Úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála
sep 23
Love0

145/2025 Heiðarbrún og Stjörnusteinar

Með

Árið 2025, þriðjudaginn 23. september, tók Arnór Snæbjörnsson, formaður úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, með heimild í 3. mgr. 3. gr. laga nr. 130/2011, fyrir:

Mál nr. 145/2025, kæra á ákvörðun bæjarstjórnar Sveitarfélagsins Árborgar frá 18. júní 2025 um að samþykkja deiliskipulag Heiðarbrúnar 2–8a og Stjörnusteina 7 á Stokkseyri.

 Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með kæru til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, er barst nefndinni 20. september 2025, kærir eigandi, Heiðarbrún 8, Stokkseyri, þá ákvörðun bæjarstjórnar Sveitarfélagsins Árborgar frá 18. júní 2025 að samþykkja deiliskipulag Heiðarbrúnar 2–8a og Stjörnusteina 7 á Stokkseyri. Er þess krafist að ákvörðunin verði felld úr gildi.

Málsatvik og rök: Á fundi skipulagsnefndar Sveitarfélagsins Árborg 15. janúar 2025 var tekin fyrir tillaga að deiliskipulagi Heiðarbrúnar 2–8a og Stjörnusteina 7 á Stokkseyri. Í fundargerð kemur fram að skipulagsnefnd hafi um nokkurt skeið horft til þess að reyna að þétta byggð þar sem þess sé kostur. Fram kom að markmið skipulagsins væri að samræma skilmála fyrir lóðirnar og skapa samfellda byggð með heildstæðri götumynd. Við gildistöku nýs deiliskipulags muni núgildandi deiliskipulagsáætlanir fyrir Heiðarbrún 6–6a og 8a falla úr gildi. Lagði nefndin til við bæjarstjórn að tillagan yrði samþykkt og að skipulagsfulltrúa yrði falið að auglýsa hana í samræmi við 41. gr. skipulagslaga nr. 123/2010. Staðfesti bæjarstjórn þá afgreiðslu á fundi 5. febrúar 2025 og var tillagan auglýst til kynningar 13. s.m. með athugasemdafresti til 27. s.m. Bárust athugasemdir á kynningartíma og voru gerðar breytingar á tillögunni með hliðsjón af þeim. Á fundi skipulagsnefndar 11. júní s.á. var tillagan tekin fyrir og hún samþykkt. Á fundi bæjarstjórnar 18. s.m. var tillagan samþykkt og skipulagsfulltrúa falið að senda hana til Skipulagsstofnunar í samræmi við skipulagslög.

Niðurstaða: Samkvæmt 1. mgr. 42. gr. skipulagslaga nr. 123/2010 skal senda Skipulagsstofnun deiliskipulag sem samþykkt hefur verið af sveitarstjórn og samantekt um málsmeðferð ásamt athugasemdum og umsögnum um þær innan sex mánaða frá því að frestur til athugasemda rann út. Að lokinni lögmætisathugun Skipulagsstofnunar skal sveitarstjórn birta auglýsingu um samþykkt deiliskipulags í B-deild Stjórnartíðinda, en slík auglýsing er skilyrði gildistöku deiliskipulags og markar jafnframt upphaf eins mánaðar kærufrests til úrskurðar­nefndarinnar, sbr. 2. mgr. 4. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála. Umrædd deiliskipulagsáætlun er enn til meðferðar hjá Skipulagsstofnunar og hefur ekki verið birt í B-deild Stjórnartíðinda. Liggur því ekki fyrir ákvörðun sem bindur enda á mál í skilningi 2. mgr. 26. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 sem kæranleg er til úrskurðar­nefndarinnar. Verður kærumáli þessu því vísað frá úrskurðarnefndinni. 

Úrskurðarorð:

Kærumáli þessu er vísað frá úrskurðarnefndinni.

sep 19
Love0

139/2025 Sindragata

Með

Árið 2025, föstudaginn 19. september, tók Arnór Snæbjörnsson, formaður úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, með heimild í 3. mgr. 3. gr. laga nr. 130/2011, fyrir:Mál nr. 139/2025, kæra á ákvörðun byggingarfulltrúa Ísafjarðarbæjar frá 18. mars 2025 um að samþykkja byggingaráform fyrir lóðina að Sindragötu 4A.

 Í málinu er nú kveðinn upp til bráðabirgða svofelldur

úrskurður

um kröfu kærenda um stöðvun framkvæmda:

Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 1. september 2025, er barst nefndinni degi síðar, kæra íbúar og fasteignareigendur að Sindragötu 4A og Aðalstræti 8, 10 og 16 á Ísafirði, þá ákvörðun byggingarfulltrúa Ísafjarðarbæjar frá 26. ágúst 2025 að samþykkja byggingaráform á lóð nr. 4A við Sindragötu vegna nýs fjöleignarhúss. Er þess krafist að ákvörðunin verði felld úr gildi. Einnig er þess krafist að framkvæmdir verði stöðvaðar á meðan málið er til meðferðar fyrir úrskurðarnefndinni. Verður nú tekin afstaða til kröfu um stöðvun framkvæmda.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Ísafjarðarbæ 9. september 2025.

Málsatvik og rök: Sindragata er á Eyrinni á Ísafirði þar sem í gildi er deiliskipulag frá árinu 1998. Tilheyrir það svæði sem hér um ræðir atvinnu- og íbúðarsvæði á svonefndu Wardstúni. Með breytingu á deiliskipulaginu árið 1999 fékk ein lóð á svæðinu númerið 4 og með breytingu árið 2018 var þeirri lóð skipt í tvær lóðir, nr. 4 og 4A.

Hinn 3. október 2023 barst byggingarfulltrúa Ísafjarðarbæjar „umsókn um byggingarheimild eða -leyfi“ vegna byggingaráforma á lóðinni. Á afgreiðslufundi hans 14. maí 2024 voru samþykkt byggingaráform fyrir lóð nr. 4B við Sindragötu sem fólu í sér að byggt yrði þrílyft íbúðarhús með níu íbúðum og kjallara. Var sú ákvörðun felld úr gildi af úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála, með úrskurði uppkveðnum 12. ágúst s.á. í máli nr. 61/2024. Taldi nefndin að byggingaráformin samræmdust ekki deiliskipulagi svæðisins og vísaði til þess að nýtingarhlutfall lóðarinnar yrði hærra en heimild stæði til. Var jafnframt tekið fram að byggingaráformin tækju til hluta lóðar nr. 4A við Sindragötu enda yrði ekki séð að til staðar væri lóð nr. 4B við götuna, hvorki samkvæmt deiliskipulagi né fasteignaskrá.

Á afgreiðslufundi byggingarfulltrúa 18. mars 2025 voru á ný samþykkt byggingaráform fyrir lóð nr. 4B við Sindragötu og samkvæmt aðaluppdráttum, árituðum af byggingarfulltrúa 11. apríl s.á., er áformað að reisa íbúðarhús á þremur hæðum með níu íbúðum. Verður af gögnum ráðið að áformin taki í reynd til hluta lóðarinnar nr. 4A við Sindragötu. Samþykkt var á afgreiðslufundi byggingarfulltrúa 26. ágúst 2025 að veita takmarkað byggingarleyfi fyrir verkþáttum tengdum jarðvinnu, sökkulsmíð og lögnum í grunni.

Af hálfu kærenda er byggt á því að slíkir annmarkar hafi verið á undirbúningi hinnar kærðu ákvörðunar að ógildingu varði. Ekki hafi verið leitað fullnægjandi umsagnar skipulagsfulltrúa áður en byggingaráformin hafi verið samþykkt og samræmi þeirra við aðalskipulag Ísafjarðarbæjar hafi ekki verið skoðað. Framkvæmdir séu þegar hafnar og ljóst að þær byggi á ólögmætri ákvörðun byggingarfulltrúa. Við mat á því hvort stöðva eigi framkvæmdir sé rétt að horfa til þess hversu líklegt sé að hin kærða ákvörðun verði felld úr gildi og eigi það að vega þungt við mat á því hvort fallast beri á slíka kröfu.

Bæjaryfirvöld hafa vísað til þess að framkvæmdir séu hafnar og að áætlað sé að steypuvinna hefjist 22. september 2025. Við mat á kröfum kærenda verði að horfa til þess að meginröksemd þeirra lúti að því að umsögn skipulagsfulltrúa skv. 2. mgr. 10. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki hafi ekki legið fyrir þegar hin kærða ákvörðun hafi verið tekin. Áskilnaður lagaákvæðisins um umsögn skipulagsfulltrúa sé hins vegar ekki fortakslaus, heldur sé aðeins gert ráð fyrir slíkri umsögn leiki vafi á því hvort framkvæmd samræmist skipulagsáætlunum. Slíkur vafi hafi ekki þótt vera fyrir hendi, en fyrir liggi að skipulagsfulltrúi hafi verið með í ráðum og staðfest að umsókn um hin umdeildu byggingaráform samræmdust deiliskipulagi svæðisins. Geri lögin ekki kröfu um að umsögn liggi fyrir á sérstöku formi.

Framkvæmdaraðila var gefinn kostur á að koma á framfæri sjónarmiðum sínum í málinu en hann hefur ekki tjáð sig um kærumál þetta.

Niðurstaða: Í máli þessu er deilt um lögmæti byggingaráforma á lóð nr. 4A við Sindragötu á Ísafirði sem fela í sér að á lóðinni verði byggt þriggja hæða fjöleignahús með 9 íbúðum, en fyrir er á lóðinni þriggja hæða fjöleignahús með 13 íbúðum. Kæruheimild er í 59. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki, sbr. 1. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála.

Í kæru er tiltekið að kærð sé ákvörðun byggingarfulltrúa um „samþykki byggingaráforma“ frá 26. ágúst 2025. Í fundargerð afgreiðslufundar byggingarfulltrúa þann dag var fært til bókar: „Erindið var tekið fyrir á afgreiðslufundi byggingarfulltrúa [18. mars 2025] þar sem byggingar­áform voru samþykkt með fyrirvara á að skilað yrði inn uppfærðri skráningartöflu. Til viðbótar við áður framlögð gögn eru nú lögð fram uppfærð gögn frá Sei arkitektum ásamt séruppdráttum tengdum jarðvinnu, sökkli og lögnum í grunni frá verkfræðistofunni VIK. Samþykkt. Umsóknin samræmist lögum um mannvirki nr. 160/2010 og byggingarreglugerð nr. 112/2012. Takmarkað byggingarleyfi er veitt fyrir verkþáttum tengdum jarðvinnu, sökkulsmíð og lögnum í grunni.“ Var leyfishafa tilkynnt um samþykki byggingaráforma með bréfi dags. 18. mars 2025 þar sem fram kom að byggingarleyfi yrði gefið út þegar skilyrði gr. 2.4.4. í byggingarreglugerð nr. 112/2012 væru uppfyllt. Fyrir liggur að aðaluppdrættir voru ekki áritaðir af byggingarfulltrúa fyrr en 11. apríl s.á. Verður af þessu ráðið að byggingarfulltrúi hafi samþykkt byggingaráform 18. mars 2025 og útgáfu takmarkaðs byggingarleyfis 26. ágúst s.á.

Í kæru er ranglega vísað til þess að byggingaráform hafi verið samþykkt 26. ágúst 2025, en líta verður svo á að í raun sé kærð ákvörðun byggingarfulltrúa um samþykki byggingaráforma frá 18. mars s.á. Var sá fyrirvari sem gerður var við þá afgreiðslu í samræmi við heimild til samþykktar byggingaráforma með skilyrðum, m.a. um yfirferð og staðfestingu leyfisveitanda á aðaluppdráttum, sbr. 2. tölulið 1. mgr. 13. gr. laga nr. 160/2010. Útgáfa byggingarleyfis veitir leyfishafa einungis heimild til að hefja framkvæmdir í samræmi við þegar samþykkta umsókn, þ.e. samþykkt byggingaráform, þegar viðbótarskilyrði 13. gr. laga um mannvirki eru uppfyllt, s.s. um frekari hönnunargögn og greiðslu gjalda. Verður útgáfa þess því ekki ein og sér borin undir úrskurðarnefndina. Það er annað mál að upphaf kærufrests kann að ráðast af því hvenær byggingarleyfi er gefið út og framkvæmdir hefjist, þannig kærendur verði þeirra varir, enda sæta ákvarðanir um samþykki byggingaráforma ekki opinberri birtingu.

—

Í 1. mgr. 5. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála er tekið fram að kæra til úrskurðarnefndarinnar fresti ekki réttaráhrifum kærðrar ákvörðunar en jafnframt er kæranda þar heimilað að krefjast stöðvunar framkvæmda til bráðabirgða séu þær hafnar eða yfirvofandi. Með sama hætti er kveðið á um það í 29. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 að kæra til æðra stjórnvalds fresti ekki réttaráhrifum ákvörðunar en þó sé heimilt að fresta réttaráhrifum hinnar kærðu ákvörðunar til bráðabirgða meðan málið sé til meðferðar hjá kærustjórnvaldi þar sem ástæður mæli með því. Tilvitnuð lagaákvæði bera með sér að meginreglan sé sú að kæra til æðra stjórnvalds fresti ekki réttaráhrifum kærðrar ákvörðunar og séu heimildar­ákvæði fyrir frestun framkvæmda kærðar ákvörðunar undantekning frá nefndri meginreglu sem skýra beri þröngt. Verða því að vera ríkar ástæður eða veigamikil rök fyrir ákvörðun um stöðvun framkvæmda.

Tekið er fram í athugasemdum með 5. gr. í frumvarpi því sem varð að lögum nr. 130/2011 að ákvæði greinarinnar byggist á almennum reglum stjórnsýsluréttar um réttaráhrif kæru og heimild úrskurðaraðila til að fresta réttaráhrifum ákvörðunar, sbr. 29. gr. stjórnsýslulaga. Í athugasemdum með þeirri grein í frumvarpi til stjórnsýslulaga er tiltekið að heimild til frestunar réttaráhrifa þyki nauðsynleg þar sem kæruheimild geti ella orðið þýðingarlaus. Þar kemur einnig fram að almennt mæli það á móti því að réttaráhrifum ákvörðunar sé frestað ef fleiri en einn aðili sé að máli og þeir eigi gagnstæðra hagsmuna að gæta. Það mæli hins vegar með því að fresta réttaráhrifum ákvörðunar ef aðili máls sé aðeins einn og ákvörðun sé íþyngjandi fyrir hann, valdi honum t.d. tjóni. Þetta sjónarmið vegi sérstaklega þungt í þeim tilvikum þar sem erfitt yrði að ráða bót á tjóninu enda þótt ákvörðunin yrði síðar felld úr gildi af æðra stjórnvaldi.

Aðilar þessa máls eru fleiri en einn og hafa þeir andstæðra hagsmuna að gæta. Af þeim gögnum sem liggja fyrir úrskurðarnefndinni verður ráðið að álitamál séu uppi varðandi lögmæti hinnar kærðu ákvörðunar sem áhrif gætu haft á gildi hennar og nefndin þarf tóm til að kynna sér nánar. Leikur þannig t.a.m. vafi á um það hvort byggingaráformin samræmist skipulagsáætlunum og hvort lögbundinnar álitsumleitunar skv. 2. mgr. 10. gr. laga nr. 160/2010 hafi verið leitað með fullnægjandi hætti. Má og benda á að í fyrri úrskurði nefndarinnar vegna byggingaráforma á lóðinni, í máli nr. 61/2024, var bent á að í ljósi stefnumótunar í Aðalskipulagi Ísafjarðarbæjar 2008–2020 væri tilefni til sérstakrar umfjöllunar við undirbúning ákvörðunar um hvort tryggt sé að áformin samræmist stefnumótuninni.

Með vísan til alls framangreinds þykir rétt að fallast á kröfu kærenda um stöðvun framkvæmda á meðan mál þetta er til meðferðar hjá úrskurðarnefndinni, en beðið er frekari skýringa af hálfu sveitarfélagsins. Athygli skal vakin á því að málið hlýtur flýtimeðferð að kröfu leyfishafa verði þess óskað, sbr. 2. mgr. 5. gr. laga nr. 130/2011.

Úrskurðarorð:

Stöðvaðar eru framkvæmdir sem hafnar eru samkvæmt byggingarleyfi frá 26. ágúst 2025, á grundvelli samþykkis byggingarfulltrúa á byggingaráformum frá 18. mars s.á., á meðan mál þetta er til meðferðar fyrir úrskurðarnefndinni.

sep 18
Love0

60/2025 Þúfa

Með

Árið 2025, fimmtudaginn 18. september, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Arnór Snæbjörnsson formaður, Karólína Finnbjörnsdóttir lögmaður og Þorsteinn Þorsteinsson byggingar­verkfræðingur.

 

Fyrir var tekið mál nr. 60/2025, kæra á ákvörðun sveitarstjórnar Kjósarhrepps frá 13. febrúar 2025 um innheimtu gjalds á frístundahús vegna reksturs grenndar­stöðva og inn­heimtu sorp­hirðugjalds af óbyggðum lóðum í eigu kæranda.

 Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 14. apríl 2025, er barst nefndinni sama dag, kærir Gamlibær ehf. ákvörðun Kjósarhrepps frá 13. febrúar 2025 um álagningu sorphirðugjalda af óbyggðum lóðum og gjalda á frístundahús vegna reksturs grenndar­stöðva. Gerð er krafa um að gjöldin verði endurgreidd fyrir þann tíma sem þau hafa verið innheimt.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Kjósarhreppi 16. maí 2025.

Málavextir: Álagningarseðlar vegna fasteigna­gjalda í Kjósarhreppi fyrir árið 2025 eru dagsettir 13. febrúar 2025 og var fyrsti gjalddagi þeirra 1. mars s.á. Með þeim var samhliða innheimt svonefnt „grunngjald óbyggðar lóðir“ og gjald vegna reksturs grenndar- og móttöku­stöðva vegna frístundahúss. Kærandi er eigandi 17 lóða og sex frístundahúsa í landi Þúfu í Kjósarhreppi og greiðir fasteignagjöld vegna þeirra sem og téð gjöld vegna meðhöndlunar úrgangs sem byggð eru á gjald­skrá nr. 1526/2024, um meðhöndlun úrgangs í Kjósar­hreppi sem öðlaðist gildi 1. janúar 2025.

Málsrök kæranda: Af hálfu kæranda er vísað til þess að með úrskurði úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála í máli nr. 67/2024 frá 30. ágúst 2024 hafi verið skorið úr um að Kjósarhreppi hafi ekki verið heimilt að innheimta sorphirðugjald af óbyggðum lóðum. Í kjölfarið hafi sveitarfélagið endurgreitt gjaldið að hluta, en það hafi ekki verið lagt niður og hafi verið innheimt vegna ársins 2025.

Um árabil hafi verið sorptunnur við Eyrarfjallsveg, ofan við bæinn Þúfu, sem hafi verið ígildi grenndargáma. Þjónustunni hafi verið ábótavant en í stað þess að bæta hana hafi hún verið aflögð. Grenndargámar eigi að vera í grennd við orlofshverfi. Séu þeir fjær þeim en gámasvæði, sé ekki réttlátt að innheimta gjald vegna þeirra til viðbótar almennu sorphirðugjaldi. Lögheimili eigenda frístundahúsa séu ekki í Kjósarhreppi og þeir njóti aðgangs að sorpstöðvum í öðrum sveitar­félögum. Miðað við staðsetningu grenndargáma í Kjósarhreppi sé nærtækast fyrir kæranda að farga sorpi í Reykjavík þar sem hann búi, sem hann og geri.

Í lögum nr. 55/2003 um meðhöndlun úrgangs sé m.a. fjallað um rétt sveitarfélags til að leggja á sanngjörn gjöld til að standa undir kostnaði við sorphirðu. Engin sorphirða sé á óbyggðum lóðum. Spyrja megi hvort sorp falli yfirhöfuð til á slíkum lóðum og réttlæti þennan gjaldstofn. Það megi einnig spyrja hvar sönnunarbyrðin liggi og hvort sveitar­félag þurfi ekki að sýna fram á að sorp falli til á lóðunum. Að leggja svo hátt gjald sem raun beri vitni á óbyggðar lóðir sé ekki annað en skattheimta á gjaldendur sem sveitarfélag þurfi ekki að þjóna og hafi ekki rödd innan þess.

Árið 2024 hafi álagt sorphreinsunargjald á frístundahús numið 2.282.000 kr., en á lögbýli aðeins 1.435.000 kr. Íbúar á lögbýlum eigi kosningarétt til sveitarstjórna en þess réttar njóti eigendur frístundahúsa og óbyggðra lóða ekki. Eigendur frístundahúsa og -lóða hafi enga aðkomu að ákvörðun gjalda hjá stofnunum sveitarfélagsins og séu gjöld sem innheimt séu af þeim fyrst og fremst notuð til að þjóna íbúum með heimilisfesti í sveitarfélaginu. Augljóst sé að verið sé að innheimta gjöld án þjónustu til þess að niðurgreiða þjónustu sem aðrir noti og sé með því brotið gegn jafnræðis­reglu, sbr. 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

Málsrök Kjósarhrepps: Af hálfu sveitarfélagsins kemur fram að fjárhæð þeirra gjalda sem lögð séu á eigendur fast­eigna í sveitarfélaginu vegna meðhöndlunar úrgangs séu ákveðin í samræmi við fyrirmæli 2. mgr. 23. gr. laga nr. 55/2003 um meðhöndlun úrgangs og byggi á traustum útreikningi á kostnaði.

Samhliða aukinni flokkun úrgangs í því skyni að ná markmiðum laga nr. 55/2003 hafi á síðustu árum verið innleidd aukin þjónusta við meðhöndlun úrgangs. Sorpgjöld sam­kvæmt gjaldskrá hafi hins vegar ekki hækkað fyrr en árið 2024, sem hafi leitt til þess að fram að þeim tíma hafi sorpþjónusta sveitarfélagsins verið rekin með verulegum halla. Á árunum 2022–2024 hafi rekstrartap vegna sorpþjónustu verið 21.500.000 kr., 18.600.000 kr. og 5.500.000 kr. Við gerð fjárhagsáætlunar fyrir árið 2024 hafi verið ráðist í algera endurskoðun á gjaldskránni og kostnaður verið aðgreindur í fastan og breyti­legan kostnað. Eðli málsins samkvæmt sé erfitt að áætla nákvæman kostnað, en með hverju árinu verði sú áætlun nákvæmari, þar sem mælingar liggi þá fyrir. Í dag séu innheimt sorpgjöld þó ekki nægilega há til að standa undir kostnaði við þjónustuna.

Í sveitarfélaginu séu fjórar grenndarstöðvar þar sem hægt sé að skila sorpi og sé þeim dreift þannig að sem flestir fasteignareigendur þurfi að fara um sem skemmstan veg til að losa sig við sorp. Grenndarstöðvarnar séu opnar allan sólarhringinn, alla daga ársins. Starfrækt sé söfnunarstöð með takmarkaðan opnunartíma að Hurðar­baks­holti þar sem tekið sé á móti stærri úrgangi, sem ekki eigi heima á grenndar­stöðvum. Þar sé einnig grenndarstöð. Fyrir það gjald sem lagt sé á eigendur frístundahúsa fái þeir aðgang að grenndarstöðvum og gjaldfrjálsan aðgang að söfnunarstöð upp að ákveðnu magni. Fáir einstaklingar eigi lögheimili í íbúðar­húsnæði í sveitarfélaginu, en margir búi í frístundahúsum án þess þó að vera með þar skráð lögheimili, enda geri lög nr. 80/2018 um lögheimili og aðsetur ekki ráð fyrir slíkri skráningu. Í Kjósarhreppi séu um 280 skráðir íbúar sem búi í um 90 íbúðarhúsum, þangað sem úrgangur sé sóttur. Líklega séu u.þ.b. 80 einstaklingar skráðir með lögheimili ótilgreint vegna búsetu í frístundahúsum, en sveitarfélagið áætli að búið sé í u.þ.b. 200 frístundahúsum allt árið, án þess að fólk sé þar með skráð lögheimili. Ætla verði að þeir sem í þeim búi skili heimilissorpi sínu á grenndarstöðvar og á söfnunarstöð. Megnið af úrgangi í sveitarfélaginu sé til kominn vegna frístunda­húsa, sem séu 600 talsins í sveitarfélaginu.

Kostnaður af rekstri grenndarstöðva sé verulegur og hafi verið vandasamt fyrir sveitarfélagið að láta innheimt gjöld standa undir kostnaði. Með því að jafna kostnaði af rekstri grenndar­stöðva niður á eigendur frístundahúsa með þeim hætti að leggja gjald á hvert frístundahús, 24.000 kr., sé innheimt gjald á frístundahús sem næst raunkostnaði af viðkomandi þjónustu sveitarfélagsins, sbr. 2. mgr. 23. gr. laga nr. 55/2003. Sveitarfélaginu sé auk þess heimilt samkvæmt 4. málslið 2. mgr. 23. gr. laganna að færa innheimtu gjalda á milli úrgangsflokka í því skyni að stuðla að markmiðum laganna.

Með úrskurði úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlinda­mála í máli nr. 67/2024 hafi verið ógilt synjun um kröfu um niður­fellingu grunngjalds á óbyggðar lóðir í sveitarfélaginu með vísan til þess að ekki væri stoð fyrir gjaldinu í þágildandi gjaldskrá nr. 230/2024. Í kjölfarið hafi ný gjaldskrá verð samþykkt af sveitarstjórn og birt í B-deild Stjórnartíðinda þar sem þetta hafi verið leiðrétt og innheimta grunngjalds hafin að nýju. Óbyggðar lóðir í sveitarfélaginu séu rúmlega 300 talsins. Sveitarfélagið búi ekki yfir upplýsingum um hvernig nýtingu þeirra sé hagað, t.d. hvort þar séu hjólhýsi, né heldur hvort eigendur þeirra nýti sér grenndarstöðvar og söfnunar­stöð. Hvernig sem óbyggð lóð sé nýtt megi gera ráð fyrir því að einhver úrgangur falli almennt til á slíkri lóð. Allir eigendur og umráðendur óbyggðra lóða í Kjósarhreppi hafi greiðan aðgang að grenndar­stöðvum og söfnunarstöð sveitarfélagsins og geti skilað þangað sorpi sem til falli. Þar sem lóðareigendur eigi kost á að nýta sér þessar stöðvar sem staðsettar séu í sveitarfélaginu og njóti því góðs af þeirri sorpþjónustu, sem sveitarfélagið bjóði upp á, verði að telja eðlilegt og sanngjarnt að innheimt sé lágmarksgjald af hverri óbyggðri lóð fyrir þjónustu sveitar­félagsins við meðhöndlun úrgangs af slíkum lóðum.

Grunn­gjaldið sé hóflegt og sé fjárhæð þess ákveðin með það fyrir augum að gjaldið sé sem næst raunkostnaði við meðhöndlun úrgangs sem almennt falli til á óbyggðum lóðum innan sveitarfélagsins, sbr. 2. mgr. 23. laga nr. 55/2003. Þess verði ekki krafist að sveitarfélagið reikni út nákvæman kostnað við veitingu sorpþjónustu í tilviki hverrar óbyggðrar lóðar. Um þetta sé bent á úrskurð úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlinda­mála frá 27. mars 2015 í máli nr. 17/2013, Lindarsel, þar sem tekið var fram að heimilt væri að haga gjaldtöku svo að um væri að ræða jafnaðargjald á hverja gjaldskylda fasteign og sveitar­félagi væri ekki skylt að reikna út kostnað við meðhöndlun sorps hvers íbúa eða fast­eignar, heldur væri heimilt að jafna heildarfjárhæð niður á áætlaðan fjölda notenda. Sorpþjónusta sveitarfélags sé ætluð þeim sem eigi fasteignir í viðkomandi sveitarfélagi og stað­hæfingar um að betur henti að skila sorpi annarsstaðar geti ekki leitt til þess að komist sé hjá greiðslu.

Niðurstaða: Í máli þessu er deilt um gjaldtöku samkvæmt gjaldskrá nr. 1526/2024 um með­höndlun úrgangs í Kjósarhreppi. Kæruheimild til úrskurðarnefndarinnar er í 67. gr. laga nr. 55/2003 um meðhöndlun úrgangs.

Á vefsíðu Kjósarhrepps var hinn 17. febrúar 2025 birt frétt um að álagningu fasteignagjalda væri lokið og álagningarseðlar væru birtir rafrænt á vefsíðunni „island.is“. Markmið laga nr. 105/2021 um stafrænt pósthólf í miðlægri þjónustugátt er að meginboðleið stjórnvalda við einstaklinga og lögaðila verði stafræn og miðlæg á einum stað. Í 1. mgr. 4. gr. laganna kemur fram að í stafrænu pósthólfi skuli birta hvers konar gögn, jafnt rituð sem í öðru formi, sem verða til við meðferð máls hjá stjórnvöldum, svo sem tilkynningar, ákvarðanir, úrskurði, ákvaðir og aðrar yfirlýsingar. Þegar gögn eru aðgengileg í téðu pósthólfi teljast þau birt við­takanda, sbr. 7. gr. laganna. Kærufrestur til úrskurðarnefndarinnar er einn mánuður frá því að kæranda varð kunnugt eða mátti vera kunnugt um þá ákvörðun sem kæra lýtur að, sbr. 2. mgr. 4. gr. laga nr. 130/2011 um nefndina og barst kæra í máli þessu því eftir að sá frestur var liðinn.

Í 28. gr. stjórnsýslulaga er fjallað um áhrif þess að kæra berist að liðnum kærufresti. Ber þá samkvæmt 1. mgr. lagagreinarinnar að vísa henni frá nema afsakanlegt verði talið að kæran hafi ekki borist fyrr eða veigamiklar ástæður mæli með því að kæran verði tekin til efnis­meðferðar. Í máli þessu er um að ræða ágreining um innheimtu gjalda en ekki yfirstandandi framkvæmdir og varðar ágreiningur málsins ekki aðra en kæranda og sveitarfélagið. Af gögnum málsins verður ekki séð að leiðbeiningar um kæruheimild og kærufrest hafi fylgt með tilkynningu um hina kærðu ákvörðun eða hafi verið kynntar kæranda með öðrum hætti. Í ljósi þessa liggur ekki fyrir með óyggjandi hætti að kæranda hafi verið kunnugt um hinn stutta kærufrest til nefndarinnar, en kæra í málinu barst innan þriggja mánaða almenns kærufrests sem kveðið er á um í 1. mgr. 27. gr. stjórnsýslulaga. Verður því að telja afsakanlegt í skilningi 1. tölul. 1. mgr. 28. gr. laganna að kæra hafi ekki borist fyrr og verður hún því tekin til efnismeðferðar.

Samkvæmt 1. gr. laga nr. 130/2011 er það hlutverk nefndarinnar að úrskurða í kærumálum vegna stjórnvaldsákvarðana og í ágreiningsmálum vegna annarra úrlausnaratriða á sviði umhverfis- og auðlindamála eftir því sem mælt er fyrir um í lögum á því sviði. Tekur úrskurðar­nefndin því lögmæti kærðrar ákvörðunar til endurskoðunar en tekur ekki nýja ákvörðun í málinu. Verður samkvæmt því ekki tekin afstaða til kröfu um að Kjósarhreppi verði gert að endurgreiða álögð gjöld.

—–

Samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 55/2003 er sveitar­stjórn skylt að ákveða fyrirkomulag söfnunar á heimilis- og rekstrarúrgangi í sveitar­félaginu. Ber sveitarstjórn ábyrgð á flutningi heimilis­úrgangs og skal sjá til þess að starfræktar séu móttöku- og söfnunar­stöðvar fyrir úrgang sem til fellur í sveitarfélaginu. Setur sveitarstjórn sam­þykkt þar sem til­greind eru atriði um með­höndlun úrgangs, umfram það sem greinir í lögunum og reglugerðum settum samkvæmt þeim, sbr. 2. mgr. 8. gr. laganna. Þessi fyrirmæli taka mið af því að meðhöndlun sorps er grunn­þjónusta í sveitarfélagi. Hún þarf að vera í föstum skorðum og er þess eðlis að hún má ekki falla niður þótt einhverjir nýti sér hana ekki.

Í gildi er samþykkt um meðhöndlun úrgangs í Kjósarhreppi nr. 570/2024 sem birt var í B-deild Stjórnartíðinda 16. maí 2024. Samkvæmt 3. gr. hennar ber Kjósarhreppur ábyrgð á meðhöndlun úrgangs í sveitarfélaginu og sér til þess að rekin sé söfnunarstöð, þ.e. móttökustöð, og einnig grenndarstöðvar fyrir úrgang samkvæmt lögum nr. 55/2003 og lögum nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir og reglugerðum settum með stoð í þeim lögum. Í 5. gr. samþykktar­innar kemur fram að húsráðanda frístundahúss sé skylt að flokka þann úrgang sem til fellur í samræmi við hana. Þá sé það á ábyrgð hans að skila úrgangi á grenndarstöð eða söfnunarstöð eftir því sem við á. Er sérhverjum fasteignareiganda eða umráðamanni í sveitarfélaginu skylt að nota þau ílát og þær aðferðir sem sveitarstjórn ákveður, sbr. 8. gr. samþykktarinnar. Í 11. gr. er mælt fyrir um að gjald skuli lagt á hverja fasteign, frístundahús, lögbýli, rekstraraðila og óbyggða lóð sem njóti þjónustu samkvæmt samþykktinni og skuli gjaldið innheimt samkvæmt gjaldskrá sem birt sé í B-deild Stjórnartíðinda.

Að meginstefnu til er fjár vegna lögbundinna verkefna ríkis og sveitarfélaga aflað með skatt­heimtu. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga hafa þau þó einnig ýmsar aðrar tekjur, allt eftir því sem lög og reglugerðir mæla fyrir um, sbr. og 2. mgr. 78. gr. stjórnarskrárinnar. Þegar um svokölluð þjónustugjöld er að ræða gilda ýmis sjónarmið um álagningu þeirra, m.a. að beint samhengi skuli vera milli fjárhæðar gjaldsins og þess kostnaðar sem til falli við það að veita þjónustuna. Fjárhæðin verður einnig að byggja á traustum útreikningi, en þó hefur verið litið svo á að sé ekki hægt að sérgreina nákvæmlega ákveðna kostnaðarliði sé heimilt að byggja þá á skynsamlegri áætlun. Sá sem greiðir þjónustu­gjöld getur hins vegar almennt ekki krafist þess að sá kostnaður sem hlýst af því að veita þjónustuna sé reiknaður nákvæmlega út og er heimilt að haga gjaldtöku svo að um sé að ræða jafnaðargjald.

Samkvæmt 2. mgr. 23. laga nr. 55/2003 um meðhöndlun úrgangs skulu sveitarfélög innheimta gjald fyrir alla meðhöndlun úrgangs. Skylt er að innheimta gjald sem næst raunkostnaði við viðkomandi þjónustu, svo sem með því að miða gjaldið við magn úrgangs, gerð úrgangs, losunartíðni, frágang úrgangs og aðra þætti sem áhrif hafa á kostnað við meðhöndlun úrgangs viðkomandi aðila. Þó er heimilt að færa innheimtu gjalda á milli úrgangsflokka í því skyni að stuðla að markmiðum laganna auk þess að heimilt er að ákveða gjaldið sem fast gjald á hverja fasteignareiningu til þess að innheimta allt að 25% af heildarkostnaði sveitarfélagsins. Gjaldið skuli þó aldrei vera hærra en sem nemi þeim kostnaði sem falli til í sveitarfélaginu við meðhöndlun úrgangs og tengda starfsemi, sbr. 3. mgr. 23. gr. laganna.

Gjaldskrá um meðhöndlun úrgangs í Kjósarhreppi var samþykkt á fundi sveitarstjórnar Kjósar­hrepps 27. nóvember 2024 og birt í B-deild Stjórnartíðinda 17. desember s.á. Af gjaldskránni má ráða að allir lóðarhafar í sveitarfélaginu greiði kostnað vegna úrgangsmála. Kveðið er á um innheimtu gjalda vegna íbúðar-, frístunda og atvinnuhúsnæðis ásamt lögbýlum og óbyggðum lóðum, sbr. 2., 3. og 6. gr. Þá er mælt fyrir um inneignarkort og aðra gjaldtöku á móttökustöð í 4. og 5. gr. gjaldskrárinnar. Í 6. gr. er kveðið á um grunngjald sem lagt verði á óbyggðar lóðir að fjárhæð 7.000 kr. Aðrir fasteignareigendur en eigendur óbyggðra lóða virðast samkvæmt 4. gr. gjaldskrárinnar fá afhent inneignarkort að söfnunarstöð. Af hálfu sveitar­félagsins hefur verið upplýst að aðeins eigendur frístundahúsa og óbyggðra lóða greiði gjald sem ætlað sé að standa straum af rekstri grenndarstöðva. Aðrir notendur eða íbúar greiði ekki sérstaklega fyrir þá þjónustu. Eigendum og umráðamönnum óbyggðra lóða standi þó til boða að nýta sér söfnunarstöðina.

Samkvæmt upplýsingum frá Kjósarhreppi var ráðist í endurskoðun á gjaldskrá fyrir með­höndlun úrgangs fyrir árið 2024 vegna mikils halla sem var á rekstri úrgangsmála. Árið 2024 reyndist raunkostnaður vegna meðhöndlunar úrgangs 48,9 m.kr. og tekjur 46,8 m.kr. Árið 2025 var áætlað að heildarkostnaður yrði 58 m.kr. og tekjur yrðu 48,1 m.kr., en álagning reyndist 45,2 m.kr. Með því voru áætlaðar tekjur vegna málaflokksins ekki nálægt því að vera umfram kostnað þannig að færi gegn fyrirmælum 3. mgr. 23. gr. laga nr. 55/2003.

Í máli þessu er deilt um þau gjöld sem lögð voru á kæranda vegna ársins 2025 vegna reksturs grenndarstöðva. Er um að ræða tvenns konar gjöld samkvæmt framlögðum álagningarseðlum, þ.e. þjónustugjald á frístundahús og grunngjald á óbyggðar lóðir. Kjósarhreppur hefur látið úrskurðarnefndinni í té yfirlit á Excel skjali um hvernig staðið var að ákvörðun þessara gjalda. Samkvæmt yfirlitinu var kostnaður af rekstri grenndarstöðva áætlaður 13,1 m.kr. Tekjur vegna þeirra voru áætlaðar 14,1 m.kr. vegna álagningar á frístundahús og 2,3 m.kr. vegna óbyggðra lóða. Alls voru tekjurnar áætlaðar 16,4 m.kr. Með því var álagning vegna reksturs grenndar­stöðva í Kjósarhreppi ákveðin hærri en nam áætluðum kostnaði. Engar skýringar hafa verið gefnar á því af hálfu sveitarfélagsins. Í umsögn þess til úrskurðarnefndarinnar er því einungis haldið fram að gjöldin séu „sem næst raunkostnaði“ um leið og bent er á það, án nánari skýringar, að sveitafélögum sé heimilt skv. 2. mgr. 23. gr. laga nr. 55/2003 að færa innheimtu gjalda á milli úrgangsflokka í því skyni að stuðla að markmiðum laganna. Séu áætluð gjöld vegna óbyggðra lóða færð í heild sem tekjur fyrir grenndarstöðvar virðast gjöldin hafa með þessu verið ákveðin umtalsvert hærri en nam áætluðum kostnaði, sem fer í bága við 3. mgr. 23. gr. laga nr. 55/2003.

Sem áður er rakið er í 2. mgr. 23. gr. laga nr. 55/2003 veitt heimild til að ákveða fast gjald á hverja fasteignareiningu til þess að innheimta allt að 25% af heildarkostnaði sveitarfélags af meðhöndlun úrgangs. Fram til 1. janúar 2025 var heimilt að innheimta allt að 50% af heildarkostnaði með þessum hætti, skv. III. ákvæði til bráðabirgða í lögum nr. 55/2003, sbr. breytingarlög nr. 103/2021. Í athugasemdum með frumvarpi til þeirra laga kom fram að þessi þrenging heimildar væri komin til vegna innleiðingar á greiðslureglu tilskipunar ESB nr. 2018/851 um breytingu á tilskipun 2008/98/EB um úrgang, en áður var heimilt að miða gjöld við fast gjald á hverja fasteignareiningu miðað við fjölda sorpíláta og/eða þjónustustig án takmörkunar. Sem áður er rakið námu áætlaðar tekjur á árinu 2025 af álagningu á frístundahús vegna grenndarstöðva að viðbættu gjaldi vegna óbyggðra lóða alls 16,4 m.kr., en áætlaður kostnaður nam hins vegar 13,1 m.kr. Heildarkostnaður af meðhöndlun úrgangs í sveitarfélaginu var á hinn bóginn áætlaður á þessu sama ári 58 m. kr. Með því var ríflega 28% af heildarkostnaði sveitarfélagsins innheimt með föstu gjaldi, sem fer í bága við téð ákvæði í 2. mgr. 23. gr. laga nr. 55/2003.

Þrátt fyrir að ákvörðun sorpgjalda í Kjósarhreppi sé í samræmi við 2. mgr. 23. gr. laga nr. 55/2003, um að ekki skuli innheimt hærra gjald en sem nemur kostnaði sem til fellur við meðhöndlun úrgangs og tengda starfsemi, verður í ljósi framan rakins að ógilda hinar kærðu ákvarðanir um álagningu slíkra gjalda hjá kæranda vegna frístundahúsa og óbyggðra lóða.

Hvað varðar almenn sjónarmið kæranda um að óheimilt sé að leggja gjöld vegna meðhöndlunar úrgangs á eigendur óbyggðra lóða verður ekki hrundið því mati sveitarfélagsins að frá þeim lóðum stafi úrgangur, sann­gjarnt geti verið að leggja á eigendur þeirra hófleg gjöld vegna meðhöndlunar hans og að vandkvæðum kunni að vera bundið að áætla kostnað vegna þess. Upplýsa má að 17. september 2025 barst úrskurðarnefndinni erindi frá kæranda í máli þessu um að sveitarstjórn hefði á fundi sínum 3. s.m. synjað um niðurfellingu gjalda á óbyggðar lóðir í hans eigu. Í ljósi niðurstöðu þessa úrskurðarmáls þykir ekki ástæða til frekari umfjöllunar um sjónarmið kæranda um þessi efni.

Uppkvaðning úrskurðar í máli þessu hefur dregist vegna tafa við gagnaöflun.

 Úrskurðarorð:

Felld er úr gildi ákvörðun sveitarstjórnar Kjósarhrepps frá 13. febrúar 2025 um innheimtu gjalds á frístundahús vegna reksturs grenndar­stöðva og inn­heimtu sorp­hirðugjalds af óbyggð­um lóðum, í eigu kæranda í máli þessu.

sep 18
Love0

82/2025 Leifsgata

Með

Árið 2025, fimmtudaginn 18. september, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Arnór Snæbjörnsson formaður, Karólína Finnbjörnsdóttir lögmaður og Þorsteinn Þorsteinsson byggingarverkfræðingur.

Fyrir var tekið mál nr. 82/2025, kæra á ákvörðun byggingarfulltrúans í Reykjavík frá 6. maí 2025 um að krefjast þess að bakhús á lóð nr. 4 við Leifsgötu verði fjarlægt.

 Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 26. maí 2025, er barst nefndinni sama dag, kærir eigandi bakhúss að Leifsgötu 4, þá ákvörðun byggingarfulltrúans í Reykjavík frá 6. maí 2025 að krefjast þess að hann fjarlægi bakhús á lóð nr. 4 við Leifsgötu. Var þess krafist að ákvörðunin verði felld úr gildi. Jafnframt var þess krafist að réttaráhrifum hinnar kærðu ákvörðunar yrði frestað á meðan málið væri til meðferðar fyrir úrskurðarnefndinni. Var fallist á þá kröfu með bráðabirgðaúrskurði, upp­kveðnum 6. júní 2025.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Reykjavíkurborg 9. júlí 2025.

Málavextir: Mál þetta á sér nokkra forsögu. Árin 1944 og 1946 sótti þáverandi eigandi Leifsgötu 4 um leyfi til að byggja við bílskúr á baklóð hússins en umsóknum hans var synjað í bæði skiptin af byggingarnefnd Reykjavíkur. Árið 1946 mun eigandinn hafa byggt svokallað bakhús við bílskúrinn án tilskilins leyfis, en í dag er heiti bakhússins og bílskúrsins Leifsgata 4B. Árið 1997 mun eigandi hafa sótt um „afmörkun séreignar“ Leifsgötu 4B á grundvelli 15. gr. þágildandi reglugerðar nr. 471/1997 um eignaskiptayfirlýsingar, útreikning hlutfallstalna o.fl. í fjöleignarhúsum. Var umsóknin samþykkt af byggingarnefnd 18. desember s.á. með svohljóðandi bókun: „Samþykktin tekur einungis til eignaafmörkunar, en í henni felst ekki samþykkt á bakhúsi hvorki til íbúðar eða annarra nota. Fjarlægist af borgarsjóði að kostnaðar­lausu þegar krafist verður. Byggingin uppfyllir ekki ákvæði brunamálareglugerðar. Þinglýsa skal ofangreindum ákvæðum áður en samþykktin tekur gildi.“ Samþykktin var staðfest af borgarstjórn 15. janúar 1998. Sú ákvörðun var í kjölfarið kærð til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála, sem með úrskurði sínum í máli nr. 3/1998, uppkveðnum 25. mars 1998, breytti ákvörðuninni á þann veg að hún yrði skilyrðislaus.

Á árinu 2003 sótti eigandi Leifsgötu 4B um leyfi m.a. til að breyta þaki bakhússins og innra fyrirkomulagi þannig að þar mætti innrétta stúdíóíbúð, en þeirri umsókn var synjað af byggingarfulltrúa 2. júlí 2003 með vísan til umsagnar skipulagsfulltrúa 26. júní s.á. Taldi skipulagsfulltrúi bakhúsið vera í andstöðu við nútímakröfur og sjónarmið í skipulagi. Í kjölfarið lagði eigandinn fram samhljóða byggingarleyfisumsókn nema að ekki var lengur sótt um sam­þykki fyrir íbúð, en þeirri umsókn var synjað af byggingarfulltrúa 23. september 2003.

Íslandsbanki hf. eignaðist Leifsgötu 4B á nauðungaruppboði í maí 2013. Hinn 21. ágúst 2017 spurðist starfsmaður bankans fyrir um, með tölvupósti til starfsmanns umhverfis- og skipulags­sviðs Reykjavíkurborgar, hvað væri „til ráða með framhaldið“. Var þar vísað til þess að bankinn hefði lánað út á eignina í þeirri trú að hún væri „nothæf“. Í svari starfsmannsins sama dag kom fram að engin einföld lausn væri á málinu og benti hann á að varla væri þar „gott ástand t.d. m.t.t. brunavarna, en skúrinn er mjög nálægt fjölbýlishúsinu. […] Sennilega væri best að þið létuð rífa þetta til að losna við öll gjöld“.

Kærandi í máli þessu eignaðist bakhúsið að Leifsgötu 4B með kaupsamningi, dags. 30. júlí 2019. Var í samningnum sérstaklega tiltekið að eignin væri „lóðarréttindalaus og því liggur ekki fyrir leyfi til að nýta eignina í núverandi ástandi. Leyfi þarf frá byggingaryfirvöldum til að halda áfram með byggingu. Einnig eru ósætti við íbúa á Leifsgötu 4. Kaupanda er bent á [að] framkvæmdir voru hafnar á eigninni í óleyfi.“

Í ágúst 2019 kröfðust eigendur íbúa við Leifsgötu 4 þess við byggingarfulltrúann í Reykjavík að hann myndi láta fjarlægja bakhúsið með vísan til þess að það hefði verið byggt í óleyfi, það væri ekki í samræmi við kröfur um brunavarnir og atvinnustarfsemi færi fram í húsinu án leyfis. Fram til ársins 2021 var erindi þetta til meðferðar hjá embættinu. Hinn 1. febrúar 2021 tók byggingarfulltrúi þá ákvörðun að aðhafast ekki frekar í málinu að svo komnu máli. Kærði húsfélag Leifsgötu 4–10 þá ákvörðun til úrskurðarnefndarinnar sem felldi hana úr gildi með úrskurði, uppkveðnum 5. nóvember 2021, í máli nr. 94/2021. Taldi nefndin m.a. að rök­stuðningi ákvörðunarinnar væri ábótavant þar sem ekki hefði verið tekið tilhlýðilegt tillit til sjónarmiða er varða almannahagsmuni vegna skorts á brunavörnum.

Með bréfi byggingarfulltrúa, dags. 19. febrúar 2025, var kæranda tilkynnt um þau áform embættisins að krefjast þess að hann myndi fjarlægja bakhúsið þar sem það væri ekki með tilskilið byggingarleyfi, bryti í bága við skipulagsáætlanir svæðisins og af því stafaði bruna­hætta. Tekið var fram að bílskúrinn væri ekki til skoðunar enda væri hann með tilskilin leyfi og í samræmi við skipulag svæðisins. Vísaði byggingarfulltrúi til þess að framangreind áform byggðust á 55. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki og gr. 2.9.1. í byggingarreglugerð nr. 112/2012. Var kæranda gefinn kostur á að koma að skriflegum skýringum og andmælum fyrir 12. mars s.á. Kærandi andmælti áformum byggingarfulltrúa með bréfi, dags. 5. s.m., og benti á að bakhúsið hefði fengið að standa óáreitt frá árinu 1950 auk þess sem ekki stafaði mikil ef nokkur brunahætta frá mannvirkinu. Fór hann fram á að embættið félli frá fyrirætlan sinni. Með bréfi, dags. 6. maí 2025, svaraði byggingarfulltrúi andmælunum og tók ákvörðun um að gera kæranda að fjarlægja bakhúsið fyrir 6. júní s.á. Var og vakin athygli á því að embættið gæti látið vinna verkið á kostnað kæranda ef hann myndi ekki bregðast við innan tilskilins frests. Um lagaheimild var vísað til 56. gr. laga nr. 160/2010 og gr. 2.9.2. í byggingarreglugerð.

Málsrök kæranda: Rakið er í kæru að þáverandi eigandi Leifsgötu 4 hafi árin 1944 og 1946 sótt um að byggja við bílskúr á baklóð hússins, en verið synjað í bæði skiptin. Hafi hann samt byggt bakhúsið án tilskilins leyfis og í dag sé það ásamt bílskúr merkt sem Leifsgata 4B. Kærandi hafi keypt húsnæðið árið 2019 og hafi í aðdraganda kaupanna átt í samskiptum við lögfræðing hjá umhverfis- og skipulagssviði Reykjavíkurborgar. Þar hafi honum verið tjáð að eignaafmörkun skúrsins væri samþykkt, en ekki skúrinn sjálfur. Það mætti ekki nýta hann til íbúðar eða annarra nota, en það lægi ekki lengur fyrir kvöð um að skúrinn yrði rifinn. Þau samskipti hafi verið forsenda þess að kærandi hafi gengið frá kaupunum.

Hin kærða ákvörðun sé gölluð að formi til þar sem hún sé ekki nægilega skýr m.t.t. þess hvaða eign beri að fjarlægja. Fyrirætlun byggingarfulltrúa sem kynnt hafi verið kæranda með bréfi, dags. 19. febrúar 2025, hafi verið byggð á 55. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki. Sú ákvörðun sem hér liggi fyrir sé aftur á móti byggð á 56. gr. laganna. Kærandi hafi ekki fengið tækifæri til þess að tjá sig um síðarnefndu lagagreinina. Sé um ólíka lagagrein að ræða þar sem 55. gr. fjalli um að fjarlægja mannvirki, en 56. gr. um úrbætur sem eðli málsins samkvæmt ætti að leiða til beitingu vægari úrræða, en svo sé ekki samkvæmt efni hinnar kærðu ákvörðunar. Aldrei hafi verið rætt við kæranda um úrbætur eða aðgerðir sem gangi skemur en að eignin sé fjarlægð. Þá geti 56. gr. laganna heldur ekki átt við þar sem í hinni kærðu ákvörðun sé þess krafist að fasteignin verði fjarlægð, en það geti ekki talist úrbætur í skilningi laga.

Borgaryfirvöldum sé ekki stætt á því að krefjast niðurrifs á húsi sem hafi fasteignanúmer og hafi staðið óáreitt í tæp 80 ár Til staðar sé þinglýstur eignaréttur, þinglýst samþykki eigenda Leifsgötu 4 frá árinu 1998 og samkomulag meðal eigenda um eignaafmörkun frá árinu 1997 auk þess sem bakhússins sé skýrt getið í þinglýstri eignaskiptayfirlýsingu eigenda Leifsgötu 4 frá árinu 2014. Sé hin kærða ákvörðun brot á stjórnarskrárvörðum eignarrétti kæranda sem gangi framar ákvæðum laga um mannvirki og byggi á sjónarmiðum sem gangi þvert á ákvæði stjórnsýslulaga um meðalhóf, rannsókn máls og andmælarétt.

Ekki liggi fyrir í gögnum málsins hvaða brunavörnum sé áfátt og hafi engin slík rannsókn farið fram. Rannsóknir Reykjavíkurborgar hafi ekki sýnt fram á neinar óleyfisframkvæmdir, sbr. skoðunarskýrslu, dags. 2. desember 2024, og hafi kæranda aldrei verið sagt hverju sé ábótavant svo hann gæti brugðist við. Með því að hafa ekki upplýst kæranda og gert honum kleift að bæta úr meintum vanköntum hafi verið brotið gegn fyrirmælum 56. gr. mannvirkjalaga sem hin kærða ákvörðun sé byggð á.

Málsrök Reykjavíkurborgar: Borgaryfirvöld vísa til þess að í 2. mgr. 55. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki og 2. mgr. gr. 2.9.1. í byggingarreglugerð nr. 112/2012 sé byggingar­fulltrúa veitt heimild til að krefjast þess að mannvirki eða byggingarhluti sé fjarlægður ef byggingarframkvæmd er hafin án þess að leyfi sé fengið fyrir henni eða hún brýtur í bága við skipulag. Sinni eigandi ekki þeirri kröfu sé heimilt að vinna slík verk á hans kostnað.

Í hinni kærðu ákvörðun hafi fyrir mistök verið vísað til 56. gr. laga nr. 160/2010 og gr. 2.9.2. í byggingarreglugerð. Þau ákvæði fjalli einnig um heimild byggingarfulltrúa til að láta vinna verk á kostnað þess er krafa beinist að en fjalli að öðru leyti um aðgerðir til að knýja á um úrbætur sé ásigkomulagi, frágangi, umhverfi eða viðhaldi húss, annars mannvirkis eða lóðar ábótavant, af því stafar hætta eða það telst skaðlegt heilsu að mati byggingarfulltrúa. Ekki sé um ógildingarannmarka að ræða enda beri erindið skýrlega með sér að ákvörðunin feli í sér kröfu um að fjarlægja óleyfisframkvæmd til samræmis við hin fyrirhuguðu áform. Þessu til stuðnings sé vísað til fyrra erindis borgarinnar, dags. 19. febrúar 2025, þar sem kæranda hafi verið kynnt fyrirhuguð áform um að gera honum að fjarlægja hið ólöglega mannvirki, en þar hafi verið byggt á 55 gr. mannvirkjalaga og gr. 2.9.1. byggingarreglugerðarinnar. Því sé í mesta lagi um minni háttar formgalla að ræða sem geti ekki valdið ógildingu ákvörðunarinnar.

Frá upphafi hafi það verið skýr afstaða Reykjavíkurborgar að synja öllum tilraunum til að fá bakhúsið samþykkt. Þannig hafi upphaflega verið sótt um leyfi til að byggja gróðurhús við bílskúr á baklóð Leifsgötu 4 í apríl 1944. Þeirri umsókn hafi verið synjað. Þrátt fyrir synjunina hafi verið byggt við bílskúrinn. Eigendur bílskúrsins hafi í gegnum tíðina gert tilraunir til að fá bakhúsið samþykkt en ávallt verið synjað.

Andmælt sé því mati kæranda að niðurstaða úrskurðarnefndarinnar í máli nr. 3/1998 feli í sér viðurkenningu þess að bakhúsið að Leifsgötu 4B megi standa í óbreyttri mynd. Ástæða þess að úrskurðarnefndin hafi fellt kvöð bygginganefndar um niðurrif úr gildi hafi einungis verið sökum þess að hún hafi verið óþörf. Eigandi hússins hafi ekki með því öðlast betri rétt en hann hafi áður haft við það að fá eignaafmörkun samþykkta, en framkvæmdin verði ekki lögmæt við umrædda afmörkun. Feli úrskurður í máli nr. 3/1998 því ekki í sér staðfestingu á því að bakhúsið megi standa í óbreyttri mynd, en sú túlkun hafi svo verið ítrekuð af úrskurðar­nefndinni í máli nr. 94/2021.

Fullyrðingum kæranda um að bakhúsið hafi verið samþykkt af íbúum Leifsgötu með gerð eignaafmörkunar og eignarskiptayfirlýsingar sé hafnað sem rangri, enda ekkert í fyrirliggjandi eignaskiptayfirlýsingum frá árunum 1998 og 2014 um samþykki eigenda fyrir bakhúsinu. Í þessu samhengi sé bent á að byggingarfulltrúi einn hafi heimild til að gefa út byggingarleyfi fyrir bakhúsinu, m.a. á grundvelli samþykkis sameigenda, sbr. 1. mgr. 10. gr. laga nr. 160/2010, sbr. og 19. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús.

Hvorki í máli nr. 3/1998 né 94/2021 taki úrskurðarnefndin undir rökstuðning kæranda þess efnis að innheimta fasteignagjalda fyrir bakhúsið staðfesti lögmæti þess. Þá sé ekki hægt að fallast á að skilja megi tilvísuð samskipti við lögfræðing hjá umhverfis- og skipulagssviði Reykjavíkurborgar í aðdraganda kaupa kæranda á Leifsgötu 4B, um að ekki sé lengur niður­rifskvöð á bakhúsinu, sem loforð um að Reykjavíkurborg muni ekki aðhafast frekar í málinu til að leiðrétta óleyfisframkvæmdina.

Samkvæmt gildandi eignaskiptayfirlýsingu Leifsgötu 4, dags. 7. mars 2014, taki samþykkt um afmörkun bakhúss við bílskúr einungis til eignaafmörkunar en ekki til samþykktar á bakhúsinu, hvorki til íbúðar né annarra nota. Samkvæmt upphaflegri afstöðumynd fyrir Leifsgötu 4, dags. 12. mars 1942, sé ekki gert ráð fyrir viðbyggingu eða bakhúsi við húsið. Heimild fyrir bakhúsi við bílskúr hafi því aldrei verið til staðar. Í ljósi þess að bakhúsið við bílskúrinn hafi verið reist án tilskilins leyfis sé mannvirkið ólöglegt í skilningi laga nr. 160/2010. Jafnframt liggi fyrir að mannvirkið brjóti í bága við gildandi skipulagsáætlun fyrir lóðina.

Verði ekki annað séð en að kæranda hafi verið fullkunnugt um ólögmæti bakhússins enda komi það skýrt fram í gildandi eignaskiptayfirlýsingu hússins við kaup hans á bakhúsinu, í kaup­samningi, í samskiptum hans við Reykjavíkurborg sem og í úrskurði úrskurðarnefndarinnar í máli nr. 3/1998 sem kærandi hafði verið upplýstur um fyrir kaup. Af málsatvikum sé því ljóst að Reykjavíkurborg hafi verið skýr í afstöðu sinni frá því að bakhúsið hafi verið reist árið 1944 og hafi gert ítrekaðar athugasemdir, sem og kröfur um stöðvun framkvæmda og úrbætur á eigninni, auk þess að benda á að framhald málsins geti falið í sér beitingu þvingunarúrræða. Kærandi hafi hins vegar aldrei orðið við tilmælum byggingarfulltrúa né sýnt fram á úrbætur af neinu tagi. Yfirlýsingum kæranda um afskiptaleysi og tómlæti af hálfu borgaryfirvalda sé því alfarið hafnað.

 Eins og fram hafi komið sé umrætt bakhús ekki í samræmi við aðalskipulag. Þá sé stærð byggingarinnar slík að þinglýst kvöð um umferðarrétt yfir lóð Leifsgötu 4 sé ekki virt. Nálægð bakhússins við aðliggjandi byggingar sé með þeim hætti að á skorti að brunavarnir séu tryggðar, sbr. gr. 9.1.1. í byggingarreglugerð. Ekki sé vilji hjá borgaryfirvöldum til að breyta skipulagi svæðisins til samræmis við núverandi ástand. Að því er varði brunavarnir þá sé sú meginregla sett fram í byggingarreglugerð að bil milli bygginga skuli vera nægjanlega mikið til að ekki sé hætta á að eldur nái að breiðast út á milli þeirra, sbr. gr. 9.7.5. Í töflu 9.09 í reglugerðinni sé kveðið á um að lágmarksfjarlægð milli bygginga skuli vera sex metrar sé ekki um að ræða eldvarnarvegg á milli bygginga, en ekkert liggi fyrir í málinu sem gefi til kynna að eldvarnarveggur sé til staðar. Líkt og sjá megi af mælingu í gögnum málsins þá nái sex metrar frá útvegg Leifsgötu 4 langleiðina yfir bakhúsið að Leifsgötu 4B. Því sé ljóst að tilvist bak­hússins fari ekki aðeins gegn skipulagshagsmunum heldur einnig gegn alvarlegum öryggis- og heilbrigðishagsmunum íbúa að Leifsgötu 4 og annarra íbúa hverfisins. Verði því ekki séð að önnur og vægari úrræði, sem nái sama markmiði, séu möguleg.

Áréttað er í umsögninni að krafa um að mannvirki verði fjarlægt nær aðeins til bakhúss sem standi við bílskúr á lóð nr. 4 við Leifsgötu, sem sé án útgefins byggingarleyfis. Bílskúrinn sé ekki til skoðunar enda sé hann með tilskilin leyfi og í samræmi við gildandi deiliskipulag.

—–

Kærandi hefur fært fram ítarlegri rök fyrir máli sínu, sem ekki verða rakin hér frekar, en úrskurðarnefndin hefur haft þau öll til hliðsjónar við úrlausn málsins.

Niðurstaða: Í máli þessu er deilt um lögmæti þeirrar ákvörðunar byggingarfulltrúans í Reykjavík frá 6. maí 2025 að krefjast þess að kærandi fjarlægi svokallað bakhús á lóð nr. 4 við Leifsgötu. Kæruheimild er í 59. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki og barst kæra innan kærufrests.

Í hinni kærðu ákvörðun frá 6. maí 2025 er vísað til þess að ákvörðunin sé byggð á 56. gr. laga nr. 160/2010, sem varðar aðgerðir til að knýja fram úrbætur vegna ásigkomulags, frágangs, umhverfis o.fl. að viðlögðum dagsektum. Með réttu hefði borið að vísa til 55. gr. sömu laga, sem heimilar byggingarfulltrúa að krefjast þess að mannvirki verði fjarlægt. Sá annmarki á rökstuðningi sem í þessu fólst varðar ekki gildi ákvörðunar þar sem skýrt kom fram að krafa stæði til þess að fjarlægja húsið, auk þess að í bréfi byggingarfulltrúa, dags. 19. febrúar 2025, var tilkynnt um þau áform með vísan til réttrar lagaheimildar og gefinn kostur á andmælum, sem látin voru í té. Hefur kærandi auk þess fengið tækifæri til að gæta hagsmuna sinna fyrir úrskurðarnefndinni.

Af hálfu Reykjavíkurborgar var við undirbúning hinnar kærðu ákvörðunar vísað til þess að samkvæmt upphaflegri afstöðumynd fyrir Leifsgötu 4, dags. 12. mars 1942, sé ekki gert ráð fyrir viðbyggingu eða bakhúsi við húsið. Heimild fyrir bakhúsi við bílskúr hafi aldrei verið til staðar og aldrei hafi verið gefinn ádráttur um að það yrði heimilað. Viðbyggingin hafi verið reist án tilskilins leyfis og sé ólögleg í skilningi laga nr. 160/2010. Jafnframt liggi fyrir að mannvirkið brjóti í bága við gildandi skipulagsáætlun fyrir lóðina og er um það vísað til umsagnar skipulagsfulltrúa, dags. 26. júní 2003. Að auki var vísað til þess að þrátt fyrir að langt sé liðið frá því að mannvirkið var reist þá fylgi því veruleg grenndaráhrif sem felist m.a. í brunahættu.

Það er hlutverk byggingarfulltrúa að hafa eftirlit með mannvirkjagerð í sínu umdæmi, sbr. 2. mgr. 4. gr. og 1. mgr. 8. gr. laga nr. 160/2010. Í því hlutverki felst heimild til að beita þvingunar­úrræðum þeim sem mælt er fyrir um í 55. og 56. gr. sömu laga. Er nánar kveðið á um það í 2. mgr. 55. gr. laganna að ef byggingarframkvæmd sé hafin án þess að leyfi sé fengið fyrir henni eða hún brjóti í bága við skipulag geti byggingarfulltrúi krafist þess að hið ólöglega mannvirki eða byggingarhluti sé fjarlægt, jarðrask afmáð eða starfsemi hætt. Sinni eigandi ekki þeirri kröfu sé heimilt að vinna slík verk á hans kostnað.

Vert er að taka fram að eigandi mannvirkis ber ábyrgð á því að við hönnun, byggingu og rekstur mannvirkis sé farið að kröfum laga um mannvirki og reglugerða sem settar eru á grundvelli þeirra, sbr. 1. mgr. 15. gr. laga nr. 160/2010. Slíkar kröfur hafa þó ekki afturvirk áhrif og verður eiganda mannvirkis sem byggt var í samræmi við kröfur sem gerðar voru til mannvirkja, þá það var reist, eigi gert að uppfylla nýjar kröfur, nema til þess sé skýr heimild. Í þeim tilvikum að mannvirki hefur verið reist ólöglega gilda þessi sjónarmið ekki með sama hætti en þó verður talið hæpið að krefjast niðurrifs mannvirkis hafi það uppfyllt kröfur sem gerðar voru til mannvirkja þá það var reist.

Ákvörðun um beitingu þvingunarúrræðis er háð mati stjórnvalds hverju sinni, en tekið er fram í athugasemdum við 55. gr. frumvarps þess er varð að lögum nr. 160/2010 að eðlilegt sé að hvert tilvik sé metið, m.a. með tilliti til meðalhófs. Ákvörðun um beitingu þvingunarúrræða er því háð mati stjórnvalds hverju sinni og gefur sveitarfélögum kost á að bregðast við sé gengið gegn almannahagsmunum þeim er búa að baki mannvirkjalögum, svo sem skipulags-, öryggis- og heilbrigðishagsmunum. Þótt beiting þvingunarúrræða sé háð mati stjórnvalds þarf ákvörðun þess efnis að vera studd efnislegum rökum, m.a. með hliðsjón af þeim hagsmunum sem búa að baki fyrrgreindum lagaheimildum og fylgja þarf meginreglum stjórnsýsluréttarins, s.s. um rannsókn máls og að málefnaleg sjónarmið búi að baki ákvörðun.

Með 55. gr. laga nr. 160/2010 er gert ráð fyrir eftirliti byggingarfulltrúa með mannvirkjum sem getur komið til ýmist við tilfallandi eftirlit eða vegna framkominna ábendinga. Er byggingar­fulltrúa skylt að bregðast við slíkum ábendingum, nema þær séu tilefnislausar. Í lagagreininni er ekki mælt fyrir um nein tímamörk við því hversu lengi eftir að mannvirki hefur verið reist sé hægt að krefjast þess að það verði fjarlægt. Telja verður þó að því séu einhver mörk sett. Við mat á því hvort stjórnvald hafi með tómlæti fyrirgert rétti til svo íhlutamikilla þvingunarúrræða sem um er deilt í máli þessu má líta til þess hversu langur tími er liðinn, hvort eigandi eða fyrri eigendur hafi haft ástæðu til að ætla að til slíkra úrræða yrði ekki gripið og hvert sé vægi þeirra almannahagsmuna sem vísað er til.

Umdeilt bakhús var reist í óleyfi á fimmta áratug síðustu aldar og hefur ekki fengist samþykkt síðan þá þrátt fyrir ítrekaðar beiðnir þar um sem og um að skipulagi verði breytt. Var fyrst synjað um samþykki fyrir húsinu árið 1944, þegar það var nýreist árið 1946, síðan árið 1987 og loks árið 2003, þegar hafnað var umsókn um breytta notkun þess í íbúðarhúsnæði. Þrátt fyrir eindregna afstöðu byggingaryfirvalda um að húsið sé ósamþykkt við þessi tilefni, sem og fleiri ótilgreind, verður ekki ráðið af gögnum að áður hafi verið gerð krafa um niðurrif hússins. Voru þó í eldri löggjöf um mannvirki reglur þar að lútandi. Í 56. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 var kveðið á um að byggingarnefnd gæti ávallt mælt fyrir um að fjarlægja skyldi ólöglega byggingu eða byggingarhluta. Var um heimildarákvæði að ræða og háð mati byggingaryfirvalda hvort til þeirra yrði gripið eða mál leyst með öðrum hætti. Sjá einnig 1. mgr. 31. gr. byggingarlaga nr. 54/1978. Á þeim tíma sem hið umdeilda bakhús reis voru í gildi lög nr. 61/1944 um byggingarmálefni Reykjavíkur þar sem mælt var fyrir um skyldu byggingarfulltrúa til þess að kæra óleyfisbyggingar til sakadómara, þegar í stað, sem skyldi þá þegar kveða upp úrskurð um hvort byggingin skyldi bönnuð og niður rifið eða numið á brott það, sem þegar hefði verið gert, sbr. 6. gr. Um þær byggingar sem þegar höfðu verið reistar í óleyfi gilti að halda skyldi lista um þær og taka ákvörðun, árlega, um hvort þær þyrftu að víkja, sbr. 7. gr., m.a. með tilliti til sjónarmiða um húsnæðisskort.

Í desember 1997 staðfesti borgarstjórn þá afgreiðslu byggingarnefndar að samþykkja „eignaafmörkun“ hússins með skilyrðum, þ. á m. um að bakhúsið fjarlægðist borgarsjóði að kostnaðarlausu þegar þess yrði krafist, en með úrskurði úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála í máli nr. 3/1998, uppkveðnum 25. mars 1998, var ákvörðuninni breytt á þann veg að hún yrði skilyrðislaus. Var álitið að skilyrðin væru óþörf og að með þeim hefði verið brotið gegn meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Af hálfu kæranda er bent á að þegar hann keypti bakhúsið að Leifsgötu 4B árið 2019 hafi honum verið tjáð af fulltrúa Reykjavíkurborgar að eignaafmörkun skúrsins væri samþykkt, en ekki skúrinn sjálfur. Það mætti ekki nýta hann til íbúðar eða annarra nota, en það lægi ekki lengur fyrir kvöð um að skúrinn yrði rifinn. Með þessu er þó einungis vísað til ábendingar starfsmanns á umhverfis- og skipulagssviði að ekki væri lengur niðurrifskvöð á skúrnum með vísan til téðs úrskurðar frá 1998.

Hið umdeilda mannvirki er um 80 ára gamalt bakhús á lóð í grónu hverfi. Þrátt fyrir að svo virðist sem byggingaryfirvöld í Reykjavík hafi allan þann tíma talið mannvirkið til óleyfisframkvæmdar hafa þau hvorki krafist niðurrifs þess né heldur beitt eigendur þess öðrum þvingunarúrræðum að því séð verði af gögnum þessa máls. Standa með þessu rök til þess að eigendur hússins hafi mátt gera sér væntingar um að ekki yrði gerð krafa um að húsið yrði fjarlægt. Að mati nefndarinnar verður við þessar aðstæður að gera sérstaklega strangar kröfur til rökstuðnings fyrir svo viðurhlutamikilli ákvörðun, sem um er deilt í máli þessu.

Af hálfu Reykjavíkurborgar hafa verið færð fram sjónarmið um að tilvist hússins fari gegn alvarlegum öryggis- og heilbrigðishagsmunum íbúa að Leifsgötu 4 og annarra íbúa hverfisins, þar sem af því stafi brunahætta. Hefur í því sambandi verið vísað til ákvæða um brunavarnir í núgildandi byggingarreglugerð en ekki hefur tekið tillit til aldurs hússins, aðgerðarleysis byggingaryfirvalda gagnvart því um áratugaskeið, né hvort bæta megi úr brunavörnum með öðrum hætti. Verður þannig ekki ráðið af hinni kærðu ákvörðun að leitað hafi verið annarra leiða til úrlausnar en þeirrar að krefjast niðurrifs, sbr. m.a. þau úrræði sem greind eru í 56. gr. laga nr. 160/2010.

Að öllu þessu virtu verður að telja að rökstuðningi hinnar kærðu ákvörðunar hafi verið svo áfátt að fallast verður á kröfu kæranda um ógildingu hennar.

Úrskurðarorð:

Felld er úr gildi ákvörðun byggingarfulltrúans í Reykjavík frá 6. maí 2025 um að krefjast þess að bakhús á lóð nr. 4 við Leifsgötu verði fjarlægt.

sep 17
Love0

83/2025 Álfabakki

Með

Árið 2025, miðvikudaginn 17. september, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Arnór Snæbjörnsson formaður, Aðalheiður Jóhannsdóttir prófessor og Geir Oddsson auðlinda­fræðingur.

Fyrir var tekið mál nr. 83/2025, kæra á ákvörðun Skipulagsstofnunar frá 8. maí 2025 um að kjötvinnsla í húsnæði að Álfabakka 2A skuli ekki háð mati á umhverfisáhrifum.

 Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með kæru til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, er barst nefndinni 26. maí 2025, kærir A, íbúi að Víkurbakka 40, þá ákvörðun Skipulagsstofnunar frá 8. maí 2025 um að kjötvinnsla í húsnæði að Álfabakka 2A skuli ekki háð umhverfismati. Er þess krafist að ákvörðunin verði felld úr gildi og að mælt verði fyrir um að fram skuli fara mat á umhverfisáhrifum. Þá er þess krafist að útgefin framkvæmda- og byggingarleyfi verið afturkölluð þar til niðurstaða umhverfismats liggi fyrir.

Með kærum til úrskurðarnefndarinnar, er bárust nefndinni 3. og 4. júní 2025, kæra B, íbúi að Sogavegi 194 og D, íbúi að Árskógum 3A, sömu ákvörðun Skipulagsstofnunar með kröfu um ógildingu hennar. Verða þau kærumál, sem eru nr. 87/2025 og 88/2025, sameinuð máli þessu þar sem sama ákvörðun er kærð í öllum málunum til ógildingar og hagsmunir kærenda þykja ekki standa því í vegi.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Skipulagsstofnun 26. júní 2025.

Málavextir: Hinn 17. mars 2025 var Skipulagsstofnun tilkynnt um fyrirhugaða kjötvinnslu í tæplega 3.000 m2 húsnæði að Álfabakka 2A, skv. 19. gr. laga nr. 111/2021 um umhverfismat framkvæmda og áætlana sbr. lið 7.02 í 1. viðauka laganna. Fram kom að starfsemin fæli í sér móttöku á kjöti og síðan vinnslu þess og pökkun innahúss. Kjötið færi í uppþíðingu og að því loknu verði það kryddað og því pakkað í neytendapakkningar. Nautakjötsskrokkar berist í vinnsluna beint frá sláturhúsi og yrði kjötið úrbeinað til framleiðslu á hakki, hamborgurum og öðrum nautakjötsafurðum og sett í neytendaumbúðir. Kjöt yrði ýmist geymt í kæli- eða frystiklefa. Klefarnir séu staðsettir í vinnslurými starfseminnar en vélbúnaður fyrir kælikerfið verði staðsettur á þaki sorpgeymslu utandyra. Öll aðföng og útkeyrsla kjötafurða færi um innkeyrslu á vesturgafli byggingarinnar. Engin efni væru notuð við kjötvinnsluna sjálfa, en tæki og búnaður yrðu þvegin og húsnæðið sótthreinsað reglulega með þekktum efnum í matvælaiðnaði. Efnin yrðu geymd í samræmi við kröfur Vinnueftirlitsins um örugga geymslu hættulegra efna og öryggis starfsfólks. Úrgangur frá vinnslunni verði flokkaður eins og reglugerðir kveða á um og yrðu bein og annar lífrænn úrgangur settur í gám sem verði geymdur innanhúss í kældu rými. Allt frárennsli myndi fara í gegnum fituskiljur áður en því yrði skilað í fráveitu.

Ákvörðun Skipulagsstofnunar um matsskyldu lá fyrir 8. maí 2025. Í henni var fjallað um umhverfisáhrif framkvæmdarinnar eins og þeim var lýst í framlögðum gögnum framkvæmdaraðila og umsögnum umsagnaraðila og tók umfjöllunin til eðli, staðsetningar og eiginleika hugsanlegra áhrifa framkvæmdarinnar. Taldi stofnunin að helstu umhverfisáhrif kynnu að felast í ónæði vegna hávaða frá kælibúnaði og áhrifum á umferðaröryggi. Það var niðurstaða stofnunarinnar að á grundvelli fyrirliggjandi gagna væri fyrirhuguð framkvæmd ekki líkleg til að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif, sbr. þau viðmið sem tilgreind væru í 2. viðauka laga nr. 111/2021 um umhverfismat framkvæmda og áætlana. Því skyldi framkvæmdin ekki háð mati á umhverfisáhrifum.

Málsrök kærenda: Vísað er til þess að ákvörðun Skipulagsstofnunar hafi byggst á ófullnægjandi forsendum. Engin félagsleg áhrif framkvæmdarinnar hafi verið tekin til skoðunar og ekki hafi verið haft samráð við nágranna um reynslu af áhrifum á nánasta umhverfi. Málsmeðferð stofnunarinnar hafi ekki verið fullnægjandi þar sem ekki hafi verið lagt fram frummat á losun efna, lyktaráhrifum, hljóðstigi í vinnsluferlum, né áhrif af og á umferð en starfseminni muni fylgja aukin umferð stórra farartækja auk lyktar- og hávaðamengunar. Skipulagsstofnun hafi gefið óstaðfestum yfirlýsingum framkvæmdaraðila meira vægi en hagsmunum og vernd nágrennis. Byggingarfulltrúi hafi viðurkennt að mistök hafi átt sér stað við útgáfu byggingarleyfisins þar sem ákvörðun um matsskyldu hafi ekki legið fyrir áður en leyfið hafi verið veitt. Um sé að ræða iðnaðarstarfsemi sem verið sé að staðsetja í þéttbýli, en slíkt sé óviðeigandi. Þá sé bent á að ekki hafi verið getið um iðnað eða vinnslu matvæla við auglýsingu skipulagsins auk þess sem auglýsingin hafi ekki verið rétt varðandi hvaða svæði breytingin ætti við.

Málsrök Skipulagsstofnunar: Bent er á að í 9. gr. reglugerðar nr. 1381/2024 um umhverfismat framkvæmda og áætlana sé talið upp hvað skuli koma fram í tilkynningu framkvæmdaraðila til matskylduákvörðunar. Umsagnaraðilum sé gefinn kostur á að tjá sig um efni tilkynningarinnar og í 10. gr. reglugerðarinnar sé mælt fyrir um hvaða atriði það séu sem koma skuli fram í umsögnum þessara aðila. Framkvæmdaraðili hafi síðan kost á að bregðast við umsögnum með svörum til stofnunarinnar sbr. 3. mgr. 10. gr. reglugerðarinnar. Ekki fáist séð að hin kærða ákvörðun hafi byggt á ófullnægjandi forsendum.

Tekið hafi verið við andmælum frá almenningi áður en hin kærða ákvörðun hafi legið fyrir og rökstuðningur ákvörðunarinnar beri með sér að tekið hafi verið tillit til hagsmuna nágranna eða þeim gefinn gaumur, enda sé þar fjallað um nálægð byggingarinnar við íbúðarbyggð,  mögulegt ónæði vegna hávaða og áhrif á umferðaröryggi. Til þess að framkvæmd þurfi að sæta umhverfismati þá þurfi hún að vera talin „líkleg til að hafa í för með sér umtalsverð áhrif“ sbr. orðalag 1. mgr. 18. gr. laga nr. 111/2021 um umhverfismat framkvæmda og áætlana. Gögn málsins beri það ekki með sér að hin kærða framkvæmd muni hafa slík áhrif. Ef það kunni að verða ónæði vegna kjötvinnslunnar sökum hávaða sé rétt að starfsleyfi taki á því með ákvæðum um viðbrögð, líkt og fram komi í hinni kærðu ákvörðun.

Hvað varði athugasemdir kærenda um lyktaráhrif þá er bent á að fyrirliggjandi gögn gefi ekki til kynna að líkur verði á lyktarmengun Í umsögn heilbrigðiseftirlitsins komi fram að líkur á slíkri mengun séu litlar og í hinni kærðu ákvörðun komi fram að setja þurfi í starfsleyfi ákvæði þess efnis að ef ólykt berist frá starfseminni þurfi að ráðast í úrbætur í formi hreinsibúnaðar.

Með tilkynningu um hina fyrirhuguðu framkvæmd hafi fylgt samgöngumat sem vísað hafi verið til í niðurstöðu stofnunarinnar. Þar hafi verið lögð áhersla á að innkeyrsla kjötvinnslunnar og athafnasvæði yrði í „vesturenda byggingarinnar í vari frá og fjærst næstu íbúðarbyggð“. Ekki sé gert ráð fyrir að bifreiðir sem sjái um útkeyrslu og aðföng fari um Árskóga heldur um Reykjanesbraut og Álfabakka. Þar sem um sé að ræða hlutfallslega litla aukningu umferðar á svæðinu með tilkomu kjötvinnslunnar, miðað við núverandi aðstæður, séu ekki líkur á ónæði fyrir íbúa nærliggjandi svæða vegna umferðar í tengslum við starfsemi vinnslunnar. Ljóst sé hins vegar að ráðast þurfi í aðgerðir þar sem innkeyrsla að vesturenda Álfabakka 2A muni þvera umferð á göngu- og hjólastígum og kunni að hafa áhrif á umferðaröryggi vegfarenda á stígunum.

Vegna athugasemda kærenda er varði skipulagshlið málsins er bent á að skipulag hafi ekki áhrif á hvort framkvæmd þurfi að sæta umhverfismati, en sé hins vegar ein af forsendum leyfisveitinga. Þótt í tilkynningu framkvæmdaraðila eigi að gera grein fyrir upplýsingum um hvernig fyrirhuguð framkvæmd falli að skipulagsáætlunum, sbr. c-lið 9. gr. reglugerðar nr. 1381/2021, þá snúist matsskylduákvörðun fyrst og fremst um það hvort viðkomandi framkvæmd eða starfsemi skuli háð umhverfismati eður ei, eða hvort framkvæmdin sé talin „líkleg til að hafa umtalsverð umhverfisáhrif“ sbr. 1. mgr. 18. gr. laga nr. 111/2021 vegna umfangs, eðlis eða staðsetningar skv. 2. viðauka. Fjallað hafi verið um skipulag í hinni kærðu ákvörðun stofnunarinnar og hafi stofnunin átt í bréfasamskiptum við Reykjavíkurborg varðandi hvort og hvernig kjötvinnslan félli undir þá starfsemi sem heimiluð sé innan miðsvæðis M12 Suður-Mjódd í Aðalskipulagi Reykjavíkur 2040.

Athugasemdir framkvæmdaraðila: Af hálfu framkvæmdaraðila kemur fram að starfsemi í fasteigninni skiptist í skrifstofur, vöruhús og kjötvinnslu. Fasteignin sé samtals 10.752 m2 en þeir hlutar af rými 0101 sem flokkaðir séu undir starfsemi kjötvinnslu séu 2.974 m2. Þau rými sem falli undir lið 7.02 í viðauka 1 við lög nr. 111/2021 um umhverfismat framkvæmda og áætlana séu í raun undir 1.000 m2 sem séu þau stærðarmörk sem fjallað sé um í greindum lið 7.02. Skipulagsstofnun hafi talið að framkvæmdin væri tilkynningarskyld þar sem heildarflatarmál þess svæðis sem tengist starfsemi kjötvinnslunnar væri 2.974 m2, en framkvæmdaraðili sé því ósammála enda hljóti að eiga að miða við andlag starfsemi sem lýst sé í 1. viðauka en ekki flatarmál gólfflatar sem tengist starfsemi og umfangi hennar ekki neitt. Framkvæmdin sé ekki tilkynningarskyld þar sem raunveruleg vinnsla, sem skilgreind sé í gr. 7.02 í 1. viðauka laganna sé undir þeim stærðarmörkum sem greini í ákvæðinu. Vegna afstöðu Skipulagsstofnunar og Reykjavíkurborgar hafi verið send inn fyrirspurn til Skipulagsstofnunar um matsskyldu og hin kærða ákvörðun hafi verið tekin á grundvelli hennar.

Engin slátrun eða önnur eins vinnsla muni fara fram í áformaðri kjötvinnslu. Allt hráefni sem komi til með að verða flutt í húsið til vinnslunnar verði flutt beint inn í húsið þannig að sjónmengun af starfseminni verði engin. Hvað umferð varði til og frá vinnslunni verði hún mjög lítil og í ljósi samanburðar við þá umferð sem fylgi t.d. verslun Garðheima muni hún hafa mun minni áhrif á umferðarþunga á svæðinu, en margskonar önnur verslunar- og þjónustustarfsemi. Hljóðspor starfseminnar sé í algjöru lágmarki, kælibúnaður verði staðsettur eins fjarri íbúabyggð og hægt sé og með steypta veggi í kring til að lágmarka hljóðburð. Umferðarniður frá Reykjanesbraut sé mun líklegri til að vera íbúum til ama en hljóð frá kælibúnaði kjötvinnslunnar. Lyktarmengun verði engin þar sem ekki verði stunduð reyking eða önnur slík vinnsla, sem valdi lyktarmengun. Allur lífrænn úrgangur fari í gám sem sé geymdur innanhúss í kældu rými. Bent sé á að núverandi staðsetning kjötvinnslunnar sé í miðri íbúðabyggð og hafi verið það í 30 ár. Kjötvinnslan sé starfsleyfisskyld og stefnt sé að því að hún verði með BRC matvælaöryggisvottun sem tryggi hæstu gæðastaðla í vinnslu og meðhöndlun á kjötvörum.

Um sé að ræða tæplega 11.000 m2 byggingu sem að mestu leyti verði nýtt sem vörulager og skrifstofubygging. Starfsemin feli í sér takmarkaða vinnslu á kjötafurðum og pökkun matvæla. Vinnsla matvæla fari aðeins fram í litlum hluta byggingarinnar og aðeins í um þriðjungi af þeim hluta hennar sem talinn sé tilheyra kjötvinnslunni. Umhverfisáhrif starfseminnar séu ekki umtalsverð, málsmeðferð hafi að öllu leyti verið vönduð og í samræmi við lög og reglur.

 Viðbótarathugasemdir kærenda: Lýsing Skipulagsstofnunar á skuggavarpi og áhrifum á ásýnd og staðsetningu við íbúabyggð sé staðfesting á því að starfsemin sé líkleg til að hafa umtalsverð áhrif. Þá vanti gögn um úttekt á lykt, hljóði og umferðaröryggi, sem snúi beint að heilsu og velferð íbúa. Ekkert hafi komið fram um að „verslun og þjónusta“ eins og svæðið sé skilgreint í skipulagi geti náð yfir iðnað og vinnslu matvæla. Þá sé stærð húsnæðis sem eigi að fara undir vinnslu stærra en viðmiðunarmörk segi til um. Engin grenndarkynning hafi átt sér stað varðandi breytingu á gerð húsnæðisins, þ.e. að sameina lóðir né þá breytingu á þeirri starfsemi sem boðuð sé í húsinu í matvælaiðnað. Þá var einnig gerð athugasemd við að svör skorti við því hvort uppfylltar væru kröfur sem fram komi í margvíslegum lögum og reglum á vettvangi matvælaframleiðslu.

Niðurstaða: Í máli þessu er deilt um lögmæti ákvörðunar Skipulagsstofnunar frá 8. maí 2025 um að kjötvinnsla í húsnæði að Álfabakka 2A skuli ekki sæta umhverfismati. Kæruheimild er í 30. gr. laga nr. 111/2021 um umhverfismat framkvæmda og áætlana og bárust kærur innan kærufrests.

Samkvæmt 3. mgr. 4. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála geta þeir einir kært stjórnvaldsákvörðun til úrskurðarnefndarinnar sem eiga lögvarða hagsmuni tengda ákvörðun sem kæra á. Að stjórnsýslurétti hefur skilyrðið um lögvarða hagsmuni fyrir kæruaðild verið túlkað svo að þeir einir teljist aðilar kærumáls sem eigi einstaklegra hagsmuna að gæta af úrlausn máls umfram aðra og jafnframt að þeir hagsmunir séu verulegir.

Kærendur í máli þessu eru þrír einstaklingar sem búsettir eru í Reykjavík. Við mat á því hvort þeir eigi lögvarinna hagsmuna að gæta af hinni kærðu ákvörðun verður að líta til þess hvort þeir eigi einstaklegra hagsmuna að gæta af hinni kærðu ákvörðun og jafnframt hvort þeir hagsmunir séu verulegir. Þarf því að líta til staðhátta allra og meðal annars kanna hvar fasteignir þeirra eru staðsettar með tilliti til umræddra framkvæmda og hvort þær komi til með að snerta hagsmuni þeirra, til að mynda grenndarhagsmuni vegna hávaða eða annars ónæðis.

Fyrir liggur að einn kærenda er búsettur að Víkurbakka 40, sem er í rúmlega 500 m fjarlægð frá Álfabakka 2A, þar sem hin umdeilda starfsemi er fyrirhuguð. Á milli húss kæranda og Álfabakka 2A eru íbúðargötur, sem og Breiðholtsbrautin sem er fjölfarinn vegur. Annar kærenda er búsettur að Sogavegi 194 sem er í um 2 km fjarlægð frá Álfabakka 2A. Verður að telja ólíklegt að þau umhverfisáhrif sem líkleg eru af starfseminni, þá aðallega hávaði, varði einstaklingsbundna hagsmuni framangreindra kærenda umfram aðra. Eiga þeir því ekki lögvarinna hagsmuna að gæta með tilliti til grenndaráhrifa og verður kærum þeirra því vísað frá úrskurðar­nefndinni. Kæranda, búsettum að Árskógum 3A, er á hinn bóginn játuð kæruaðild vegna mögulegra grenndaráhrifa, en fasteign hans er staðsett í um 150 m fjarlægð frá hinni fyrirhuguðu starfsemi og er mannvirkið á lóð Álfabakka 2A mjög vel sjáanlegt frá heimili hans.

Fyrirhuguð framkvæmd var tilkynnt til Skipulagsstofnunar til ákvörðunar um matsskyldu skv. 2. mgr. 19. gr. laga nr. 111/2021 um framkvæmd í flokki B, sbr. lið 7.02 í 1. viðauka við lögin. Skulu tilkynningarskyldar framkvæmdir sem tilgreindar eru í flokki B háðar umhverfismati þegar þær eru taldar líklegar til að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif vegna umfangs, eðlis eða staðsetningar skv. 2. viðauka við lögin. Í tilkynningu skal framkvæmdaraðili leggja fram upplýsingar um framkvæmdina og líkleg umtalsverð umhverfisáhrif hennar. Skal hann, þar sem við á, taka tillit til fyrirliggjandi niðurstaðna um umhverfismat framkvæmdarinnar og leggja fram, eftir atvikum upplýsingar um fyrirhugaðar mótvægisaðgerðir, sbr. 2. mgr. 19. gr. laganna. Í 20. gr. laga nr. 111/2021 er mælt fyrir um að Skipulagsstofnun skuli innan sjö vikna frá því að fullnægjandi gögn berast um framkvæmdina taka ákvörðun um hvort hún skuli háð umhverfismati samkvæmt lögunum. Áður skal stofnunin leita umsagnar viðkomandi umsagnaraðila eftir því sem við á hverju sinni.

Í flokki B í viðauka 1 eru tilgreindar þær framkvæmdir sem kunna að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif og meta skal í hverju tilviki með tilliti til eðlis, umfangs og staðsetningar hvort háðar skuli umhverfismati samkvæmt lögunum. Í þennan flokk fellur tl. 7.02 viðaukans þar sem fjallað er um pökkun og niðursuðu á jurta- og dýraafurðum sem fer fram þar sem gólfflötur byggingar er a.m.k. 1.000 m2. Ber við það mat að líta til þeirra viðmiða sem fram koma í 2. viðauka laganna og lúta að eðli framkvæmdar og staðsetningu, auk gerðar og eiginleika hugsanlegra áhrifa framkvæmdarinnar. Eðli máls samkvæmt fer það eftir þeirri framkvæmd sem ákvörðun snýst um hvert þeirra atriða sem tiltekin eru í 1.–3. tl. 2. viðauka laga nr. 111/2021 vegi þyngst við mat Skipulagsstofnunar á því hvort umhverfisáhrif framkvæmdar teljist umtalsverð. Þegar það er metið verður að miða við þá tilhögun framkvæmdar sem kynnt er og leggja mat á það hvort framkvæmdin, svo sem hún er fyrirhuguð, sé líkleg til þess að valda umtalsverðum umhverfisáhrifum.

—-

Í tilkynningu framkvæmdaraðila til Skipulagsstofnunar kom fram að fyrirhugað væri að setja upp kjötvinnslu í vesturenda húss á lóð Álfabakka 2A. Það rými sem til þessa er ætlað er nærri 3.000 m2 og því vel yfir viðmiði um tilkynningarskyldu framkvæmdar samkvæmt framanröktu.

Fram kemur að sendibíll sé notaður til útkeyrslu í verslanir og tveir til fimm bílar á dag komi með aðföng kjötvinnslunnar. Samkvæmt umferðargreiningu fari þúsundir bíla á degi hverjum um Álfabakka og nærliggjandi götur og því verði umfang umferðar vegna kjötvinnslunnar óverulegt. Engin efni verði notuð við kjötvinnsluna sjálfa, en tæki og húsnæði sé sápuþvegið og sótthreinsað. Frárennsli frá vinnslunni fari í gegnum fituskiljur á leið þess í fráveitu. Úrgangur sé geymdur innandyra í sérhönnuðum rýmum. Helsti hávaði sem tengist kjötvinnslunni komi frá vélbúnaði kælikerfis sem girtur sé af með hljóðdempandi skjólvegg. Um 200 m séu í íbúðarhús sem sé næst kjötvinnslunni og líklegt sé að á þeirri leið minnki hávaði umtalsvert og sé marktækt innan leyfilegs hljóðstyrks við húsvegg íbúðarhússins. Starfsemin verði á skilgreindu miðsvæði þar sem gert sé ráð fyrir verslunar og þjónustustarfsemi. Fyrir liggi álit skipulagsfulltrúa um að á miðsvæðum borgarinnar sé almennt heimilt að vera með hreinlega atvinnustarfsemi og léttan iðnað sem kjötvinnslan geti fallið undir.

Við undirbúning hinnar kærðu ákvörðunar leitaði Skipulagsstofnun umsagna skv. 1. mgr. 20. gr. laga nr. 111/2021 og var óskað álits á tilkynningu framkvæmdaraðila. Þá bárust einnig umsagnir frá almenningi. Í umsögn Reykjavíkurborgar kom fram að á lóðinni nr. 2A við Álfabakka væri heimild fyrir fjölbreyttri verslunar- og þjónustustarfsemi og annarri hreinlegri atvinnustarfsemi sem talin sé samræmast yfirbragði og eðli starfsemi viðkomandi miðsvæðis. Kjötvinnsla sem valdi óverulegum umhverfisáhrifum, jafnvel þótt nokkuð umfangsmikil sé, og annar sambærilegur þrifalegur iðnaður, á takmörkuðum hluta viðkomandi svæðis og/eða hluta viðkomandi byggingar, sé talinn geta samræmst gildandi heimildum aðalskipulags, enda skrifstofur, verslun og þjónusta ráðandi landnotkun og meginstarfsemi á umræddu svæði. Í slíkum tilvikum þurfi hins vegar ávallt að gæta vel að hönnun og útfærslu starfseminnar og umhverfisáhrifum vegna mögulegrar nálægðar við íbúðarbyggð.

Heilbrigðiseftirlit Reykjavíkur gerði athugasemd við að talið væri að starfsemi stórrar kjötvinnslu væri talin flokkast sem „léttur iðnaður“ sem heimilaður væri á miðsvæðum samkvæmt umsögn skipulagsfulltrúa. Að mati heilbrigðiseftirlitsins væri um umfangsmikla starfsemi að ræða sem gæti haft í för með sér ónæði, mengun og álag á fráveitu og því væri hæpið að flokka hana sem léttan iðnað. Bent var á að ekki kæmi fram í tilkynningunni hvert umfang vinnslunnar yrði og væru athugasemdir settar fram með fyrirvara hvað það varðaði. Helstu umhverfisáhrif sem hlytust af vinnslunni væri ónæði af völdum hávaða. Þrátt fyrir að gert væri ráð fyrir hljóðvegg í kringum kælibúnað þá væri hætta á að hávaðamengun gæti borist yfir vegginn þar sem búnaðurinn stæði á þaki úrgangsgeymslu. Hægt væri að taka á slíku mögulegu ónæði með kröfum í starfsleyfi/skráningu. Þá væri einnig hægt að taka á hávaðauppsprettu vegna meðhöndlunar og flutnings úrgangs þrátt fyrir að starfsemin verði staðsett í þeim enda byggingarinnar sem standi fjær íbúðarbyggð. Einnig væri hægt að taka á slíku í starfsleyfi.

Bent var á að aukin þungaumferð á svæðinu hefði áhrif á öryggi, sérstaklega gangandi og hjólandi vegfarenda og tryggja yrði að umferð yrði ekki beint inn á Skógarsel og Árskóga. Að lokum þyrfti að gæta að frárennslismálum og tryggja að fráveitukerfi muni annað því álagi sem starfsemin kæmi til með að hafa. Var það mat heilbrigðiseftirlitsins að unnt væri að bregðast við flestum þeim atriðum sem líkleg væru til að valda umhverfisáhrifum með kröfum í starfsleyfi/skráningu og með ríkari mengunarvörnum ef upp kæmu vandamál. Eftir stæði aukin umferð um svæðið sem ekki væri unnt að komast hjá. Ekki væru líkur á að starfsemin myndi valda umtalsverðum umhverfisáhrifum og þyrfti því ekki að vera háð umhverfismati. Vegna athugasemda heilbrigðiseftirlitsins greindi framkvæmdaaðili frá því að fyrirhugað umfang kjötvinnslunnar væri 4,5–5 tonn á dag að jafnaði yfir árið.

Matvælastofnun vísaði til þess að þegar kæmi að staðsetningu matvælafyrirtækja bæri að horfa til þess hvort af staðsetningu fyrirtækis stafaði hætta á mengun matvæla. Taldi stofnunin ekki ástæðu til að ætla að umrædd staðsetning hefði í för með sér sérstaka hættu á því. Taldi stofnunin sig ekki hafa forsendur til að gera athugasemdir við fyrirliggjandi mat á umhverfisáhrifum.

—-

Í niðurstöðukafla Skipulagsstofnunar var tekið fram að við mat á því hvort hin tilkynningar­skylda framkvæmd ætti að sæta umhverfismati skyldi taka mið af eðli hennar, svo sem stærð og umfangi, samlegðar með öðrum framkvæmdum, úrgangsmyndun, mengun og ónæði, sbr. 1. tl. 2. viðauka laga nr. 111/2021. Einnig skyldi taka mið af staðsetningu framkvæmdar og hversu viðkvæm þau svæði eru sem líklegt er að framkvæmd hafi áhrif á, svo sem landnotkunar sem fyrir er eða er fyrirhuguð samkvæmt skipulagsáætlun og álagsþols m.t.t. þéttbýlla svæða. Að endingu bæri að skoða áhrif framkvæmdar í ljósi gerðar og eiginleika hugsanlegra áhrifa framkvæmdar, svo sem með tilliti til: umfangs, m.a. með tilliti til stærðar svæðis eða fjölda fólks sem verður líklega fyrir áhrifum, eðlis, styrks og fjölbreytileika áhrifa, hverjar líkur væru á áhrifum og afturkræfni áhrifa, samlegðaráhrifa með áhrifum annarra framkvæmda og möguleika á að draga úr áhrifum, sbr. 3. tl. 2. viðauka laga nr. 111/2021.

Meðal þess sem líta þarf til við töku matsskylduákvörðunar samkvæmt þessu, með tilliti til staðsetningar, er sú landnotkun sem fyrir er eða fyrirhuguð er samkvæmt skipulagsáætlun, sbr. 2. tl. 2. viðauka við lög nr. 111/2021. Er því full djúpt í árinni tekið hjá Skipulagsstofnun í umsögn til úrskurðarnefndarinnar að álíta skipulag hafi ekki áhrif á hvort framkvæmd þurfi að sæta umhverfismati. Sé ráðgerð framkvæmd í verulegri mótsögn við stefnu um landnotkun samkvæmt skipulagi verður að telja gild rök standi til þess að hún hafi í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif sökum staðsetningar. Í hinni kærðu ákvörðun kemur fram að Skipulagsstofnun hafi verið í sambandi við Reykjavíkurborg varðandi hvort og hvernig kjötvinnsla félli undir þá starfsemi sem heimiluð væri innan miðsvæðis M12 Suður-Mjódd í Aðalskipulagi Reykjavíkur 2040. Kemur og fram að svar hafi borist Skipulagsstofnun frá Reykjavíkurborg 13. apríl 2025 og sé unnið að yfirferð og mati á þeim skýringum sem þar komi fram og muni stofnunin svara Reykjavíkurborg varðandi samræmi áformanna við skipulag. Frá þessu er greint í 5. kafla í hinni kærðu ákvörðun. Með þessu lá fyrir við töku hinnar kærðu ákvörðunar að vafi léki á um það hvort lýst áform framkvæmdaraðila fengju samrýmst deiliskipulagi svæðisins. Þótt Skipulagsstofnun hafi fjallað um þetta og boðað nánari afstöðu hvað þetta varðaði gagnvart byggingaryfirvöldum verður ekki talið að í þessu felist slíkur annmarki að hin kærða ákvörðun fái ekki staðið óröskuð.

Í niðurstöðukafla hinnar kærðu ákvörðunar var bent á að þrátt fyrir að ákvörðunin tæki til fyrirhugaðrar kjötvinnslu og hugsanlegra umhverfisáhrifa hennar væri ljóst að staðsetning byggingarinnar að Álfabakka 2A væri í mikilli nálægð við íbúðarbyggð og hefði neikvæð áhrif á íbúa fjölbýlishúsa sem stæðu næst byggingunni vegna skuggavarps og ásýndar. Um væri að ræða áform um starfsemi sem tæki til um 3000 m2 á fyrstu hæð í vesturenda byggingarinnar, sem væri í heildina rúmlega 7.000 m2 að gólffleti. Fyrirhuguð starfsemi hefði í för með sér nokkur umsvif og kynni að hafa neikvæð áhrif á umhverfi sitt og nálæga íbúðarbyggð. Helstu umhverfisáhrif kynnu að felast í ónæði vegna hávaða og áhrifum á umferðaröryggi. Helsta áhyggjuefni varðandi hávaða væri vélbúnaður kæliviftu sem staðsett yrði fyrir utan húsið á þaki sorpgeymslu. Samkvæmt framlögðum gögnum væri ekki gert ráð fyrir að hávaði frá kælibúnaðinum færi yfir viðmiðunarmörk reglugerðar um hávaða við húsvegg í íbúðarhúsnæði, m.a. þar sem reistur yrði hljóðveggur kringum viftuna og kælibúnaðurinn staðsettur í um 200 m fjarlægð frá næsta íbúðarhúsnæði. Taldi stofnunin ekki líklegt að hljóðstig við húsvegg í næsta íbúðarhúsnæði kæmi til með að fara yfir viðmiðunarmörk að nóttu til vegna fyrirhugaðs hljóðveggjar og fjarlægðar. Þó væri mikilvægt að ákvæði um viðbrögð, ef ónæði yrði af starfseminni vegna hávaða, yrðu sett í starfsleyfi.

Samkvæmt samgöngumati hafi áætluð hversdagsumferð um Álfabakka og nærliggjandi götur verið 3.200 bílferðir og áætlað hafi verið að með tilkomu Garðheima hafi bæst við um 2.000 ferðir. Reiknað væri með að umferð vegna útkeyrslu í verslanir og aðfanga auk ferða starfsmanna yrðu innan við 100 bílferðir á dag, á dagvinnutíma á virkum dögum. Ekki væri gert ráð fyrir að bifreiðir sem sjái um útkeyrslu og aðföng fari um Árskóga heldur um Reykjanesbraut og Álfabakka. Innkeyrsla kjötvinnslunnar og athafnasvæði verði í vesturenda byggingarinnar í vari frá og fjærst næstu íbúðarbyggð. Um væri að ræða hlutfallslega litla aukningu umferðar á svæðinu með tilkomu kjötvinnslunnar, miðað við núverandi aðstæður, og að ekki væru líkur á ónæði fyrir íbúa nærliggjandi svæða. Ráðast þurfi í aðgerðir þar sem innkeyrsla að vesturenda Álfabakka 2A muni þvera umferð á göngu- og hjólastígum og kunni að hafa áhrif á umferðaröryggi vegfarenda á stígnum. Miðað við fyrirliggjandi gögn væru líkur á lyktarmengun litlar, en þrátt fyrir það þurfi að setja í starfsleyfi ákvæði þess efnis að ef ólykt berist frá starfseminni þurfi að ráðast í úrbætur í formi hreinsibúnaðar á útblæstri.

—-

Af hálfu kæranda er því haldið fram að ákvörðun Skipulagsstofnunar hafi byggst á ófullnægjandi forsendum, hvorki hafi verið haft samráð við nágranna né lagt fram frummat á losun efna, lyktaráhrifum eða hljóðstigi í vinnsluferlum eða áhrif á umferð könnuð. Þá er vísað til mistaka við útgáfu byggingarleyfis og galla á auglýsingu deiliskipulags.

Við málsmeðferð Skipulagsstofnunar vegna matskyldufyrirspurnarinnar var gefinn kostur á að koma að athugasemdum vegna málsins og bárust þónokkrar athugasemdir frá einstaklingum vegna þess. Í niðurstöðu stofnunarinnar er einnig fjallað um áhrif bæði mannvirkisins á lóð Álfabakka 2A sem og hinnar fyrirhuguðu kjötvinnslu á íbúa í nálægum húsum. Var nágrönnum þannig veitt tækifæri til að koma athugasemdum sínum á framfæri áður en hin kærða ákvörðun lá fyrir og var fjallað um hagsmuni þá er þeir hafa að gæta í niðurstöðu málsins. Kom meðal annars fram í niðurstöðu stofnunarinnar að þótt að ákvörðunin tæki til fyrirhugaðrar kjötvinnslu og hugsanlegra umhverfisáhrifa hennar þá væri ljóst að staðsetning byggingarinnar Álfabakka 2A í mikilli nálægð við íbúðarbyggð hefði neikvæð áhrif á íbúa fjölbýlishúsa sem stæðu næst byggingunni vegna skuggavarps og ásýndar og þá einkum þá íbúa sem búi að Árskógum 5–7.

Með tilkynningu framkvæmdaraðila um hina fyrirhuguðu kjötvinnslu til Skipulagsstofnunar, dags. 17. mars 2025, fylgdi samgöngumat vegna atvinnureksturs í Álfabakka 2A. Í samgöngumatinu var meðal annars farið yfir aðstæður fyrir gangandi og hjólandi vegfarendur sem og umferðarmyndun á svæðinu. Í niðurstöðu Skipulagsstofnunar er fjallað um samgöngumatið og kemur þar fram að í ljósi þess að um tiltölulega litla aukningu hlutfallslega sé að ræða séu ekki líkur á ónæði fyrir íbúa nærliggjandi svæði vegna umferðar í tengslum við vinnsluna. Hins vegar er bent á þörf fyrir aðgerðir þar sem innkeyrsla að vesturenda Álfabakka 2A þveri umferð á göngu- og hjólastígum. Verður ekki gerð athugasemd við umfjöllun Skipu­­lags­­stofnunar að þessu leyti. Hvað varðar lyktar- og hljóðmengun eru settar fram ábendingar í niðurstöðunum, en þar kemur fram að líkur á umhverfisáhrifum vegna þessa séu hverfandi. Taldi stofnunin að setja ætti ákvæði varðandi viðbrögð og úrbætur í starfsleyfi kjötvinnslunnar ef ólykt eða ónæði verði vegna starfseminnar

Með hliðsjón af öllu framangreindu verður að líta svo á að Skipulagsstofnun hafi við ákvörðunartöku sína litið með viðhlítandi hætti til viðmiða 2. viðauka laga nr. 111/2021. Verður kröfu kæranda um ógildingu hinnar kærðu ákvörðunar því hafnað.

Úrskurðarorð:

Hafnað er kröfu kæranda um að ógilda ákvörðun Skipulagsstofnunar frá 8. maí 2025 um að kjötvinnsla í húsnæði að Álfabakka 2A skuli ekki háð umhverfismati.

sep 17
Love0

124/2025 Laxaseiði

Með

Árið 2025, miðvikudaginn 17. september, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Unnþór Jónsson settur varaformaður, Aðalheiður Jóhannsdóttir prófessor og Geir Oddsson auðlindafræðingur.

Fyrir var tekið mál nr. 124/2025, kæra á ákvörðun Skipulagsstofnunar frá 8. júlí 2025 um að breyting á leyfilegri þyngd útsettra seiða í sjókvíaeldi í Arnarfirði skuli ekki háð mati á umhverfisáhrifum.

 Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 6. ágúst 2025, er barst nefndinni sama dag, kærir Náttúruverndarfélagið Laxinn lifi þá ákvörðun Skipulagsstofnunar frá 8. júlí 2025 að breyting á leyfilegri þyngd útsettra seiða í sjókvíaeldi í Arnarfirði skuli ekki háð mati á umhverfisáhrifum. Er þess krafist að ákvörðunin verði felld úr gildi.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Skipulagsstofnun 21. ágúst 2025.

Málavextir: Í júlí 2020 lá fyrir álit Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum sjókvíaeldis Arctic Sea Farm ehf. í Arnarfirði á Vestfjörðum. Hinn 16. apríl 2025 barst Skipulagsstofnun tilkynning frá félaginu um áform þess að breyta lágmarksþyngd útsettra seiða úr 120 í 60 g til ákvörðunar um matsskyldu skv. 19. gr. laga nr. 111/2021 um umhverfismat framkvæmda og áætlana. Í tilkynningunni er því lýst að markmið breytingarinnar sé að samræma þyngd seiða í leyfum félagsins. Þrátt fyrir að áætlanir fyrirtækisins gangi út á að auka meðalþyngd útsettra seiða sé nauðsynlegt að hafa möguleika á að setja út léttari seiði en 120 g til að bregðast við frávikum í framleiðsluáætlunum.

Í tilefni af erindi þessu leitaði Skipulagsstofnun umsagna Vesturbyggðar, Ísafjarðarbæjar, Fiskistofu, Hafrannsóknastofnunar, Heilbrigðiseftirlits Vestfjarða, Náttúrufræðistofnunar, Umhverfis- og orkustofnunar og Matvælastofnunar. Töldu Ísafjarðarbær, Fiskistofa, Hafrannsókna­stofnun og Matvælastofnun ekki þörf á umhverfismati, en Vesturbyggð tók ekki afstöðu til þess hvort framkvæmdin ætti að sæta mati á umhverfisáhrifum í sinni umsögn. Aðrir umsagnaraðilar skiluðu ekki umsögnum til Skipulagsstofnunar. Frekari upplýsingar um framkvæmdina bárust Skipulagsstofnun frá framkvæmdaraðila 30. júní 2025.

Í niðurstöðu Skipulagsstofnunar um matsskyldu framkvæmdarinnar, dags. 8. júlí 2025, var álitið að á grundvelli fyrirliggjandi gagna væri fyrirhuguð framkvæmd ekki líkleg til að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif. Því skyldi hún ekki háð umhverfismati.

Málsrök kæranda: Í kæru er bent á að í tilkynningu framkvæmdaraðila komi fram að markmiðið breytingarinnar sé að auka sveigjanleika til að bregðast við frávikum í framleiðsluáætlun. Þessi yfirlýsing sé bæði marklaus og óskiljanleg. Lágmarksþyngd útsettra laxaseiða í opnar sjókvíar sé ákveðin með hliðsjón af hættu á svokölluðu seiðasmugi, þ.e. að seiði geti strokið frá útsetningarkvíum. Því léttari seiði því meiri hætta sé á stroki og þar með aukinni hættu á erfðablöndun við villta laxfiska, en þeirri einföldu og augljósu staðreynd virðist umsagnaraðilarnir Matvælastofnun, Fiskistofa og Ísafjarðarbæ ekki gera sér grein fyrir. Erfðablöndun villtra laxa og eldislaxa hafi átt sér stað í ám sem renni til sjávar í Arnarfirði. Líkur á afturkræfni framkvæmdarinnar séu nánast engar, en rekstraraðilar laxeldis í firðinum hafi fram til þessa ekki sýnt neina viðleitni til að grípa til ráðstafana. Í umsögn Hafrannsóknastofnunar komi fram að útsetning þyngri seiða stytti eldisferil laxa í sjókvíum og þar með minnki líkur á að fiskar strjúki og að meðhöndla þurfi þá vegna laxa- og fiskilúsa. Þá styðji Vesturbyggð áform um að setja út þyngri seiði í stað léttari. Gerð sé athugasemd við að ekki sé getið um nýja lágmarksstærð möskva í útsetningarkvíum. Hin kærða ákvörðun Skipulagsstofnunar sé andstæð markmiðum laga nr. 111/2021 um umhverfismat framkvæmda og áætlana, m.a. markmiði um heilnæmt umhverfi sem kveðið sé um í 1. gr. a. laganna.

Málsrök Skipulagsstofnunar: Stofnunin vísar til þess að í 1. mgr. 18. gr. laga nr. 111/2021 um umhverfismat framkvæmda og áætlana segi að framkvæmdir sem tilgreindar séu í flokki B í 1. viðauka laganna skuli háðar umhverfismati þegar þær séu taldar líklegar til að hafa í för með sér „umtalsverð umhverfisáhrif“ vegna umfangs, eðlis eða staðsetningar skv. 2. viðauka. Lögð sé áhersla á að áskilnaður sé um að áhrifin kunni að vera umtalsverð. Þurfi því almennt mikið til svo að framkvæmd skuli undirgangast umhverfismat.

Skoða verði hina kærðu ákvörðun stofnunarinnar í samhengi við það sem hafi komið fram í umhverfismati framkvæmdarinnar vegna 4.000 tonna framleiðslu af laxi í Arnarfirði sem hafi lokið með áliti Skipulagsstofnunar 13. júlí 2020. Þar komi fram sú afstaða stofnunarinnar að fyrirhugað eldi komi til með að hafa nokkuð neikvæð áhrif á villta laxastofna á Vestfjörðum. Hafi stofnunin jafnframt talið að samlegðaráhrif eldis framkvæmdaraðila og annars eldis í Arnarfirði og á Vestfjörðum verði óveruleg á þær ár sem áhættumat erfðablöndunar taki tillit til. Sé horft til allra laxastofna á Vestfjörðum hafi stofnunin talið að samlegðaráhrifin verði talsvert neikvæð.

Þótt að í umhverfismatinu hafi ekki verið miðað við 60 g seiði þá fái Skipulagsstofnun ekki séð, að virtu heildstæðu mati á tilkynningu framkvæmdaraðila, umsögnum í málinu og öðrum gögnum, að áhrif breytingar á lágmarksþyngd seiða úr 120 í 60 g kunni að hafa meiri eða önnur áhrif en þau sem lýst sé í framangreindu áliti stofnunarinnar. Vegna þeirrar athugasemdar kæranda að ekki hafi verið getið um nýja lágmarksstærð möskva í útsetningarkvíum þá sé bent á að í tilkynningu framkvæmdaraðila komi fram að mikilvægt sé að huga að möskvastærð í netapokum sjókvía. Það sé að sjálfsögðu í hag framkvæmdaraðila að ekki komi til þess að seiði sleppi og því sé lykilatriði að möskvastærð netapoka tryggi að komið sé í veg fyrir seiðasmug.

Hafrannsóknastofnun hafi í sinni umsögn talið að „í ljósi stöðu þekkingar og þeim skýringum sem fram koma í fyrirspurn og umfjöllun Arctic Fish um matsskyldu að formlegt umhverfismat muni ekki bæta miklu við fyrir ákvarðanatöku í þessu máli.“ Enn fremur bendi Skipulagsstofnun á að í bréfi Hafrannsóknastofnunar til framkvæmdaraðila, dags. 5. desember 2024, sem hafi fylgt með umsögn stofnunarinnar, hafi eftirfarandi komið fram: „Rétt er að taka fram minnsta seiði sem fer í sjó en ekki meðaltali hópsins. Þannig hefur meðalstærð seiða verið um 200 g til að tryggja að ekkert seiði verði undir 120 g og meðalstærð seiða þar sem 60 g er minnsti fiskur er á milli 80–90 g þannig að um er að ræða breytingu frá meðalstærð 200 g í 80–90 g.“ Þá segi í niðurlagi bréfsins: „Að því gefnu að reynsla hérlendis og erlendis er sú að ágengni í fiska úr strok síðbúinna fiska sé meiri og dreifðist víðar og tíðni stórra seiðastroka sé lítil má telja að breyting á seiðastærð úr 200 g í 80–90 g hafi óveruleg áhrif á áhættu.“ Í hinni kærðu ákvörðun hafi verið tekið mið af þessari umsögn stofnunarinnar, en um sé að ræða mikilvæga fagstofnun þegar komi að fiskeldisframkvæmdum, sbr. 5. gr. laga nr. 112/2015 um Hafrannsóknastofnun, rannsókna- og ráðgjafarstofnun hafs og vatna.

Einnig sé vísað til umsagnar Fiskistofu þar sem fram komi að kynnt breyting sé ekki líkleg til að auka hættu á neikvæðum áhrifum fyrir villta laxastofna. Ekki sé þörf á að breytingin undirgangist umhverfismat. Horfi verði til þeirrar umsagnar í ljósi 1. mgr. 2. gr. laga nr. 36/1992 um Fiskistofu, en samkvæmt ákvæðinu annist stofnunin stjórnsýslu og eftirlit samkvæmt lögum nr. 61/2006 um lax- og silungsveiði og lögum nr. 58/2006 um fiskirækt.

Að lokum sé lögð áhersla á að stefna framkvæmdaraðila, eins og komi fram í tilkynningu hans, sé að auka þyngd seiða en engu að síður sé talið nauðsynlegt að hafa heimild til útsetningar léttari seiða í „undantekningartilfellum.“

—–

Framkvæmdaraðila var gefinn kostur á að koma á framfæri sjónarmiðum sínum í málinu en hann hefur ekki tjáð sig um kærumál þetta.

Niðurstaða: Í máli þessu er deilt um þá ákvörðun Skipulagsstofnunar frá 8. júlí 2025 að breyting á leyfilegri þyngd útsettra seiða í sjókvíaeldi Arctic Sea Farm ehf. í Arnarfirði skuli ekki háð mati á umhverfisáhrifum.

Lög nr. 111/2021 um umhverfismat framkvæmda og áætlana gera ráð fyrir því að framkvæmdaraðili afli og leggi fram á viðhlítandi hátt upplýsingar um framkvæmd og líkleg umtalsverð umhverfisáhrif hennar til Skipulagsstofnunar til ákvörðunar um matsskyldu, sbr. 2. mgr. 19. gr. laganna. Þar sem við á skal hann taka tillit til fyrirliggjandi niðurstaðna um umhverfisáhrif og leggja fram, eftir því sem við á, upplýsingar um fyrirhugaðar mótvægisaðgerðir. Áform framkvæmdaraðila voru tilkynnt til Skipulagsstofnunar til ákvörðunar um matsskyldu samkvæmt greindu ákvæði sem framkvæmd í flokki B, sbr. lið 13.02 í 1. viðauka við lögin, en þar undir falla m.a. allar breytingar eða viðbætur við framkvæmdir sem tilgreindar eru í flokki A í 1. viðauka laganna. Álit Skipulagsstofnunar vegna framleiðslu félagsins á 4.000 tonnum af laxi í Arnarfirði lá fyrir 13. júlí 2020.

Hlutverk Skipulagsstofnunar samkvæmt lögum nr. 111/2021 er að taka ákvörðun um hvort tilkynnt framkvæmd skuli háð umhverfismati. Mat stofnunarinnar hlýtur eðli máls samkvæmt að lúta að því að sannreyna gildi gagna og gæði þeirra. Í þeim tilgangi skal stofnunin leita álits umsagnaraðila áður en ákvörðun um matsskyldu er tekin, sbr. 1. mgr. 20. gr. laganna. Til þeirra teljast opinberar stofnanir, stjórnvöld eða aðrir lögaðilar sem sinna lögbundnum verkefnum sem varða framkvæmdir og/eða áætlanir sem falla undir lögin eða umhverfisáhrif þeirra. Telja verður að Skipulagsstofnun beri að gæta þess að fullnægjandi gögn hafi verið lögð fram og hvílir á stofnuninni sú skylda að upplýsa málið að því marki að hún geti komist að efnislega réttri niðurstöðu. Þá segir í 2. mgr. 20. gr. laganna að sé niðurstaða stofnunarinnar sú að tilkynningarskyld framkvæmd skuli ekki háð umhverfismati geti hún þá sett fram ábendingar um tilhögun framkvæmdarinnar í því skyni að koma í veg fyrir umtalsverð umhverfisáhrif. Líta verður svo á að Skipulagsstofnun beri að rökstyðja niðurstöðu sína með hliðsjón af þeim viðmiðum sem talin eru upp í 2. viðauka laganna, en vægi hvers þáttar er, eðli málsins samkvæmt, breytilegt eftir því hvaða framkvæmd um ræðir hverju sinni.

Í tilkynningu framkvæmdaraðila kemur fram að áform hans standi til að breyta rekstrarleyfi fyrir sjókvíaeldi í Arnarfirði þannig að lágmarksþyngd seiða fari úr 120 í 60 g. Í dag sé félagið með fjögur sjókvíaeldisleyfi á Vestfjörðum með mismunandi skilyrðum um lágmarksþyngd seiða. Áætlanir sé um að meðalþyngd útsettra seiða muni aukast á næstu árum, en á árinu 2024 hafi meðalþyngd verið 151 g. Gert sé ráð fyrir að árið 2027 verði meðaltalið yfir 250 g. Þrátt fyrir þær áætlanir sé nauðsynlegt fyrir fyrirtækið að geta brugðist við aðstæðum í rekstri og haft möguleika á að setja út léttari seiði en 120 g. Tímabil fyrir útsetningu seiða sé stutt á Íslandi, eða frá maí til október, og því megi ekki mikið bera út af til að framleiðsluáætlanir riðlist. Þá er í tilkynningunni vísað til álits Hafrannsóknastofnunar frá því í desember 2024 á áhrifum umræddra breytinga. Í því komi fram að til að tryggja 60 g lágmarksþyngd seiða við útsetningu yrði hópurinn að vera 80–90 g, en um 200 g ef lágmarksþyngd sé 120 g. Að því gefnu að „ágengni fiska úr stroki síðbúinna fiska“ sé meiri og dreifist víðar og tíðni stórra seiðastroka sé lítil „megi telja að breyting á seiðastærð úr 200 g í 80–90 g hafi óveruleg áhrif á áhættu á því að fiskar strjúki og lifi til að ganga í ár.“ Vísað er til þess að fjölmörg rekstrarleyfi fyrir laxeldi séu á Vestfjörðum og sé ekki garð krafa um lágmarksþyngd í öllum þeirra. Ekki sé minnst á lágmarksþyngd útsettra seiða í lögum eða reglugerðum sem varði fiskeldi. Mikilvægt sé að huga að möskvastærð í netapokum sjókvía.

Við undirbúning hinnar kærðu ákvörðunar leitaði Skipulagsstofnun umsagna skv. 1. mgr. 20. gr. laga nr. 111/2021 og var óskað álits á tilkynningu framkvæmdaraðila og hvort framkvæmdin skyldi lúta umhverfismati.

Í umsögn Ísafjarðarbæjar kemur fram að í tilkynningu framkvæmdaraðila hafi nægjanlega verið gerð grein fyrir fyrirhugaðri breytingu, áhrifum hennar og forsendum. Vísar sveitarfélagið til umsagnar Hafrannsóknastofnunar að breytingin hafi óveruleg áhrif á hættu á stroki og lífvænleika laxfiska í náttúrunni. Einnig er vísað til þess að Matvælastofnun hafi talið þyngdarmörk seiða undir 120 g vera í lagi svo fremi sem þau falli ekki undir 60 g og að möskvastærð taki mið af þyngd seiða. Er það mat bæjarins að fyrirhuguð breyting sé ekki líkleg til að valda verulegum umhverfisáhrifum, auk þess sem eðlilegt sé að tryggja samræmi leyfisskilyrða milli fiskeldisfyrirtækja á Vestfjörðum. Fram kemur í umsögn Vesturbyggðar að sveitarfélagið styðji samræmingu á þyngd seiða milli svæða, en spurt sé hvers vegna mörkin séu ekki 120 g. Jafnframt styðji sveitarfélagið við áform framkvæmdaraðila um að nota þyngri seiði en léttari þar sem léttari seiði þurfi lengri eldistíma og auki þar með hættu á sjúkdómum og lúsavandamálum. Í umsögn Hafrannsóknastofnunar er tekið undir þau sjónarmið framkvæmdaraðila að miða almennt við útsetningu þyngri seiða og að útsetning seiða að lágmarki 60 g verði undantekning. Með útsetningu þyngri seiða styttist eldisferill á laxi í sjókvíum og minni líkur verði á stroki fiska og að meðhöndla þurfi laxa- og fiskilús. Telur stofnunin í ljósi stöðu þekkingar og þeim skýringum sem fram komi í tilkynningu framkvæmdaraðila muni formlegt umhverfismat „ekki bæta miklu við [fyrri] ákvarðanatöku í þessu máli.“ Þá mælir Matvælastofnun í sinni umsögn frekar með útsetningu þyngri seiða en 60 g, líkt og framkvæmdaraðili hyggist gera. Notkun seiða niður í 60 g sé í samræmi við það sem gert sé ráð fyrir í áhættumati erfðablöndunar. Að mati stofnunarinnar sé ekki ástæða til að fara fram á umhverfismat. Að lokum er í umsögn Fiskistofu tekið undir sjónarmið sem fram koma í umsögn Hafrannsóknastofnunar. Fyrirhuguð breyting sé ekki líkleg til að auka hættu á neikvæðum áhrifum fyrir villta laxastofna og ekki sé þörf á umhverfismati.

Framkvæmdaraðili kom að frekari athugasemdum vegna umsagnar Vesturbyggðar þar sem fyrri sjónarmið um tilgang breytingarinnar eru áréttuð. Vísað er til þess að í tilkynningu hafi verið að finna umfjöllun um þörf þess að geta brugðist við ef breyta þurfi um eldisstaðsetningar sem og ef áætlun um vöxt í seiðaeldi gangi ekki eftir.

Í niðurstöðukafla ákvörðunar Skipulagsstofnunar var tekið fram að við mat á því hvort tilkynningarskyld framkvæmd eigi að vera háð umhverfismati skuli taka mið af eðli, staðsetningu og eiginleikum hugsanlegra áhrifa framkvæmdar og var um það vísað til nánar tilgreindra atriða í 1.–3. tölul. í 2. viðauka við lög nr. 111/2021. Vísað er til þess að um sé að ræða breytingu á rekstrarleyfi til að auka sveigjanleika á þyngd seiða við útsetningu og samræma leyfi með öðrum sambærilegum leyfum. Stefna framkvæmdaraðila sé að auka þyngd seiða, en engu að síður telji hann nauðsynlegt að hafa heimild til útsetningar léttari seiða í undantekningartilfellum. Tekið er undir með þeirri umsögn Hafrannsóknastofnunar að fyrirhuguð léttari seiða muni hafa óveruleg áhrif á hættu á því að fiskar strjúki og lifi til að ganga í ár, en þar af leiðandi sé framkvæmdin ekki líkleg til að valda neikvæðum umhverfisáhrifum umfram það sem komið hafi fram í umhverfismati sjókvíaeldisins frá árinu 2020. Að mati stofnunarinnar kalli því mat á þeim þáttum sem falli undir eðli, staðsetningu og eiginleika hugsanlegra áhrifa framkvæmdarinnar ekki á að hún undirgangist umhverfismat.

Það er niðurstaða úrskurðarnefndarinnar að Skipulagsstofnun hafi við undirbúning ákvörðunar sinnar litið með viðhlítandi hætti til viðeigandi viðmiða 2. viðauka laga nr. 111/2021. Verður og ekki annað ráðið en að fyrir stofnuninni hafi legið nauðsynlegar upplýsingar um framkvæmdina og forsendur hennar sem hún gat reist ákvörðun sína á. Verður því að hafna kröfu kæranda um ógildingu hennar.

 

 Úrskurðarorð:

Hafnað er kröfu kæranda um að ógilda ákvörðun Skipulagsstofnunar frá 8. júlí 2025 um að breyting á leyfilegri þyngd útsettra seiða í sjókvíaeldi í Arnarfirði skuli ekki háð mati á umhverfisáhrifum.

sep 16
Love0

105/2025 Búhamar

Með

Árið 2025, þriðjudaginn 16. september, tók Arnór Snæbjörnsson, formaður úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, með heimild í 3. mgr. 3. gr. laga nr. 130/2011, fyrir:

Mál nr. 105/2025, kæra á ákvörðun byggingarfulltrúa Vestmannaeyjabæjar frá 3. júlí 2025 um að samþykkja byggingarleyfi fyrir viðbyggingu við hús á lóð nr. 1 við Búhamar.

 Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 9. júlí 2025, er barst nefndinni sama dag, kærir íbúi að Búhamri 7, málsmeðferð Vestmannaeyjabæjar vegna afgreiðslu á umsókn á viðbyggingu við húsið að Búhamri 1. Verður kæran skilin á þann veg að kærð sé ákvörðun byggingarfulltrúa frá 3. júlí 2025 að samþykkja byggingarleyfi fyrir greindri viðbyggingu og að krafist sé að ákvörðunin verði felld úr gildi.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Vestmannaeyjabæ 25. júlí 2025.

Málsatvik og rök: Á afgreiðslufundi byggingarfulltrúa Vestmannaeyjabæjar 9. apríl 2025 var tekin fyrir umsókn um byggingarleyfi fyrir stækkun á íbúðarhúsi á lóð nr. 1 við Búhamar. Vísaði byggingarfulltrúi umsókninni til skipulagsráðs sbr. 5. mgr. gr. 2.4.2. byggingar­reglugerðar nr. 112/2012. Málið var tekið fyrir á fundi umhverfis- og skipulagsráðs 14. s.m. og skipulagsfulltrúa falið að grenndarkynna erindið samkvæmt 44. gr. skipulagslaga nr. 123/2010. Eigendum fasteigna í grennd Búhamars 1 var grenndarkynnt umsóknin og þar á meðal kæranda þessa máls. Málið var tekið fyrir að nýju að fundi ráðsins 16. júní s.á. þar sem lögð voru fram fjögur athugasemdabréf sem borist höfðu eftir grenndarkynningu. Umhverfis- og skipulagsráð samþykkti umsóknina en tók undir sjónarmið í athugasemdum varðandi umferðaröryggi. Var byggingarfulltrúa falinn framgangur málsins og mælt fyrir um að byggingarleyfi yrði háð því að hönnun og frágangur lóðar og bílastæði tæki mið af öryggissjónarmiðum. Á afgreiðslufundi byggingarfulltrúa 3. júlí s.á. samþykkti byggingarfulltrúi leyfi fyrir stækkun á íbúðarhúsi á lóð nr. 1 við Búhamar. Var samþykkið bundið þeim skilyrðum að gætt yrði að umferðaröryggi á horni lóðarinnar, ekki væri heimilt að hækka garðveggi né leggja ökutækjum á lóð framan við viðbyggingu vegna nálægðar við gatnamót. Var byggingarleyfi gefið út samdægurs.

Kærandi vísar til þess að sveitarfélagið hafi ekki svarað öllum athugasemdum sem gerðar hefðu verið vegna viðbyggingarinnar. Vísaði hann til athugasemda um hættu þegar byggt sé nálægt gatnamótum Jafnframt óskaði hann svara við því hvers vegna hafi verið heimilt að byggja rúmlega 47 m2 hús utan byggingarreits og hvaða fordæmi það gefi fyrir aðra íbúa í hverfinu.

Vestmannaeyjabær bendir á að hið umdeilda hús sé á ódeiliskipulögðu svæði, ÍB-4 vesturbær, en samkvæmt aðalskipulagi sé það skipulagt sem íbúðarbyggð að frátalinni lóð Goða­hrauns 1. Í samræmi við 1. mgr. 44. gr. skipulagslaga nr. 123/2010 hafi farið fram grenndar­kynning vegna umsóknar um byggingarleyfi. Í aðalskipulagi séu ekki sérstakar kvaðir varðandi stærð húsa eða nýtingarhlutfall á svæðinu en að gert sé ráð fyrir þéttingu byggðar þar. Nýtingarhlutfall fasteigna við Búhamar sé nokkuð breytilegt en nýtingarhlutfall hússins á lóð nr. 1 hafi með viðbyggingunni farið úr 0,229 í 0,292. Nýtingarhlutfall hússins skeri sig ekki úr miðað við önnur hús í götunni. Við götuna sé engin sérstök byggingarlína og viðbygging við Búhamar 1 falli ágætlega að byggðarmynstri. Viðbyggingin hafi lítil sem engin áhrif á aðrar eignir hvað varði innsýn og skuggavarp og lítil áhrif vegna útsýnis. Áhrifin séu óveruleg og í eðlilegu samhengi við það sem íbúar í þéttbýli megi gera ráð fyrir. Þá verði ekki séð að kærandi verði fyrir áhrifum af viðbyggingunni vegna innsýnar, skuggavarps eða útsýnis. Hvað umferðar­öryggi varði sé vísað til skilyrða byggingarleyfisins og viðmiða Vegagerðarinnar. Miðað við fyrirliggjandi gögn um sjónlínur, hámarkshraða og stöðvunarvegalengd sé tryggt að við­byggingin valdi ekki öryggis- eða almannahættu, samræmist ákvæðum byggingar­reglugerðar nr. 112/2012 og hindri ekki útsýni yfir götu eða gangstíg né valdi hættu fyrir gangandi umferð.

Niðurstaða: Í máli þessu er deilt um ákvörðun byggingarfulltrúa Vestmannaeyjabæjar að samþykkja byggingarleyfi vegna viðbyggingar við hús á lóð nr. 1 við Búhamar. Í kæru kemur fram að kærð sé málsmeðferð bæjarins vegna afgreiðslu málsins og að gerð sé krafa um að svarað sé þeim spurningum sem kærandi setji fram í kæru.

Samkvæmt 1. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála hefur úrskurðarnefndin það hlutverk að úrskurða í kærumálum vegna stjórnvaldsákvarðana og ágreiningsmálum vegna annarra úrlausnaratriða á sviði umhverfis- og auðlindamála eftir því sem mælt er fyrir um í lögum á því sviði. Ákvörðun sem ekki bindur enda á mál verður þó ekki kærð til æðra stjórnvalds fyrr en málið hefur verið til lykta leitt skv. 2. mgr. 26. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þrátt fyrir að kærandi hafi vísað til þess að kærð sé málsmeðferð sveitar­­félagsins vegna útgáfu byggingarleyfis verður að horfa til þess að málsmeðferðinni lauk með samþykkt byggingarfulltrúa á umsókn um byggingarleyfi og hefur málið því verið til lykta leitt. Verður kæran því túlkuð á þann veg að kærð sé ákvörðun byggingarfulltrúa frá 3. júlí 2025 um samþykkt byggingarleyfis. Kæruheimild til úrskurðarnefndarinnar er í 59. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki og barst kæra innan kærufrests.

Hvað varðar kröfu kæranda um svör við spurningum sem fram koma í kæru hans bendir úrskurðarnefndin á að það er lögbundið hlutverk nefndarinnar að endurskoða stjórnvalds­ákvarðanir sbr. 1. gr. laga nr. 130/2011. Það er hins vegar ekki hlutverk nefndarinnar að svara almennum spurningum um lögfræðileg álitaefni.

Um kæruaðild í þeim málum sem undir úrskurðarnefndina heyra er fjallað í 3. mgr. 4. gr. laga nr. 130/2011. Þar er kveðið á um að þeir einir geti kært stjórnvaldsákvarðanir til nefndarinnar sem eigi lögvarða hagsmuni tengda þeirri ákvörðun sem kæra eigi. Verður að skýra þetta ákvæði í samræmi við almennar reglur stjórnsýsluréttarins um aðild að kærumálum þar sem áskilið er að kærandi eigi einstaklingsbundinna hagsmuna að gæta af úrlausn máls umfram aðra og jafnframt að þeir hagsmunir séu verulegir.

Telja verður að samþykkt byggingaráforma á grundvelli laga nr. 160/2010 um mannvirki hafi fyrst og fremst þýðingu þegar kemur að réttindum og skyldum eiganda mannvirkis og byggingar­leyfishafa, sbr. 15. gr. laganna. Þó er ljóst að slík ákvörðun getur snert lögvarða hagsmuni annarra aðila, einkum þá nágranna sem geta byggt kæruaðild á grenndar­sjónarmiðum. Kærandi ber því við í máli þess að hagsmunir hans varði skipulagssjónarmið þar sem byggt sé utan við byggingarreit í fullskipulögðu hverfi, auk þess sem um fordæmi og mikið stílbrot við götu sé að ræða. Verða þeir hagsmunir sem kærandi vísar til taldir til almanna­hagsmuna en slík sjónarmið teljast að jafnaði ekki til einstaklingsbundinna hagsmuna. Verður kærumáli þessu af framangreindum sökum vísað frá úrskurðarnefndinni.

 Úrskurðarorð:

Kærumáli þessu er vísað frá úrskurðarnefndinni.

sep 11
Love0

130/2025 Hvammsvirkjun

Með

Árið 2025, miðvikudaginn 10. september, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Arnór Snæbjörnsson formaður, Karólína Finnbjörnsdóttir lögmaður og Þorsteinn Þorsteinsson byggingar­verkfræðingur.

Fyrir var tekið mál nr. 130/2025, kæra á ákvörðun sveitarstjórnar Rangárþings ytra frá 15. ágúst 2025 um að veita framkvæmdaleyfi fyrir undirbúningsframkvæmdum vegna Hvammsvirkjunar.

 Í málinu er nú kveðinn upp til bráðabirgða

úrskurður

 um kröfu kærenda um stöðvun framkvæmda:

Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 16. ágúst 2025, er barst nefndinni næsta dag, kæra NASF á Íslandi, Náttúrugrið og Náttúruverndarsamtök Íslands ákvörðun sveitarstjórnar Rangárþings ytra frá 15. ágúst 2025 um að veita Landsvirkjun fram­kvæmda­leyfi fyrir undirbúningsframkvæmdum vegna Hvammsvirkjunar. Er þess krafist að ákvörðunin verði felld úr gildi. Jafnframt er gerð krafa um að fallist verði á að þátttökuréttur sá sem almenningi var veittur við mat á áhrifum framkvæmdarinnar á grunnvatn og eldhraun hafi ekki samrýmst löggjöf um mat á umhverfisáhrifum, lögum nr. 60/2013 um náttúruvernd og lögum nr. 36/2011 um stjórn vatnamála. Einnig er þess krafist að framkvæmdir verði stöðvaðar á meðan málið er til meðferðar fyrir úrskurðarnefndinni, en til vara að efnisvinnsla í fyrir­huguðum frárennslisskurði verði stöðvuð. Verður nú tekin afstaða til kröfu um stöðvun framkvæmda.

Málavextir: Landsvirkjun hefur um árabil unnið að undirbúningi Hvammsvirkjunar, vatnsafls­virkjunar sem fyrirhuguð er á Þjórsár- og Tungnaársvæðinu.

Á fundi sveitarstjórnar Rangárþings ytra 16. október 2024 var samþykkt umsókn Lands-virkjunar um framkvæmdaleyfi vegna virkjunarinnar og var leyfið gefið út 29. s.m. Sætti ákvörðunin kæru til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, m.a. af hálfu kærenda máls þessa. Með bráðabirgðaúrskurði úrskurðarnefndarinnar uppkveðnum 31. júlí 2025 í sam­einuðum málum nr. 127, 129, 133, 136, 138, 140, 142 og 144/2024 var fallist á framkomna kröfu hluta kærenda um að yfirstandandi framkvæmdir samkvæmt framkvæmdaleyfinu yrðu stöðvaðar. Um ástæður þess vísast til forsendna þess úrskurðar. Kærur í málum þessum voru síðar allar afturkallaðar í framhaldi af því að framkvæmdaleyfið var afturkallað á fundi sveitarstjórnar 15. ágúst 2025.

Hinn 11. ágúst 2025 gaf Umhverfis- og orkustofnun út virkjunarleyfi til bráðabirgða til handa Landsvirkjunar vegna Hvammsvirkjunar. Samkvæmt því er Landsvirkjun veitt heimild til að halda áfram undirbúningsframkvæmdum sem ekki hafi áhrif á vatnshlot og felast þær m.a. í uppsetningu vinnubúða, gerð aðkomuvegar og annarri vegagerð innan framkvæmdasvæðis auk efnisvinnslu fyrir vegagerð. Sama dag og þetta leyfi var gefið út sótti Landsvirkjun um framkvæmdaleyfi til Rangárþings ytra vegna sömu framkvæmda. Umsóknin var tekin fyrir á fundi umhverfis-, hálendis- og samgöngunefndar 14. ágúst 2025 og gerði nefndin ekki athuga­semdir við að veitt yrði framkvæmdaleyfi samkvæmt fyrirliggjandi umsókn. Skipulags- og umferðarnefnd fjallaði einnig um umsóknina þann sama dag og lagði til við sveitarstjórn að hún yrði samþykkt. Á fundi sveitarstjórnar 15. s.m. var samþykkt að gefa út framkvæmdaleyfi í samræmi við framlagða umsókn með þeim skilyrðum og mótvægisaðgerðum er fram kæmu í greinargerð sveitarfélagsins og nánar væri gerð grein fyrir í öðrum framlögðum gögnum. Þá taldi sveitarstjórn að gögn sýndu fram á að brýna nauðsyn bæri til framkvæmdanna vegna mikilvægra almannahagsmuna.

Framkvæmdaleyfið var gefið út 18. ágúst 2025 og gildir það þar til virkjunarleyfi til bráða­birgða fellur úr gildi, eða í síðasta lagi 11. janúar 2026. Í leyfinu kemur fram að það sé bundið við undirbúningsframkvæmdir Hvammsvirkjunar sem þegar séu hafnar og hafi ekki áhrif á vatnshlot, samanber virkjunarleyfi til bráðabirgða, dags. 11. ágúst 2025. Með því virðist átt við að framkvæmt sé ofan grunnvatnsborðs og fjarri ám og vötnum. Nánar er lýst að fram­kvæmdirnar felist í gerð aðkomuvegar og annarri vegagerð innan framkvæmdasvæðis og efnisvinnslu fyrir vegagerð, þ.m.t. efnisvinnslu fyrir Búðafossveg, auk raf-, fjar- og hitavatns­veitu vegna vinnubúða og framkvæmdasvæðis. Efnisvinnsla feli í sér sprengingar og forskurð á bergi í efsta hluta fyrirhugaðs frárennslisskurðar. Framkvæmdaleyfið taki ekki til fram­kvæmda sem séu í eða við vatnsfarvegi. Jafnframt nái leyfið til framkvæmda sem nánar sé lýst í umsókn og greinargerð framkvæmdaraðila og öðrum fylgiskjölum umsóknar.

Málsrök kærenda: Kærendur telja að oddviti sveitarstjórnar hafi verið vanhæfur til meðferðar málsins og vísa til fyrri starfa hans fyrir leyfishafa og blaðagreinar sem hann hafi ritað í héraðsblað árið 2004. Þá er því haldið fram að ómálefnaleg sjónarmið búi að baki hinni kærðu ákvörðun og vísað til þess að i) farið sé í kringum málsmeðferðarreglur sem tryggi almenningi þátt­tökurétt um framkvæmdir sem hafi veruleg umhverfisáhrif í för með sér, ii) sniðgengið sé bann við því að veita leyfi sem geti haft í för með sér hnignun vatnsgæða, iii) framkvæmdin sé ákveðin með hætti sem leiði til þess að komist sé hjá umfjöllun um þá annmarka sem séu á undir­búningi ákvörðunar og lúti m.a. að umhverfismati hennar sem og mati á áhrifum á gæðum vatns í skilningi vatnatilskipunar. Loks sé virkjunarleyfi það sem veitt hafi verið til bráðabirgða fyrir Hvammsvirkjun haldið slíkum annmörkum að það geti ekki verið grundvöllur hins kærða framkvæmda­leyfis.

Til þess er m.a. vísað að framkvæmdin, sem hin kærða ákvörðun sé hluti af, hefði mikil neikvæð og varanleg umhverfisáhrif á lífríki í Þjórsá. Þá sé framkvæmdinni ætlað að vera á svæði sem njóti sérstakrar verndar skv. 61. gr. laga nr. 60/2013 um náttúruvernd, Þjórsárhrauni, sem sé eldhraun. Með gildistöku núgildandi náttúruverndarlaga í nóvember 2015 hafi ákvæði laganna um sérstaka vernd verið styrkt frá því sem verið hafi þegar umhverfismat hafi farið fram að því er varði m.a. eldhraun. Ferli umhverfismats ljúki lögum samkvæmt ekki fyrr en með afgreiðslu leyfisbeiðni og hafi engin þátttaka almennings að því er varði verndargildi eldhraunsins samkvæmt gildandi lögum farið fram.

Allt það jarðrask og rask á lífríki, fyrir utan sjónræn áhrif sem virkjun hefði í för með sér sé svo mikið að ógerningur hafi verið annað en að sveitarstjórn rannsakaði málið ítarlega og sjálfstætt. Sú niðurstaða undirnefndar sveitarfélagsins, sem sveitarstjórn hafi tekið undir, að Þjórsárhraun hafi glatað verndargildi sínu sé efnislega röng. Þá sé sú fullyrðing að fram-kvæmdar­aðili hafi sýnt fram á að brýna nauðsyn bæri til framkvæmdanna vegna mikilvægra almannahagsmuna með vísan til fyrirsjáanlegs orkuskorts í landinu órökstudd og styðjist ekki við nýjustu gögn. Enginn orkuskortur sé fyrirsjáanlegur í landinu og enga brýna nauðsyn í skilningi náttúruverndarlaga beri til framkvæmdarinnar sem ekki tengist einfaldlega fjárhags­legum hagsmunum framkvæmdaraðila. Þá hafi engir aðrir valkostir verið kannaðir í umhverfis­mati þvert á það sem fullyrt sé í bókun undirnefndar sveitarfélagsins. Bókunin eigi því ekki við nein lagaleg rök að styðjast og byggi ekki á málefnalegu og sjálfstæðu mati sveitarstjórnar á gögnum. Hvað varði varakröfu kærenda sé vísað til alveg sömu raka og úrskurðarnefndin hafi byggt á í bráðabirgðaúrskurði í máli nr. 127/2024. Ítrekað sé að meðalhóf stjórnsýsluréttar eigi ekki við um verndun vatns samkvæmt lögum um stjórn vatnamála.

 Málsrök Rangárþings ytra: Sveitarfélagið krefst þess aðallega að kröfum kærenda verði vísað frá úrskurðarnefndinni. Til vara er þess krafist að þeim verði hafnað og til þrautavara að því er nánar tilgreindar framkvæmdir varðar. Því sé mótmælt að oddviti sveitarstjórnar hafi verið vanhæfur til meðferðar málsins vegna bakgrunns hans og sé ekkert fram komið sem varpað geti vafa á hæfi hans. Vísa beri kærunni frá sökum skorts á aðildarhagsmunum þar sem kærendur uppfylli ekki skilyrði kæruréttar skv. b. lið 3. mgr. 4. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðar­nefnd umhverfis- og auðlindamála. Engir ágallar séu á hinni kærðu ákvörðun sem hafi verið í samræmi við lög, reglugerðir, umhverfismat og skipulagsáætlanir fyrir fram-kvæmdasvæðið. Hafnað sé öllum sjónarmiðum kærenda lið fyrir lið og m.a. bent á að mikilvægir almannahagsmunir séu að baki þeirri framkvæmd sem til úrlausnar sé í máli þessu.

Lögð sé áhersla á að sjónarmiðum um meðalhóf sé veitt verðskuldað vægi í ákvörðun úrskurðarnefndarinnar um hvort stöðva eigi framkvæmdir. Um sé að ræða undantekningu frá þeirri meginreglu að kæra til nefndarinnar fresti ekki réttaráhrifum kærðrar stjórnvalds­ákvörðunar, en stöðvun framkvæmda yrði til mikils tjóns fyrir framkvæmdaraðila og sam­félagið í heild sinni. Verði ekki séð að þær efnislegu forsendur sem staðið hafi að baki eldra virkjunarleyfi, sem fellt hafi verið úr gildi af dómstólum, hafi með nokkrum hætti breyst gagnvart þeim framkvæmdum sem nú standi yfir, enda hafi verið gefið út nýtt virkjunarleyfi til bráðabirgða. Einnig hafi framkvæmdasvæðinu þegar verið raskað og verði ekki séð að nokkurt tjón geti orðið af því að núverandi framkvæmdir fái að halda áfram. Þá sé vísað til bráðabirgðaúrskurðar úrskurðarnefndarinnar í máli nr. 127/2024 þar sem því hafi verið hafnað að stöðva tilteknar framkvæmdir.

Við meðferð umsóknarinnar hafi verið fjallað ítarlega um áhrif framkvæmdanna á svæði sem njóti sérstakrar verndar skv. 61. gr. laga nr. 60/2013 um náttúruvernd. Sé vísað til umsagnar umhverfis-, hálendis- og samgöngunefndar frá fundi 14. ágúst 2025 sem staðfest hafi verið af sveitarstjórn. Í henni komi m.a. fram að Þjórsárhraun á framkvæmdasvæðinu hafi tapað þeim einkennum sem myndi verndargildi þess. Telji sveitarfélagið að fyrirhugaðar framkvæmdir við Hvammsvirkjun muni ekki hafa veruleg áhrif á eldhraun og jarðmyndanir og falli ekki undir tilvitnað ákvæði. Þá sé hraunið hvorki á friðlýstu svæði á C hluta náttúruminjaskrár né á tillögum Náttúrufræðistofnunar um svæði á B hluta náttúruminjaskrár. Öll efnistaka verði innan núverandi graftarmarka og svæðið aðeins dýpkað og öll efnistaka því á þegar röskuðu svæði. Telji sveitarstjórn að í fyrirliggjandi gögnum sé sýnt fram á að brýna nauðsyn beri til framkvæmdanna vegna mikilvægra almannahagsmuna. Ítrekað og margítrekað mat hafi farið fram á áhrifum á Þjórsárhraun, verndargildi þess, valkostagreiningu og brýnni nauðsyn. Byggi hin kærða ákvörðun á vel ígrunduðu og rökstuddu mati á þessum atriðum.

Strangt til tekið væri unnt að veita framkvæmdaleyfi fyrir hluta framkvæmdanna án þess að virkjunarleyfi og umhverfismat lægju fyrir sem gæti þannig unnist áfram til að takmarka tjón við frekari tafir framkvæmda. Ætti það við um framkvæmdir vegna veglagningar og aðrar framkvæmdir sem þegar séu hafnar og séu í samræmi við gildandi skipulag á svæðinu aðrar en þær sem felist í efnisvinnslu með sprengingum og forskurði á bergi í efsta hluta fyrirhugaðs frárennslisskurðar.

Athugasemdir leyfishafa: Leyfishafi tekur fram að hinar umþrættu undirbúnings­framkvæmdir fari fram í eignarlandi Landsvirkjunar og séu vel á veg komnar. Fyrir liggi öll nauðsynleg leyfi til að klára þær. Framkvæmdirnar séu allar utan við farveg Þjórsár og ofan allra grunnvatnshlota. Ekkert sé fram komið sem réttlæti svo íþyngjandi úrræði sem stöðvun framkvæmda sé. Um algera undantekningu sé að ræða frá þeirri meginreglu að kæra fresti ekki réttaráhrifum ákvörðunar. Skýra beri allar slíkar undantekningar þröngri lögskýringu og beita með varfærnum hætti. Þá beri kærendur á grundvelli almennra reglna sönnunarbyrði fyrir því að aðstæður séu með þeim hætti að geti réttlætt stöðvun framkvæmda.

Óumdeilt sé að svæðið sé nú þegar framkvæmdasvæði og að því hafi verið raskað. Þá sé vísað til bráðabirgðaúrskurðar nefndarinnar í máli nr. 127/2024 þar sem nefndin hafi ekki lagst gegn því að Landsvirkjun héldi áfram framkvæmdum við m.a. uppsetningu vinnubúða. Sú efnistaka sem leyfið taki til verði öll innan núverandi graftarmarka og svæðið aðeins dýpkað. Því verði öll efnistaka á þegar röskuðu svæði. Það standi því í vegi stöðvunarkröfu kærenda að ekki verði um að ræða frekara rask á yfirborði vegna efnisvinnslu úr frárennslisskurði. Hvorki hið kærða leyfi né virkjunarleyfi til bráðabirgða veiti Landsvirkjun heimild til að vinna að frekari framkvæmdum í tengslum við sjálfa virkjunina. Ekki sé uppi sú staða að hið raskaða svæði sem undirbúningsframkvæmdir nái til njóti sérstakrar verndar þannig að réttlætt geti stöðvun framkvæmda. Af gögnum megi ráða að sveitarfélagið hafi tekið sérstaka afstöðu til verndar­gildis eldhrauna á svæðinu, rökstutt þá afstöðu sína og tekið tillit til mögulegra valkosta. Jafn-framt sé vísað til umsagnar umhverfis-, hálendis- og samgöngunefndar.

Hvað varði hugsanleg áhrif framkvæmdarinnar á grunnvatnshlot sé bent á að grunnvatn sé um það bil 180 m yfir sjávarmáli við Búrfell, en grunnvatnshæðin lækki stöðugt til suðvesturs í átt að Skarðsfjalli. Við áformaða stíflu Hagalóns sé grunnvatnshæð áætluð í rúmlega 100 m hæð yfir sjávarmáli. Samkvæmt mælingum á borholum við fyrirhugaðan frárennslisskurð neðan stíflunnar sé grunnvatnshæð aftur á móti um 89 m yfir sjávarmáli í miðjum skurði og um 96 m yfir sjávarmáli við efri enda skurðarins. Ekkert bendi því til þess að hinar kærðu framkvæmdir muni hafa áhrif á grunnvatnshlot á svæðinu.

Aðilar máls þessa hafa fært fram ítarlegri rök fyrir máli sínu, sem ekki verða rakin hér frekar.

Niðurstaða: Í 1. mgr. 5. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála segir að kæra til nefndarinnar fresti ekki réttaráhrifum ákvörðunar. Kærandi geti þó krafist úrskurðar um stöðvun framkvæmda til bráðabirgða séu þær hafnar eða yfirvofandi. Um undan­tekningu er að ræða frá þeirri meginreglu sem fram kemur í 1. mgr. 29. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 að kæra fresti ekki réttaráhrifum ákvörðunar. Ber að skýra ákvæðið þröngt og verða því að vera ríkar ástæður eða veigamikil rök fyrir ákvörðun um að fallast á kröfu um stöðvun framkvæmda. Í athugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 130/2011 kemur fram um 5. gr. að í málum sem varði framkvæmdir sem hafi áhrif á umhverfið kunni kæruheimild að verða þýðingarlaus ef úrskurðarnefndin hafi ekki heimild til að fresta réttaráhrifum hennar, þó sé mikilvægt að gætt sé að því að efnislegar forsendur liggi að baki kæru, þ.e. að horft sé til þess hversu líklegt sé að kæra breyti efni ákvörðunar.

Umhverfisverndar-, útivistar- og hagsmunasamtök eiga lögvarinna hagsmuna að gæta þegar um er að ræða ákvarðanir um að veita leyfi vegna framkvæmda sem falla undir lög nr. 111/2021 um umhverfismat framkvæmda og áætlana, sbr. b-lið 3. mgr. 4. gr. laga nr. 130/2011, að nánar tilgreindum skilyrðum uppfylltum. Uppfylla kærendur þessi skilyrði samkvæmt gögnum sem úrskurðarnefndin hefur kynnt sér og verður þeim því játuð aðild að máli þessu. Hafna verður sjónarmiðum leyfisveitanda þess efnis að framkvæmdir þær sem hér um ræðir falli ekki undir ákvæði laga nr. 111/2021 eða eldri laga sama efnis. Hafin er vinna við stærstan hluta frá­rennslisskurðar virkjunar sem sætt hefur mati á umhverfisáhrifum. Skurðurinn er mótaður, tekið er fullt þversnið hans en hvorki í fulla dýpt eða lengd og það efni sem losnar er notað í vegi og plön á framkvæmdasvæðinu eða haugsett. Felast leyfðar undirbúningsframkvæmdir auk þess í uppsetningu vinnubúða og lagningu aðkomuvegar og annarri vegagerð innan framkvæmdasvæðis sem og efnisvinnslu og framkvæmdum við raf-, fjar- og hitavatnsveitu fyrir vinnubúðir og framkvæmdasvæði.

Af gögnum þessa máls virðist ljóst að framkvæmdir samkvæmt hinu kærða framkvæmdaleyfi séu yfirstandandi og er áætlað að þeim verði lokið í síðasta lagi í janúar á ári komandi. Vænta má efnisúrskurðar í máli þessu fyrir þann tíma. Þá eru þær breyttu aðstæður fyrir hendi nú miðað við þær sem voru þegar kveðinn var upp bráðabirgðaúrskurður í máli nefndarinnar nr. 127/2024, að því er virðist um öldungis sömu framkvæmdir, að fyrir liggur leyfi sérhæfðs leyfis­veitanda, Umhverfis- og orkustofnunar skv. 4. gr. a. raforkulaga nr. 65/2003, sbr. lög nr. 42, 26. júní 2025, þ.e. virkjunarleyfi til bráðabirgða, frá 11. ágúst 2025. Jafnvel þótt ýmiss álitaefni séu uppi í þessu máli, sem þarfnast nánari athugunar og telja verði efnisleg rök að baki kæru verður eigi hjá því litið að áhrifasvæði framkvæmdanna hefur þegar verið raskað, verulegt fjárhagslegt tjón getur hlotist af stöðvun framkvæmda fyrir leyfishafa og að framkvæmdirnar virðast vera í samræmi við deiliskipulag svæðisins. Verður því ekki talið að fullnægt sé skilyrðum 1. mgr. 5. gr. laga nr. 130/2011 til stöðvunar framkvæmda.

Rétt er að taka fram að leyfishafi ber áhættu af úrslitum kærumálsins kjósi hann að halda framkvæmdum áfram áður en niðurstaða máls þessa liggur fyrir.

 Úrskurðarorð:

Hafnað er kröfu kærenda um stöðvun framkvæmda.

sep 11
Love0

89/2025 Lögbundin aðalskoðun leiksvæða

Með

Árið 2025, miðvikudaginn 10. september, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Arnór Snæbjörnsson formaður, Karólína Finnbjörnsdóttir lögmaður og Þorsteinn Þorsteinsson byggingar­verkfræðingur.

Fyrir var tekið mál nr. 89/2025, kæra á ákvörðun heilbrigðisnefndar Garðabæjar, Hafnarfjarðar, Kópavogs, Mosfellsbæjar og Seltjarnarness frá 28. apríl 2025 um að lögbundin aðalskoðun leiksvæða í Kópavogi skuli fara fram á þriggja ára fresti hið minnsta.

 Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 4. júní 2025, er barst nefndinni 5. s.m., kærir BSI ehf. þá ákvörðun heilbrigðisnefndar Garðabæjar, Hafnarfjarðar, Kópavogs, Mosfellsbæjar og Seltjarnarness frá 28. apríl 2025 um að lögbundin aðalskoðun leiksvæða í Kópavogi skuli fara fram á þriggja ára fresti hið minnsta. Er þess krafist að ákvörðunin verði felld úr gildi. Til vara er þess krafist að ákvörðun Heilbrigðiseftirlits Garðabæjar, Hafnar­fjarðar, Kópavogs, Mosfellsbæjar og Seltjarnarness frá 28. maí s.á. um að synja erindi um endurupptöku eða afturköllun verði felld úr gildi og heilbrigðiseftirlitinu verði gert að taka málið aftur til efnislegrar meðferðar.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Heilbrigðiseftirliti Garðabæjar, Hafnarfjarðar, Kópavogs, Mosfellsbæjar og Seltjarnarness 6. júlí 2025.

Málavextir: Á fundi heilbrigðisnefndar Garðabæjar, Hafnarfjarðar, Kópavogs, Mosfellsbæjar og Seltjarnarness 28. apríl 2025 var tekið fyrir erindi frá umhverfissviði Kópavogsbæjar, dags. 14. s.m., þar sem óskað var eftir því að lögbundin aðalskoðun leiksvæða Kópavogs færi fram á þriggja ára fresti, enda væri innra eftirlit virkt og viðhaldi vel sinnt. Í erindinu kom fram að í samræmi við gildandi reglugerðir hverju sinni hefði bærinn látið framkvæma aðalskoðanir árlega og viðhaldi á leiksvæðum verið sinnt. Frá ársbyrjun 2024 hafi mál verið tekin enn fastari tökum og auk aðalskoðunar hafi formlegar rekstrarskoðanir verið framkvæmdar á þriggja mánaða fresti í samræmi við reglugerð nr. 1025/2022 um öryggi leikvallatækja og leiksvæða og eftirlit með þeim. Allar skýrslur væri að finna í rafrænni rekstrarhandbók Kópavogsbæjar, sbr. 6. gr. reglugerðarinnar, sem heilbrigðiseftirlitið hefði meðal annars aðgang að. Í samræmi við 14. gr. sömu reglugerðar féllst heilbrigðisnefnd á að aðalskoðun færi fram eigi sjaldnar en á þriggja ára fresti.

Með bréfi, dags. 12. maí 2025, óskaði kærandi eftir rökstuðningi fyrir ákvörðun heilbrigðis­nefndar, m.a. með vísan til tölfræði úr niðurstöðum aðalskoðunar 2024. Með bréfi, dags. 19. s.m., óskuðu Samtök verslunar og þjónustu eftir því við Heilbrigðiseftirlit Garðabæjar, Hafnar­fjarðar, Kópavogs, Mosfellsbæjar og Seltjarnarness að ákvörðunin yrði afturkölluð eða málið tekið upp að nýju. Báðum erindum var svarað með bréfi, dags. 28. s.m., þar sem ákvörðun heilbrigðisnefndarinnar frá 28. apríl s.á. var rökstudd.

Málsrök kæranda: Vísað er til þess að reglugerð nr. 1025/2022 um öryggi leikvallatækja og leiksvæða og eftirlit með þeim sé sett á grundvelli 4. gr. laga nr. 7/1998, um hollustuhætti og mengunarvarnir. Samkvæmt 65. gr. laganna skuli stjórnvaldsákvarðanir sem teknar séu á grundvelli þeirra eða reglugerða settra samkvæmt þeim eða heilbrigðissamþykkta sveitarfélaga sæta kæru til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála.

Bent er á að hin kærða ákvörðun sé haldin ágöllum bæði er varði form og efni. Öll leiksvæði og leiktæki innan sveitarfélagsins hafi verið undanskilin aðalskoðun til þriggja ára með einni ákvörðun. Þar sé farið fram hjá reglubundnu mati sem þurfi að fara fram á hverju leiktæki og leiksvæði svo nýta megi heimild til að framkvæma aðalskoðun sjaldnar en einu sinni á ári.

Þá hafi fyrirliggjandi gögn ekki sýnt fram á að ástand leiktækja og leiksvæða væri slíkt að skilyrðum til að framkvæma aðalskoðun sjaldnar en einu sinni á ári væri fullnægt. Þá sé það vafa undirorpið hvort íslenskum stjórnvöldum hafi verið heimilt að kveða á um slíka undan­þágu sem um sé deilt í reglugerð nr. 1025/2022.

Málsrök heilbrigðisnefndar Garðabæjar, Hafnarfjarðar, Kópavogs, Mosfellsbæjar og Seltjarnarness: Bent er á að kærandi sé þjónustuaðili sem sinnt hafi aðalskoðunum leiksvæða á grundvelli reglugerðar nr. 1025/2022 um öryggi leikvallatækja og leiksvæða og eftirlit með þeim, eftir stöðlum ÍST-EN 1176 og 1177, en með því eigi hann þó ekki lögvarða hagsmuni af hinni kærðu ákvörðun sem hafi ekki verið beint sérstaklega gegn kæranda. Kærandi geti ekki búist við því að lögbundið eftirlit með leikvallatækjum sé óbreytt um aldur og ævi enda geri reglugerð ráð fyrir að tímabil skoðunar geti breyst samkvæmt mati heilbrigðisyfirvalda á hverjum tíma. Þá geri reglugerðin heldur ekki ráð fyrir að kærandi teljist hagsmuna- eða umsagnaraðili þegar komi að ákvörðunum heilbrigðisnefndar samkvæmt reglugerðinni. Því beri að vísa málinu frá.

 Viðbótarathugasemdir kæranda: Vísað var til þess að kærandi hafi áður átt aðild að kæru­máli á hendur þáverandi Heilbrigðiseftirliti Hafnarfjarðar- og Kópavogssvæðis, í máli nr. 4/2009, fyrir úrskurðarnefnd skv. 31. gr. laga nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir. Ekki verði séð að hið fyrra mál víki í megindráttum frá því máli sem nú sé til meðferðar. Þar að auki komi skýrt fram í 3. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 1025/2025 um öryggi leikvallatækja og leiksvæða og eftirlit með þeim að aðalskoðun skuli framkvæmd af óháðum aðila sem hafi hlotið faggildingu samkvæmt kröfum ÍST ISO/IEC 17020. Þannig sé með skýrum hætti kveðið á um að hlutverk aðila á borð við kæranda sé að framkvæma aðalskoðun. Sem framkvæmdar­aðila samkvæmt reglugerð verði að álíta sem svo að tengsl og hagsmunir kæranda við hina kærðu ákvörðun séu fullnægjandi til að hafin sé yfir vafa aðild hans að málinu.

Niðurstaða: Í máli þessu er deilt um ákvörðun heilbrigðisnefndar Garðabæjar, Hafnarfjarðar, Kópavogs, Mosfellsbæjar og Seltjarnarness um að lögbundin aðalskoðun leiksvæða í Kópavogi fari fram á þriggja ára fresti hið minnsta, sem og synjun Heilbrigðiseftirlits Garðabæjar, Hafnarfjarðar, Kópavogs, Mosfellsbæjar og Seltjarnarness um endurupptöku málsins eða afturköllun. Kæruheimild til úrskurðarnefndarinnar er í 65. gr. laga nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir.

Um kæruaðild í þeim málum sem undir úrskurðarnefndina heyra er fjallað í 3. mgr. 4. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála. Þar er kveðið á um að þeir einir geti kært stjórnvaldsákvarðanir til úrskurðar­nefndarinnar sem eigi lögvarða hagsmuni tengda þeirri ákvörðun sem kæra eigi. Verður að skýra þetta ákvæði í samræmi við almennar reglur stjórnsýsluréttarins um aðild að kærumálum þar sem áskilið er að kærandi eigi einstaklings­bundinna hagsmuna að gæta af úrlausn máls umfram aðra og jafnframt að þeir hagsmunir séu verulegir. Verður að meta í hverju tilviki hagsmuni og tengsl kæranda við úrlausn málsins til að komast að niðurstöðu um hvort hann eigi verulegra, sérstakra og lögvarinna hagsmuna að gæta.

Af hálfu kæranda hefur verið bent á að hann sé framkvæmdaraðili eftirlits samkvæmt reglugerð og að hann eigi viðskiptalegra hagsmuna að gæta af ákvörðun heilbrigðisnefndarinnar. Slíkir hagsmunir njóta ekki verndar laga nr. 7/1998. Þar sem ákvörðunin varðar með þessu ekki einstaklega lögvarða hagsmuni kæranda verður máli þessu þegar af þeirri ástæðu vísað frá úrskurðarnefndinni.

Í tilefni af athugasemd kæranda um að honum hafi verið játuð kæruaðild að úrskurðarmáli nr. 4/2009 hjá úrskurðarnefnd skv. 31. gr. laga nr. 7/1998, svo sem lögin voru á þeim tíma, verður jafnframt bent á að með lögum nr. 89/2018 um breytingu á meðal annars lögum nr. 7/1998 var kæruheimild þeirra laga breytt á þann veg að heimildin var bundin við stjórnvaldsákvarðanir og nær með því ekki til ákvörðunar um breytt verklag við eftirlit, sem um er deilt í máli þessu.

Hvað varðar kröfu kæranda um að ákvörðun Heilbrigðiseftirlits Garðabæjar, Hafnar­fjarðar, Kópavogs, Mosfellsbæjar og Seltjarnarness frá 28. maí 2025, um að synja erindi Samtaka verslunar og þjónustu frá 19. s.m. um endurupptöku eða afturköllun verði felld úr gildi vísar úrskurðarnefndin til þess að beiðni um endurupptöku og afturköllun stafaði ekki frá kæranda heldur Samtökum verslunar og þjónustu. Er kærandi þannig ekki aðili þess máls.

 Úrskurðarorð:

Kærumáli þessu er vísað frá úrskurðarnefndinni.

sep 08
Love0

98/2025 Hótel

Með

Árið 2025, mánudaginn 8. september, tók Arnór Snæbjörnsson, formaður úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, með heimild í 3. mgr. 3. gr. laga nr. 130/2011, fyrir:

Mál nr. 98/2025, kæra á ákvörðun Umhverfis- og orkustofnunar frá 2. júlí 2025 um að hafna beiðni um útgáfu starfsleyfis til bráðabirgða vegna reksturs Hótels GEÓ að Víkurbraut 58 í Grindavík.

Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með ódagsettu bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, er barst nefndinni 2. júlí 2025, kærir A, f.h. Brimex ehf., þá ákvörðun Umhverfis- og orkustofnunar frá 2. júlí 2025 að hafna beiðni um útgáfu starfsleyfis til bráðabirgða vegna reksturs Hótels GEÓ að Víkurbraut 58 í Grindavík. Er þess krafist að ákvörðunin verði felld úr gildi og að Umhverfis- og orkustofnun verði gert að veita umsótt bráðabirgðaleyfi.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Umhverfis- og orkustofnun 16. júlí 2025.

Málavextir: Hinn 23. júní 2025 barst heilbrigðiseftirliti Suðurnesja umsókn kæranda um starfsleyfi fyrir rekstur gististaðarins Hótel GEO að Víkurbraut 58 í Grindavík. Sama dag barst Umhverfis- og orkustofnun umsókn kæranda um bráðabirgðaheimild fyrir starfseminni á grundvelli 7. gr. a. laga nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir. Fram kemur í umsókninni að brýn þörf sé á að hefja rekstur 1. júlí 2025 vegna fyrirliggjandi bókana í tengslum við ferðamannasumar og svæðisbundna eftirspurn í kjölfar opnunar Grindavíkur. Tafir á útgáfu starfsleyfis geti valdið verulegu fjárhagslegu tjóni og hindrað uppbyggingu á svæðinu. Næsta dag óskaði Umhverfis- og orkustofnun eftir umsögn Heilbrigðiseftirlits Suðurnesja vegna umsóknar kæranda og barst umsögn eftirlitsins 26. s.m. Með bréfi, dags. 30. s.m., tilkynnti Umhverfis- og orkustofnun kæranda um áform stofnunarinnar um að hafna ósk um bráðabirgðaheimild. Hin kærða ákvörðun stofnunarinnar um að hafna beiðni kæranda um bráðabirgðaheimild var tekin 2. júlí 2025 og tilkynnt honum sama dag.

Málsrök kæranda: Kærandi telur að öll skilyrði fyrir útgáfu bráðabirgðaheimildar hafi verið uppfyllt. Lögð hafi verið fram rökstudd beiðni 23. júní 2025 þar sem fram hafi komið að fyrirhuguð starfsemi væri fullbúin til rekstrar, öll formsatriði hafi verið uppfyllt og fyrir lægju jákvæðar umsagnir frá lögbundnum aðilum, m.a. slökkviliði, byggingarfulltrúa, lögreglu og bæjaryfirvöldum. Sérstaklega sé á það bent að bæjarráð Grindavíkur hafi samþykkt 1. júlí s.á. formlega bókun þess efnis að það geri ekki athugasemd við veitingu rekstrarleyfis fyrir Hótel GEO, enda liggi fyrir jákvæðar umsagnir frá öðrum fagstofnunum.

Um sé að ræða starfsemi sem hafi verið með bókaða gesti á háannatíma ferðaþjónustu í sveitarfélagi þar sem uppbygging og efnahagsleg endurreisn séu brýn. Synjunin hafi byggt á ómálefnalegri þrengingu lagaskilyrða þar sem Umhverfisstofnun líti svo á að skilyrði bráðabirgðaheimildar séu aðeins uppfyllt í tilvikum sem varða náttúruhamfarir eða fyrri rekstur. Slík þrenging á gildissviði 7. gr. a. laga nr. 7/1998 eigi sér enga lagastoð og gangi gegn tilgangi ákvæðisins, sem sé að veita sveigjanleika í tilvikum þar sem tafarlaus opnun sé réttlætanleg vegna raunverulegrar þarfar. Þá brjóti ákvörðunin í bága við 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, um meðalhóf og gegn 75. gr. stjórnarskrárinnar sem kveði á um að takmörkun á atvinnurekstri þurfi að vera lögmæt, málefnaleg og nauðsynleg.

Málsrök Umhverfis- og orkustofnunar: Stofnunin telur að ekki sé um undantekningartilvik að ræða sem geti réttlætt veitingu bráðabirgðaheimildar. Slíkri heimild sé einkum ætlað að tryggja áframhaldandi starfsemi við sérstakar aðstæður, en ekki til að hefja nýja starfsemi berist umsókn of seint, nema í sérstökum undantekningartilvikum s.s. vegna náttúruvár líkt og um ræddi í jarðborunarmálinu á Reykjanesi. Mál kæranda sé í lögbundnu ferli hjá heilbrigðiseftirlitinu sem hafi brugðist skjótt við umsókn rekstraraðila um starfsleyfi. Í umsögn Heilbrigðiseftirlits Suðurnesja sé ekki tekin afstaða til þess hvort brýn nauðsyn sé fyrir útgáfu bráðabirgðaheimildar. Umsögnin sé því hlutlaus að og leggi ekki mat á nauðsyn veitingarinnar. Að mati Umhverfis- og orkustofnunar liggi ekki fyrir fordæmi um að bráðabirgðaheimild hafi verið veitt í sambærilegu máli.

Að lokum vísar stofnunin til erindis úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála til kæranda, dags. 7. júlí 2025, er barst stofnuninni með tölvupósti þann 9. júlí sl., þar sem hafnað var beiðni kæranda um flýtimeðferð skv. 4. gr. laga nr. 130/2011. Í svarbréfi nefndarinnar sé m.a. bent á að það heyri til algerra undantekninga að veita kærumálum flýtimeðferð. Að mati nefndarinnar hafi ekki verið álitið að slíkar aðstæður væru uppi að réttlætanlegt þætti að veita því sérstakan forgang umfram önnur fyrirliggjandi mál. Framangreint svarbréf, til viðbótar þeim málsrökum sem hér hafi verið rakin, styðji við þá niðurstöðu að ekki hafi verið fyrir hendi sérstakt undantekningartilvik þar sem brýn þörf væri á að hefja eða halda áfram starfsemi.

Niðurstaða: Í máli þessu er deilt um lögmæti ákvörðunar Umhverfis- og orkustofnunar frá 2. júlí 2025 um að hafna beiðni um útgáfu starfsleyfis til bráðabirgða vegna reksturs Hótels GEÓ að Víkurbraut 58 í Grindavík. Á fundi Heilbrigðisnefndar Suðurnesja 27. ágúst 2025 og á meðan málið var til meðferðar hjá úrskurðarnefndinni var kæranda veitt starfsleyfi fyrir rekstri hótelsins og veitingastaðar. Í ljósi þessa verður kærumáli þessi vísað frá úrskurðarnefndinni, enda á kærandi ekki lengur lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn nefndarinnar um höfnun á útgáfu bráðabirgðaleyfis.

Úrskurðarorð:

Kærumáli þessu er vísað frá úrskurðarnefndinni.