákvörðunar. Sú ákvörðun laut að breytingu á tiltekinni framkvæmd sem háð var mati á umhverfisáhrifum í öndverðu og leyfi var veitt fyrir. Er hvorki hægt að líta fram hjá þessum atvikum málsins né orðalagi þágildandi b-liðar 3. mgr. 4. gr. laga nr. 130/2011, en eins og ákvæðið er úr garði gert og að virtum lögskýringargögnum þeim sem áður er vísað til verður að telja að girt sé fyrir að kærendur njóti kæruaðildar samkvæmt því ákvæði.

Með hliðsjón af öllu framangreindu verður ekki hjá því komist að vísa kærumáli þessu frá úrskurðarnefndinni, enda er engan lagagrundvöll að finna fyrir kæruaðild kærenda í lögum nr. 130/2011 eins og atvikum máls þessa er háttað.

Úrskurðarorð

Kærumáli þessu er vísað frá úrskurðarnefndinni.

jún 30

Love0

UUA2606011 Gufuneshaugar

Með UUA

Fyrir var tekið mál nr. UUA2606011, kæra á ákvörðun Umhverfis- og orkustofnunar frá 12. maí 2026 um að gefa Reykjavíkurborg fyrirmæli um lokun og vöktun Gufuneshauga.

Í málinu er nú kveðinn upp til bráðabirgða svofelldur

úrskurður

um kröfu kæranda um frestun réttaráhrifa:

Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 10. júní 2026, er barst nefndinni 11. s.m., kærir Reykjavíkurborg þá ákvörðun Umhverfis- og orkustofnunar frá 12. maí 2026 að gefa Reykjavíkurborg fyrirmæli um lokun og vöktun Gufuneshauga, L221447. Er þess krafist að hin kærða ákvörðun verði ógild. Jafnframt er gerð sú krafa að réttaráhrifum ákvörðunarinnar verði frestað. Verður nú tekin afstaða til þeirrar kröfu.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Umhverfis- og orkustofnun 19. júní 2026.

Málsatvik og rök

Umhverfis- og orkustofnun sendi Reykjavíkurborg tilkynningu, dags. 30. september 2025, þar sem kom fram að stofnunin hefði til skoðunar að vinna fyrirmæli um vöktun urðunarstaðarins í Gufunesi. Gufuneshaugar væru stærsti urðunarstaður spilliefna á landinu, en hann hafi verið starfræktur á árunum 1967–2001. Þar hafi verið urðaður óflokkaður úrgangur úr Reykjavík og nágrannasveitarfélögum auk þess sem fram til ársins 1991 hafi einnig verið urðuð þar óflokkuð spilliefni af öllu landinu. Taldi stofnunin brýnt að urðunarstaðurinn yrði vaktaður og að þar færi fram að lágmarki reglubundin vöktun á grunn- og yfirborðsvatni. Með tölvupósti 1. desember s.á. tilkynnti stofnunin Reykjavíkurborg að verið væri að vinna að fyrirmælum um frágang og vöktun aflagða urðunarstaðarins í Gufunesi og að Reykjavíkurborg bæri ábyrgð á viðhaldi og vöktun hans svo lengi sem telja mætti að mengunarhætta stafaði af honum sbr. 61. gr. laga nr. 55/2003 um meðhöndlun úrgangs og 24. gr. reglugerðar nr. 738/2003 um urðun úrgangs. Erindinu var svarað af hálfu borgarinnar með bréfi, dags. 22. s.m., þar sem óskað var skýringa á hvaða grundvelli stofnunin teldi að lög nr. 55/2003 ættu við með hliðsjón af reglum um lagaskil, afturvirkni laga og lögmætisreglu.

Nokkur samskipti áttu sér stað í kjölfarið og andmælti Reykjavíkurborg m.a. fyrirhuguðum fyrirmælum Umhverfis- og orkustofnunar með bréfi, dags. 20. apríl 2026, þar sem borgaryfirvöld töldu stofnunina skorta beinar heimildir til þess að gefa fyrirmæli um lokun og vöktun Gufuneshauga. Taldi borgin þó mikilvægt að hefja reglubundna vöktun á urðunarstaðnum og vísaði til þess að mælingar á kræklingi í vík, vestan við staðinn, myndu hefjast um vorið og að sjálfsagt væri að vinna að frekari vöktun í samráði við stofnunina. Vöktunin yrði þó ekki á grundvelli fyrirmæla Umhverfis- og orkustofnunar skv. 6. mgr. 61. gr. laga nr. 55/2003.

Umhverfis- og orkustofnun gaf út reikning vegna vinnu við gerð lokunarfyrirmæla hinn 6. maí 2026 en honum var hafnað af hálfu Reykjavíkurborgar 11. s.m. með vísan til þess að ekki lægi fyrir formleg ákvörðun stofnunarinnar um að gefa borginni fyrirmæli um lokun. Ákvörðun um útgáfu fyrirmæla um lokun og vöktun lá fyrir 12. s.m., en það er hin kærða ákvörðun í máli þessu. Meðal þess sem þar kemur fram er að sýnatökubrunnar skuli vera tilbúnir fyrir 1. júlí s.á. og að skila skuli niðurstöðum vöktunar fyrir 1. maí 2027. Einnig eru þar fyrirmæli um tilteknar mælingar sem skuli gera fyrir 1. október 2026. Hinn 27. maí s.á. óskaði Reykjavíkurborg eftir því að gefinn yrði út kreditreikningur og að innheimtu yrði frestað þar til úrskurður úrskurðarnefndarinnar lægi fyrir. Engin svör bárust við því erindi og gaf Umhverfis- og orkustofnun út nýjan reikning 5. júní s.á. að fjárhæð kr. 1.165.024.

Reykjavíkurborg telur hina kærðu ákvörðun skorta skýra lagastoð. Þess sé krafist að réttaráhrifum hennar verði frestað þar til úrskurður liggi fyrir í málinu. Í ákvörðun Umhverfis- og orkustofnunar felist meðal annars krafa um að sýnatökuholur skuli vera tilbúnar á svæðinu fyrir 1. júlí 2026. Jafnframt hafi stofnunin þegar sent reikninga vegna fyrirmælanna þrátt fyrir mikla óvissu um lögmæti ákvörðunarinnar og því sé nauðsynlegt að fresta réttaráhrifum ákvörðunarinnar án tafar.

Umhverfis- og orkustofnun kaus að tjá sig ekki um framkomna kröfu um frestun réttaráhrifa.

Niðurstaða

Í 1. mgr. 5. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála er tekið fram að kæra til úrskurðarnefndarinnar fresti ekki réttaráhrifum kærðrar ákvörðunar en jafnframt er kærendum þar heimilað að krefjast stöðvunar framkvæmda til bráðabirgða séu þær hafnar eða yfirvofandi. Með sama hætti er kveðið á um það í 29. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 að kæra til æðra stjórnvalds fresti ekki réttaráhrifum ákvörðunar en þó sé heimilt að fresta réttaráhrifum hinnar kærðu ákvörðunar til bráðabirgða meðan málið er til meðferðar hjá kærustjórnvaldi þar sem ástæður mæli með því. Tilvitnuð lagaákvæði bera með sér að meginreglan sé sú að kæra til æðra stjórnvalds frestar ekki réttaráhrifum kærðrar ákvörðunar og eru heimildarákvæði fyrir frestun kærðrar ákvörðunar undantekning frá nefndri meginreglu sem skýra ber þröngt. Verða því að vera ríkar ástæður eða veigamikil rök fyrir ákvörðun um frestun réttaráhrifa.

Tekið er fram í athugasemdum með 5. gr. í frumvarpi því sem varð að lögum nr. 130/2011 að ákvæði greinarinnar byggist á almennum reglum stjórnsýsluréttar um réttaráhrif kæru og heimild úrskurðaraðila til að fresta réttaráhrifum ákvörðunar, sbr. 29. gr. stjórnsýslulaga. Í athugasemdum með þeirri grein í frumvarpi til stjórnsýslulaga er tiltekið að heimild til frestunar réttaráhrifa þyki nauðsynleg þar sem kæruheimild geti ella orðið þýðingarlaus. Þar kemur einnig fram að almennt mæli það á móti því að réttaráhrifum ákvörðunar sé frestað ef fleiri en einn aðili sé að máli og þeir eigi gagnstæðra hagsmuna að gæta. Það mæli hins vegar með því að fresta réttaráhrifum ákvörðunar ef aðili máls sé aðeins einn og ákvörðun er íþyngjandi fyrir hann, veldur honum t.d. tjóni. Þetta sjónarmið vegi sérstaklega þungt í þeim tilvikum þar sem erfitt yrði að ráða bót á tjóninu enda þótt ákvörðunin yrði síðar felld úr gildi af hinu æðra stjórnvaldi.

Í máli þessu er skotið til úrskurðarnefndarinnar ákvörðun Umhverfis- og orkustofnunar sem beinist að Reykjavíkurborg og felur í sér fyrirmæli um lokun og vöktun Gufuneshauga, þar sem sorp var urðað á árunum 1967–2001. Með frestun réttaráhrifa verður einungis í reynd frestað fyrirmælum um vöktun á meðan beðið er niðurstöðu úrskurðarnefndarinnar. Verður að virtum málsatvikum ekki séð að það muni raska verulega þeim hagsmunum sem ákvörðunin lýtur að eða að fyrir liggi knýjandi ástæður sem geri það að verkum að varhugavert sé að bíða niðurstöðu úrskurðarnefndarinnar um ágreiningsefni máls þessa, en vænta má niðurstöðu í málinu innan lögbundins málsmeðferðartíma skv. 6. mgr. 4. gr. laga nr. 130/2011. Verður jafnframt að líta til þess að Umhverfis- og orkustofnun kaus að tjá sig ekki um framkomna kröfu um frestun réttaráhrifa.

Úrskurðarorð

Frestað er réttaráhrifum ákvörðunar Umhverfis- og orkustofnunar frá 12. maí 2026 um að gefa Reykjavíkurborg fyrirmæli um lokun og vöktun Gufuneshauga.

jún 30

Love0

UUA2604011 Nónsmári

Með UUA

Fyrir var tekið mál nr. UUA2604011, kæra á ákvörðun bæjarstjórnar Kópavogs frá 10. febrúar 2026 um að samþykkja tillögu að breytingu á deiliskipulagi Nónhæðar vegna Nónsmára 1–17.

Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 19. apríl 2026, er barst nefndinni sama dag, kærir íbúi að Foldarsmára 18 í Kópavogi þá ákvörðun bæjarstjórnar Kópavogs frá 10. febrúar 2026 að samþykkja tillögu að breytingu á deiliskipulagi Nónhæðar vegna Nónsmára 1–17. Er þess krafist að hin kærða ákvörðun verði felld úr gildi. Jafnframt var gerð krafa um að réttaráhrifum hinnar kærðu ákvörðunar yrði frestað á meðan málið væri til meðferðar hjá úrskurðarnefndinni. Með úrskurði nefndarinnar uppkveðnum 27. apríl 2026 var þeirri kröfu hafnað.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Kópavogsbæ 28. apríl 2026.

Málavextir

Árið 2018 voru samþykktar breytingar á Aðalskipulagi Kópavogs 2012–2024 þar sem landnotkun fyrir Nónhæð var breytt úr samfélagsþjónustu og opnu svæði í íbúðarbyggð og opið svæði. Samhliða var deiliskipulagi svæðisins breytt og heimilað að byggja þar allt að 140 nýjar íbúðir í þremur 2–4 hæða fjölbýlishúsum. Tók breytt deiliskipulag gildi með auglýsingu í B-deild Stjórnartíðinda 4. maí 2018. Lóðarhafi lagði fram fyrirspurn, dags. 10. júní 2020, um heimild fyrir auknu byggingarmagni og fjölgun íbúða á Nónhæð. Á fundi skipulagsráðs Kópavogs 7. september s.á. var bókað að ekki væri hægt að fallast á fyrirspurn hans að svo stöddu þar sem hún samræmdist ekki gildandi aðalskipulagi varðandi fjölda íbúða.

Nýtt aðalskipulag Kópavogs tók gildi með auglýsingu í B-deild Stjórnartíðinda 30. desember 2021. Með því var leyfilegum heildarfjölda íbúða á Nónhæð fjölgað í 150 talsins. Á fundi skipulagsráðs Kópavogs 17. janúar 2022 var tekin fyrir umsókn lóðarhafa frá 11. s.m. um breytingu á deiliskipulagi vegna Nónsmára 1–7 og 9–15. Í umsóttri breytingu fólst að á lóðinni Nónsmára 1–7 myndi íbúðum fjölga úr 55 í 60 og á lóðinni Nónsmára 9–15 úr 45 í 50 eða samtals um 10 íbúðir. Leyfilegur fjöldi hæða húsa nr. 1 og 9 myndi aukast úr tveimur hæðum í þrjár og hæðum húsa númer 5, 7, 13 og 15 myndi fjölga úr fjórum í fimm. Byggingarmagn á lóðunum færi úr 15.600 m²í 17.300 m² og nýtingarhlutfall úr 0,5 í 0,6. Bílastæðum neðanjarðar myndi fjölga úr 82 í 104 en ofanjarðar fækka úr 125 í 122. Var afgreiðslu umsóknarinnar frestað á fundinum.

Á fundi skipulagsráðs 31. janúar 2022 var umsóknin tekin fyrir að nýju og samþykkt að auglýsa umsóknina sem tillögu að breytingu á deiliskipulagi á grundvelli 1. mgr. 43. gr. skipulagslaga nr. 123/2010. Var jafnframt lögð fram bókun frá einum nefndarmanni þar sem sagði: „Undirrituð samþykkir að fyrirliggjandi tillaga að breyttu deiliskipulagi verði auglýst. Í ljósi þess að ítarlegt samráð við íbúa næsta nágrennis fór fram á síðasta kjörtímabili, og lauk með málamiðlun, mun ég þó ekki samþykkja breytinguna komi fram andstaða frá þeim sem áttu hlut að máli á þeim tíma.“ Var málinu vísað til afgreiðslu bæjarstjórnar sem staðfesti á fundi sínum 8. febrúar s.á. að auglýsa skyldi tillöguna. Við afgreiðslu málsins var lögð fram bókun bæjarfulltrúa þar sem sagði: „Ítarlegt íbúasamráð átti sér stað þegar deiliskipulag við Nónhæðina var í undirbúningi. Mikilvæg forsenda í sátt á milli lóðarhafa og íbúa var að lækka húsin um eina hæð. Nú óskar lóðarhafi eftir því að hækka húsin aftur. Undirrituð telur að virða eigi íbúalýðræði og þá sátt sem gerð var á milli aðila máls.“ Tóku tveir bæjarfulltrúar til viðbótar undir bókunina. Tillagan var auglýst með athugasemdafresti til 6. apríl s.á. auk þess sem lóðarhöfum nærliggjandi lóða var send tilkynning þar sem vakin var athygli á breytingartillögunni.

Tillagan var lögð fram að nýju á fundi skipulagsráðs 2. maí 2022 ásamt innsendum athugasemdum. Var málinu vísað til umsagnar skipulagsdeildar og afgreiðslu þess frestað. Á fundi skipulagsráðs 16. s.m. var erindið lagt fram að nýju ásamt umsögn skipulagsdeildar, dags. 13. s.m., og var afgreiðslu þess frestað á ný. Skipulagsráð tók málið til afgreiðslu á fundi sínum 30. s.m. þar sem lögð var fram uppfærð umsögn skipulagsdeildar, dags. sama dag. Skipulagsráð hafnaði breytingartillögunni og vísaði málinu til afgreiðslu bæjarráðs og bæjarstjórnar. Bæjarráð staðfesti afgreiðslu skipulagsdeildar á fundi 21. júlí 2022. Sú ákvörðun var kærð til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála sem felldi hana úr gildi með úrskurði uppkveðnum 20. janúar 2023 í máli nr. 92/2022. Var það niðurstaða nefndarinnar að rökstuðningur hinnar kærðu ákvörðunar hafi verið haldinn slíkum ágöllum að ekki yrði hjá því komist að fallast á kröfu kæranda um ógildingu hennar.

Á fundi skipulagsráðs 17. apríl 2023 var lögð fram að nýju umsókn lóðarhafa um breytingu á deiliskipulagi Nónhæðar. Var umsókn kæranda um breytingu á umræddu deiliskipulagi hafnað og málinu vísað til afgreiðslu bæjarráðs og bæjarstjórnar. Á fundi bæjarráðs 27. apríl 2023 og bæjarstjórnar 9. maí s.á. var ákvörðun skipulagsráðs staðfest. Var ákvörðunin kærð til úrskurðarnefndarinnar sem hafnaði kröfu um ógildingu með úrskurði uppkveðnum 18. október 2023 í máli nr. 71/2023.

Á fundi skipulagsráðs 4. mars 2024 var lögð fram ný umsókn um breytingu á deiliskipulagi fyrir lóðir nr. 1–17 við Nónsmára. Var samþykkt að auglýsa tillöguna í samræmi við 1. mgr. 43. gr. skipulagslaga nr. 123/2010 og var málinu vísað til bæjarstjórnar. Á fundi bæjarstjórnar 12. s.m. var erindinu synjað. Var synjunin rökstudd í bókun á fundinum þar sem fram kom að það væri mat bæjarstjórnar að fyrirliggjandi breytingartillaga væri ekki það efnislega frábrugðin fyrri tillögum, auk þess að hún gengi gildandi deiliskipulagi frá 2017 og víðtæku samráði við hagsmunaaðila. Væru því hvorki fyrir hendi veigamiklar ástæður né málefnaleg sjónarmið sem kölluðu á að auglýsa hana.

Fyrir fund bæjarráðs 17. júlí 2025 lá fyrir endurupptökubeiðni lóðarhafa, dags. 29. janúar 2025, ásamt umsögn bæjarlögmanns, dags. 20. febrúar s.á. Í umsögn bæjarlögmanns kom fram það álit að skilyrði endurupptöku væru uppfyllt. Hefði lóðarhafi fært fyrir því rök að ákvörðun bæjarstjórnar frá 12. mars 2024 hefði byggst á ófullnægjandi upplýsingum og að þær upplýsingar gætu skipt verulegu máli.

Á fundi bæjarstjórnar 14. október 2025 var loks samþykkt að auglýsa tillögu að breyttu deiliskipulagi lóða nr. 1–17 við Nónsmára með vísan til 1. mgr. 43. gr. skipulagslaga nr. 123/2010. Með breytingartillögunni var gert ráð fyrir tilfærslu íbúða milli lóða og hækkun byggingarreita úr tveimur hæðum í þrjár á norðurhluta lóðanna. Heildarfjöldi íbúða á lóðunum tveimur héldist óbreyttur, 100 íbúðir. Á lóð nr. 11–17 yrði íbúðum fjölgað úr 45 í 47 íbúðir. Hámarksflatarmál ofanjarðar yrði aukið um 490 m², úr 4.840 m² í 5.330 m², við það muni nýtingarhlutfall lóðarinnar hækka úr 0,92 í 1,01. Á lóð nr. 1–9 yrði íbúðum fækkað úr 55 í 53 íbúðir og stigahúsum fjölgað um eitt, úr fjórum í fimm. Nyrsti hluti byggingarreits muni hækka úr tveimur í þrjár hæðir. Hámarksflatarmál ofanjarðar yrði aukið um 1.240 m², úr 5.960 m² í 7.200 m², við það færi nýtingarhlutfall úr 0,94 í 1,10. Lóðin muni stækka um 185 m², úr 6.360 m² í 6.545 m² til austurs að göngu- og hjólastíg meðfram Smárahvammsvegi.

Tillagan var auglýst frá 21. október 2025 til 15. janúar 2026 og bárust athugasemdir og ábendingar frá níu aðilum, þar á meðal kæranda. Á fundi skipulags- og umhverfisráðs 19. janúar 2026 var erindinu vísað til umsagnar skipulagsfulltrúa. Málið var tekið fyrir að nýju á fundi ráðsins 2. febrúar s.á. þar sem lagður var fram uppfærður uppdráttur, dags. 30. janúar s.á., umsögn skipulagsfulltrúa ásamt fylgiskjölum, dags. 30. janúar s.á., auk andmæla lóðarhafa við framkomnum athugasemdum, dags. 26. og 28. janúar s.á. Var tillagan síðan samþykkt með vísan til umsagnar skipulagsfulltrúa og vísað til bæjarstjórnar sem staðfesti afgreiðslu ráðsins á fundi sínum 10. s.m.

Deiliskipulagsbreytingin tók gildi við birtingu í B-deild Stjórnartíðinda 16. apríl 2026.

Málsrök kæranda

Kærandi vísar til þess að skilyrði 24. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 hafi ekki verið uppfyllt þar sem engar nýjar upplýsingar hafi komið fram, sbr. 1. tl. 1. mgr. 24. gr. laganna. Ákvörðun um endurupptöku hafi verið tekin meira en 3 mánuðum eftir upphaflega synjun, án samþykkis kæranda og annarra íbúa sem séu aðilar málsins, sem feli í sér brot gegn 2. mgr. 24. gr. stjórnsýslulaga. Í málinu hafi legið fyrir skýr og eindregin mótmæli íbúa aðliggjandi húsa við endurupptöku ákvörðunarinnar. Þá hafi meira en ár verið liðið frá upphaflegri ákvörðun og engar veigamiklar ástæður hafi mælt með endurupptöku, heldur hafi verið um að ræða sömu tillögu þar sem allar forsendur hafi verið til staðar þegar henni hafði verið hafnað. Þetta sé í andstöðu við 2. málsl. 2. mgr. 24. gr. stjórnsýslulaga.

Gögn málsins beri með sér að ekki hafi verið gætt hlutlægni við undirbúning málsins og að unnið hafi verið náið með lóðarhafa til að koma málinu aftur á dagskrá. Kærandi hafi fengið afrit af tölvupóstsamskiptum lögmanns lóðarhafa við starfsmann Kópavogsbæjar frá desember 2025 til febrúar 2026 þar sem fram komi að fulltrúi bæjarins lýsi sig sammála því ómálefnalega sjónarmiði að ekki ætti að senda kynningu á tillögunni á alla í hverfinu þar sem þeir „gætu asnast til að fara að senda inn einhverja vitleysu“. Þessi afstaða endurspegli vel þau óeðlilegu tengsl sem séu á milli lóðarhafa og fulltrúa bæjarins og undirstriki ágalla við málsmeðferðina.

Í gögnum málsins sé einnig að finna tölvupósta frá lögmanni lóðarhafa til Kópavogsbæjar sem sendir hafi verið eftir að auglýstur athugasemdafrestur hafi verið liðinn. Þar hafi meðal annars verið að finna svör við athugasemdum kæranda sem hafi svo ratað í umsögn skipulagsfulltrúa. Kærandi hafi ekki fengið tækifæri til að andmæla því sem þar hafi komið fram.

Hin samþykkta tillaga feli í sér verulega röskun á grenndarhagsmunum. Hækkun bygginga á norðurhluta lóðanna skerði útsýni og auki skuggavarp á hús kæranda. Aukning byggingarmagns ofanjarðar og hærra nýtingarhlutfall auki álag á svæðið og rýri verðmæti fasteigna í næsta nágrenni. Fermetrafjöldi sé aukinn um yfir 1.700 m² sem hljóti að teljast umtalsvert. Þá skapi samþykkt tillögunnar þvert á fyrri ákvörðun hættulegt fordæmi þar sem deiliskipulagsferlið verði ófyrirsjáanlegt og háð þrýstingi verktaka fremur en faglegum sjónarmiðum. Ákvörðunum stjórnvalda í skipulagsmálum þurfi að vera hægt að treysta.

Málsrök Kópavogsbæjar

Sveitarfélagið vísar til þess að samkvæmt skuggavarpsgreiningu hafi hækkun byggingarreita á lóðunum ekki í för með sér skuggavarp á íbúðarhúsalóðir við Foldarsmára, en að skuggamyndun aukist á hluta útivistarsvæðis norðan Nónsmára í febrúar og á lóðum við Nónsmára við haustjafndægur. Skuggamyndun aukist lítillega á lóðum við Nónsmára við sumarsólstöður. Ósennilegt sé að fyrirhugaðar garðstofur á þaki þriðju hæðar húsanna muni kasta skugga á lóðir við Foldarsmára vegna fjarlægðar frá lóðarmörkum og stærðar þeirra. Áhrif hækkunar á útsýni íbúa Foldarsmára skerðist óverulega, ef nokkuð, en bent sé á að íbúar geti ekki vænst þess að halda óbreyttu útsýni í þéttri bæjarbyggð. Eigendur fasteigna í þéttbýli geti ávallt vænst þess að breytingar verði gerðar á skipulagi sem geti haft í för með sér skerðingu á útsýni, aukið skuggavarp, umferðaraukningu eða aðrar breytingar, enda sé gert ráð fyrir því að deiliskipulagsáætlanir geti tekið breytingum. Almennt verði einstaklingar að sæta því að með slíkum breytingum geti hagsmunir þeirra í einhverju verið skertir.

Ákvæði 24. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 fjalli um skilyrði þess að aðili máls geti fengið mál endurupptekið, en almennt séu heimildir stjórnvalda til endurupptöku nokkuð víðtækar. Ekki sé gerð krafa um að samþykki nágranna liggi fyrir áður en ákvörðun sé tekin, enda eigi þeir ekki aðild að málinu. Þá sé bent á að auglýsing á skipulagstillögu sé ekki stjórnvaldsákvörðun heldur þáttur í meðferð máls sem hafi þann tilgang að kalla eftir athugasemdum þeirra sem kunni að eiga hagsmuna að gæta, en bindi ekki enda á málið í skilningi stjórnsýslulaga. Bæjaryfirvöldum hafi því verið heimilt að endurupptaka málið og auglýsa skipulagstillöguna án aðkomu nágranna.

Málsmeðferðin hafi verið í fullu samræmi við lög og reglur skipulagslaga nr. 123/2010. Tillagan hafi verið auglýst auk þess sem þeim sem kynnu að eiga hagsmuni af breytingunni í næsta nágrenni hafi verið send sérstök tilkynning þar sem vakin hafi verið athygli á tillögunni umfram skyldu. Kynningartíminn hafi verið framlengdur þegar komið hefði í ljós að láðst hefði að senda umrædd kynningarbréf. Samskipti starfsmanns Kópavogsbæjar og lögmanns gefi engin tilefni til að efast um hlutlægni stjórnsýslunnar. Í þeim felist ekki annað en að starfsmaður sveitarfélagsins lýsi sig samþykkan þeirri skoðun að kynningarbréf eigi ekki að senda á alla íbúa í hverfinu.

Viðbótarathugasemdir kæranda

Kærandi bendir á að sú ákvörðun sem deilt sé um sé ákvörðun bæjarráðs frá 17. júlí 2025 að endurupptaka fyrri ákvörðun bæjarstjórnar frá 12. mars 2024 þar sem erindi lóðarhafa hafði verið synjað. Synjun á erindi sé ótvírætt stjórnvaldsákvörðun sem bindi enda á mál og þegar bæjarráð hafi heimilað endurupptöku þess 16 mánuðum síðar hafi það verið bundið af skilyrðum 24. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þar sem meira en þrír mánuðir hafi verið liðnir hafi verið fortakslaus skylda að samþykki annarra aðila málsins lægi fyrir. Kærandi sé aðili málsins út frá grenndarhagsmunum og hafi mótmælt endurupptökunni skriflega. Ákvörðunin hafi því verið tekin í andstöðu við lög.

Gerð sé athugasemd við að greinargerð sveitarfélagsins sé rituð af sama starfsmanni og gagnrýni kæranda um hlutdrægni og óeðlileg samskipti beinist að. Það brjóti gegn grundvallarreglum stjórnsýsluréttar um vandaða stjórnsýsluhætti að starfsmaður meti og svari fyrir eigin ágalla í jafn viðkvæmu máli. Þá afhjúpi framlögð gögn alvarlegar mótsagnir í málsvörn sveitarfélagsins þar sem því sé haldið fram að umrædd samskipti gefi engin tilefni til að efast um hlutlægni og feli einungis í sér eðlilega umræðu um hefðbundið kynningarsvæði. Sú skýring stangist á við útskýringar annars lögfræðings sveitarfélagsins, sbr. tölvupóst frá 19. mars 2026 varðandi sömu samskipti, þar sem viðurkennt sé að orðalag samskiptanna hafi verið óviðeigandi, en fullyrði jafnframt að um sé að ræða „orðfæri einkaaðila“ og að sveitarstjórnir geti „ekki látið ómálefnaleg sjónarmið, eða vilja eins framkvæmdaraðila, trompa lögmæt sjónarmið“.

Kærandi hafi farið fram á frestun réttaráhrifa hinnar kærðu ákvörðunar, en þeirri kröfu hafi verið synjað af hálfu úrskurðarnefndarinnar á þeirri forsendu að samþykkt deiliskipulags fæli ekki í sér beina heimild til framkvæmda, heldur þyrfti sérstakt byggingarleyfi til framkvæmda. Þrátt fyrir að verkefnastjóri byggingarfulltrúa hafi staðfest í tölvupósti 28. apríl 2026 að engin leyfi hafi verið gefin út á grundvelli nýja deiliskipulagsins hafi lóðarhafi hafið byggingarframkvæmdir við þá hækkun sem hin kærða ákvörðun geri ráð fyrir. Sveitarfélagið hafi ekki sýnt nein viðbrögð við þessum óleyfisframkvæmdum, sem undirstriki enn frekar þann skort á stjórnsýslulegu eftirliti og hlutlægni sem gagnrýndur sé í málinu. Þar sem lóðarhafi virði að vettugi kröfu um byggingarleyfi sé ljóst að óafturkræft ástand sé að skapast á framkvæmdastað. Kærandi krefjist þess að úrskurðarnefndin endurskoði afstöðu sína í ljósi nýrra gagna, grípi tafarlaust inn í og fresti réttaráhrifum hinnar kærðu ákvörðunar.

Reynt hafi verið að gera lítið úr áhrifum framkvæmdanna á hagsmuni kæranda. Það sé hins vegar staðreynd að byggingarmagn ofanjarðar hafi verið aukið um 1.730 m². Að bæta við heilli hæð á stórum fjölbýlishúsum í um 50–60 m fjarlægð frá íbúðarhúsum við Foldarsmára hafi bein og veruleg áhrif á innsýn, skuggavarp og ásýnd.

Niðurstaða

Í máli þessu er deilt um þá ákvörðun bæjarstjórnar Kópavogs frá 10. febrúar 2026 að samþykkja tillögu að breyttu deiliskipulagi Nónhæðar vegna Nónsmára 1–17. Kom hin kærða ákvörðun í kjölfar ákvörðunar bæjarráðs frá 17. júlí 2025 að heimila endurupptöku fyrri umsóknar um breytingu á deiliskipulaginu, sem hafði verið synjað með ákvörðun bæjarstjórnar 12. mars 2024. Kæruheimild til úrskurðarnefndarinnar er í 52. gr. skipulagslaga nr. 123/2010 og barst kæra innan kærufrests.

Kærandi er búsettur í nálægð við svæði það er hið umdeilda deiliskipulag varðar og kom hann að athugasemdum vegna skipulagstillögunnar á auglýsingatíma hennar. Hefur hann borið því við að skilyrði 24. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 til endurupptöku málsins hafi ekki verið uppfyllt þar sem engar nýjar upplýsingar hafi komið fram í málinu, sbr. 1. tl. 1. mgr. 24. gr. laganna, og að ákvörðun um endurupptöku hafi verið tekin meira en þremur mánuðum eftir upphaflega synjun, án samþykkis kæranda og annarra íbúa, sem séu aðilar málsins sökum grenndarhagsmuna sem sé í andstöðu við 2. mgr. 24. gr. stjórnsýslulaga.

Í málavaxtakafla er gefið yfirlit um málsmeðferð skipulagsyfirvalda í Kópavogi vegna beiðni um breytingu á deiliskipulagi. Fyrir liggur að ákvörðun um endurupptöku á beiðni um breytingu á skipulaginu var tekin 17. júlí 2025 og að litið var til umsagnar bæjarlögmanns, dags. 20. febrúar s.á. Í umsögninni kom fram að hann teldi að færð hefðu verið fyrir því rök að ákvörðun bæjarstjórnar frá 12. mars 2024 hafi byggst á ófullnægjandi upplýsingum og að þær upplýsingar gætu skipt verulegu máli og væru því skilyrði endurupptöku til staðar. Verður af hálfu úrskurðarnefndarinnar ekki gerð athugasemd við að bæjarstjórn hafi ákveðið að fjalla að nýju um beiðni um breytingu á deiliskipulagi Nónsmára og þá með þeim hætti að um væri að ræða endurupptöku máls skv. 1. tl. 1. mgr. 24. gr. stjórnsýslulaga.

Í tilefni af athugasemdum kæranda um að samþykki hans hefði þurft til svo komið gæti til endurupptöku máls verður á það bent að þrátt fyrir þá ríku samráðsskyldu sem hvílir á skipulagsyfirvöldum samkvæmt skipulagslögum verður almennt ekki litið svo á að þeir sem nýta sér heimild til að gera athugasemdir á kynningar- eða auglýsingastigi skipulagsmáls teljist þar með aðilar máls í skilningi 24. gr. stjórnsýslulaga.

Sveitarstjórn fer með skipulagsvald innan marka sveitarfélags eins og fram kemur í 3. mgr. 3. gr. skipulagslaga. Í því felst tæki sveitarstjórnar til að hafa áhrif á og þróa byggð og umhverfi með bindandi hætti. Ber sveitarstjórn ábyrgð á og annast gerð deiliskipulags skv. 1. mgr. 38. gr. tilvitnaðra laga og gildir hið sama um breytingar á slíku skipulagi, sbr. 43. gr. laganna. Þó ber við töku skipulagsákvarðana m.a. að hafa í huga það markmið c-liðar 1. mgr. 1. gr. laganna að tryggt sé að réttur einstaklinga og lögaðila verði ekki fyrir borð borinn þótt hagur heildarinnar sé hafður að leiðarljósi.

Við meðferð hinnar umdeildu deiliskipulagsbreytingar var fylgt þeim málsmeðferðarreglum sem mælt er fyrir um í skipulagslögum. Tillagan var auglýst í samræmi við 1. mgr. 43. gr. skipulagslaga, þar á meðal í Morgunblaðinu 23. október 2025. Tillagan var auk þess kynnt þeim sem sveitarfélagið taldi hafa sérstakra hagsmuna að gæta, án þess að skylt hefði verið að lögum. Þeim sem málið varðaði var með þessu veitt tækifæri til að kynna sér tillöguna og koma á framfæri athugasemdum innan tilskilins frests og athugasemdir sem bárust voru teknar til efnislegrar umfjöllunar áður en skipulagstillagan var samþykkt.

Með hinni kærðu deiliskipulagsbreytingu eykst byggingarmagn á lóðum Nónsmára 1–9 og 11–17 um 1.730 m²og hækka byggingarreitir á norðurhluta lóðanna um eina hæð, úr tveimur í þrjár. Þá er heimild til að hafa garðstofur, allt að 30 m² á þaksvölum. Í umsögn skipulagsfulltrúa vegna breytingatillögunnar var fjallað um grenndaráhrif þessara breytinga. Þar kom fram að samkvæmt skuggavarpsgreiningu hefði hækkun byggingarreita ekki í för með sér skuggavarp á íbúðarhúsalóðir við Foldarsmára, en að skuggamyndun myndi aukast á hluta útivistarsvæðis norðan Nónsmára í febrúar og á lóðum við Nónsmára við haustjafndægur. Skuggamyndun myndi aukast lítillega á lóðum við Nónsmára við sumarsólstöður. Ósennilegt væri að fyrirhugaðar garðstofur á þaki þriðju hæðar húsanna myndu varpa skugga á lóðir við Foldarsmára vegna fjarlægðar frá lóðarmörkum og stærðar þeirra. Tekið var undir sjónarmið um að innsýn myndi aukast gagnvart íbúðarhúsum og dvalarsvæðum í Foldarsmára. Fyrirhugaðar nýbyggingar yrðu í um 50-55 m fjarlægð frá lóðarmörkum við Foldarsmára og 60 m fjarlægð frá íbúðarhúsunum. Voru áhrif aukinnar innsýnar metin óveruleg og ekki líkleg til að hafa íþyngjandi áhrif á íbúa í Foldarsmára, en kærandi er búsettur við þá götu.

Af skýringarmyndum deiliskipulagstillögunnar og gögnum um skuggavarp verður ekki ráðið að breytingin raski grenndarhagsmunum kæranda að nokkru marki umfram það sem vænta mátti að óbreyttu skipulagi, svo sem vegna skerðingar á útsýni, breytingar á skuggavarpi eða með öðrum hætti.

Kærandi hefur haldið því fram að samskipti starfsmanns sveitarfélagsins við lögmann framkvæmdaaðila bendi til hlutdrægni vegna óeðlilegra tengsla milli lóðarhafa og fulltrúa bæjarins. Hefur kærandi þó ekki fært fram nein nánari rök fyrir því að til hafi verið að dreifa vanhæfi við undirbúning máls í skilningi stjórnsýslulaga og verður því þá þegar að hafna þessum sjónarmiðum.

Loks hefur kærandi bent á það að andmæli lóðarhafa við athugasemdum sem borist hafi á auglýsingatíma hafi verið orðrétt hagnýtt í umsögn skipulagsfulltrúa. Af þessu tilefni verður á það bent að þegar framkvæmdaraðili óskar eftir breytingu á deiliskipulagi er honum oftlega veitt tækifæri til að svara og bregðast við athugasemdum sem borist hafa á auglýsingatíma skipulagsins. Sé skipulagsfulltrúi á sama máli og framkvæmdaraðili eða ráðgjafi hans getur væntanlega gerst að fulltrúinn hagnýti sér athugasemdir þeirra þegar hann tekur afstöðu til athugasemda sem borist hafa. Getur þetta ekki eitt og sér talist til annmarka á málsmeðferð.

Með hliðsjón af öllu framangreindu verður kröfu kæranda um ógildingu hinnar kærðu ákvörðun hafnað.

Úrskurðarorð

Hafnað er kröfu kæranda um að ógilda þá ákvörðun bæjarstjórnar Kópavogs frá 10. febrúar 2026 að samþykkja tillögu að breytingu á deiliskipulagi Nónhæðar vegna Nónsmára 1–17.

jún 30

Love0

UUA2605006 Borgarás

Með UUA

Fyrir var tekið mál nr. UUA2605006, kæra vegna dráttar á afgreiðslu bæjaryfirvalda Garðabæjar á kröfu um afturköllun byggingarleyfis og beitingu þvingunarúrræða vegna framkvæmda að Borgarási 10.

Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 11. maí 2026, er barst nefndinni 15. s.m., kæra íbúar að Borgarási 12, Garðabæ, óhæfilegan drátt bæjaryfirvalda í Garðabæ á afgreiðslu kröfu þeirra um afturköllun byggingarleyfis og beitingu þvingunarúrræða vegna framkvæmda að Borgarási 10. Er þess krafist að úrskurðarnefndin leggi fyrir bæjaryfirvöld í Garðabæ að taka erindi kærenda frá 7. janúar 2026 til efnislegrar afgreiðslu og ljúka málinu með formlegri stjórnvaldsákvörðun án ástæðulauss dráttar.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Garðabæ 15. júní 2026.

Málavextir

Með úrskurði úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála 22. desember 2025 í máli nr. 129/2025 var felld úr gildi ákvörðun bæjarráðs Garðabæjar frá 16. júlí 2025 um að synja beiðni kærenda um afturköllun eða endurupptöku ákvörðunar um að samþykkja útgáfu byggingarleyfis, dags. 30. janúar 2024. Í leyfinu fólst heimild til að endurbyggja efri hæð og endurnýja þak tvíbýlishússins á lóð nr. 10 við Borgarás. Byggði niðurstaða úrskurðarnefndarinnar á því að rökstuðningi hinnar kærðu ákvörðunar hefði verið svo áfátt að fella yrði hana úr gildi.

Með bréfi kærenda til sveitarfélagsins, dags. 7. janúar 2026, sem stílað var á bæjarráð, bæjarstjóra og byggingarfulltrúa, fóru kærendur að nýju fram á að byggingarleyfi vegna framkvæmda að Borgarási 10 yrði endurupptekið og það afturkallað eða leiðrétt til samræmis við lög og deiliskipulag. Felldar yrðu brott heimildir fyrir þeim framkvæmdum sem úrskurðarnefndin hefði staðfest að brytu í bága við skipulag og lögmæta málsmeðferð, einkum varðandi stækkun og staðsetningu stiga. Þá var farið fram á beitingu þvingunarúrræða skv. 55. og 56. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki til að tryggja að ólögmætt ástand myndi ekki vara lengur en þörf krefði. Með vísan til þeirra tafa sem þegar hefðu orðið á málinu var þess krafist að tekin yrði ný ákvörðun í málinu svo fljótt sem verða mætti og eigi síðar en innan 14 daga frá dagsetningu bréfsins. Var erindi kærenda lagt fram á fundi bæjarráðs 13. janúar 2026.

Kærendur óskuðu upplýsinga um stöðu málsins með tölvupósti 23. janúar 2026 og var fyrirspurnin ítrekuð 30. s.m. Var fyrirspurninni svarað með tölvupósti samdægurs þar sem fram kom að erindið væri til vinnslu á umhverfissviði bæjarins og hjá lögmönnum. Kærendur óskuðu að nýju eftir upplýsingum um stöðu málsins með tölvupósti 17. febrúar s.á. og með svari 18. s.m. var upplýst að málið væri til skoðunar hjá lögmanni bæjarins. Hinn 23. mars s.á. fóru kærendur fram á að sveitarfélagið upplýsti þau um stöðu málsins og hvenær mætti vænta þess að málið yrði tekið fyrir að nýju.

Málsrök kærenda

Kærendur vísa til meginreglu 1. mgr. 9. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 þar sem fram komi að ákvarðanir skuli teknar svo fljótt sem unnt sé. Fjórir mánuðir hafi liðið frá því að erindi þeirra hafi verið lagt fram og ríflega fjórir og hálfur mánuður frá því að fyrri ákvörðun sveitarfélagsins hafi verið felld úr gildi. Afgreiðsla málsins hafi því dregist óhæfilega. Ekki hafi verið upplýst um ástæður tafa og hvenær ákvörðunar væri að vænta líkt og 3. mgr. 9. gr. stjórnsýslulaga kveði á um, en almenn svör um að mál sé í vinnslu uppfylli ekki þær kröfur.

Fyrir liggi bindandi úrskurður á stjórnsýslustigi um að fyrri afgreiðsla byggingarleyfisins hafi verið haldin verulegum annmörkum og að framkvæmdin hafi ekki verið í samræmi við deiliskipulag. Sveitarfélaginu beri skylda skv. 55. og 56. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki til að bregðast við ólögmætu ástandi. Þegar litið sé til þeirra ríku hagsmuna sem kærendur hafi af því að grenndarréttindi þeirra séu virt verði að gera ríkar kröfur til málshraða af hálfu leyfisveitanda. Mikilvægt sé að málið fái skjóta afgreiðslu, sérstaklega í ljósi þeirrar forsögu sem málið hafi þegar haft hjá Garðabæ og úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála. Aðilar eigi lögvarinn rétt á því að stjórnvöld fylgi lögmæltum málsmeðferðarreglum, þ.m.t. málshraðareglu 1. mgr. 9. gr. stjórnsýslulaga. Það að fá fimm sinnum yfir margra mánaða tímabil sömu almennu svörin um að málið sé í vinnslu og til skoðunar uppfylli hvorki kröfur um málshraða né upplýsingaskyldu stjórnvalda.

Málsrök Garðabæjar

Sveitarfélagið vísar til þess að frá því að erindi kærenda, dags. 7. janúar 2026, hafi verið lagt fram á fundi bæjarráðs 13. s.m. hafi málið ekki verið í afmörkuðum farvegi þar til kæra þessa máls hafi borist hinn 15. maí s.á. Frá því að kæran barst hafi málið hins vegar verið tekið til ítarlegrar skoðunar og ljóst sé að grípa þurfi til viðeigandi aðgerða í samræmi við athugasemdir í úrskurði nefndarinnar frá 22. desember 2025. Undirbúningur að næstu skrefum í málinu sé hafinn og stefnt sé að því að koma málinu í réttan farveg án frekari tafa.

Viðbótarathugasemdir kærenda

Kærendur benda á að skýring sveitarfélagsins um ástæður tafa standist ekki ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Rík skylda hvíli á byggingarfulltrúa að beita þvingunarúrræðum á grundvelli 55. og 56. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki, enda hafi í umsögn sveitarfélagsins verið viðurkennt að hinn umdeildi stigi sé nær lóðamörkum en eldri stigi hafi verið og hafi hann því verið reistur í bága við skipulag. Áframhaldandi dráttur og vanræksla á beitingu lögmæltra þvingunarúrræða geti bakað sveitarfélaginu skaðabótaábyrgð.

Niðurstaða

Í máli þessu er kærður dráttur á afgreiðslu erindis kærenda um afturköllun byggingarleyfis og beitingu þvingunarúrræða vegna framkvæmda að Borgarási 10. Í 1. mgr. 9. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 kemur fram að stjórnvald skuli taka ákvarðanir í málum svo fljótt sem unnt er. Þá segir í 4. mgr. ákvæðisins að unnt sé að kæra óhæfilegan drátt á afgreiðslu máls til þess stjórnvalds sem ákvörðun í málinu verður kærð til.

Við úrlausn á því hvort um óhæfilegan drátt á afgreiðslu máls sé að ræða verður að horfa til þess að samkvæmt upplýsingum frá Garðabæ var erindi kærenda frá 7. janúar 2026 ekki tekið til meðferðar fyrr en kæra máls þessa barst sveitarfélaginu 15. maí s.á., eða rúmum 4 mánuðum síðar. Þá verður og ekki litið fram hjá því að í úrskurði nefndarinnar frá 22. desember 2025 var sveitarfélaginu bent á að ekki hefði verið nægilega gætt að málshraðareglu 1. mgr. 9. gr. stjórnsýslulaga gagnvart kærendum, enda hafa þeir átt í samskiptum við sveitarfélagið og farið fram á aðgerðir af hálfu þess allt frá því í apríl 2024.

Þrátt fyrir að Garðabær muni nú vera með erindi kærenda til skoðunar og stefni að því að koma því í réttan farveg án frekari tafa er ljóst að óhæfilegur dráttur hefur orðið á meðferð þess. Verður að því virtu lagt fyrir bæjaryfirvöld í Garðabæ að svara erindi kærenda án ástæðulauss dráttar.

Úrskurðarorð

Bæjaryfirvöld í Garðabæ skulu taka fyrirliggjandi erindi kærenda um afturköllun byggingarleyfis og beitingu þvingunarúrræða vegna framkvæmda að Borgarási 10 til endanlegrar afgreiðslu án ástæðulauss dráttar.

UUA2603014 Lyngás

UUA2603015 Skyggnisvegur

UUA2604008 Tryggvagata

UUA2606018 Bjarkarlundur

UUA2606017 Goðahraun

UUA2604013 Hafnagata

UUA2604007 Sjókvíaeldi í Arnarfirði

UUA2606011 Gufuneshaugar

UUA2604011 Nónsmári

UUA2605006 Borgarás

Um okkur

Opnunartími