Úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála
sep 05
Love0

81/2025 Seiðaeldi að Öxnalæk

Með

Árið 2025, fimmtudaginn 4. september, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Arnór Snæbjörnsson formaður, Aðalheiður Jóhannsdóttir prófessor og Geir Oddsson auðlindafræðingur.

Fyrir var tekið mál nr. 81/2025, kæra á ákvörðun Skipulagsstofnunar frá 22. apríl 2025 um að stækkun á seiðaeldisstöð að Öxnalæk í Hveragerðisbæ skuli háð mati á umhverfisáhrifum.

 Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 21. maí 2025, er barst nefndinni sama dag, kærir First Water hf. þá ákvörðun Skipulagsstofnunar frá 22. apríl 2025 að stækkun á seiðaeldisstöð kæranda að Öxnalæk í Hveragerðisbæ skuli háð mati á umhverfisáhrifum. Er þess krafist að ákvörðunin verði felld úr gildi.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Skipulagsstofnun 19. júní 2025.

Málavextir: Kærandi rekur seiðaeldistöð að Öxnalæk í Hveragerðisbæ, sunnan þjóðvegar 1 á bökkum Varmár, þar sem alin eru upp laxaseiði. Samkvæmt starfsleyfi Umhverfisstofnunar, nú Umhverfis- og Orkustofnun, sbr. lög nr. 110/2024, hefur kærandi heimild til að framleiða allt að 100 tonn af laxa- eða bleikjuseiðum á ári til flutnings í aðrar fiskeldisstöðvar. Jafnframt hefur kærandi rekstrarleyfi frá Matvælastofnun sem heimilar seiðaeldi á frjóum laxi þar sem hámarkslífmassi á hverjum tíma má ekki fara yfir 100 tonn. Hinn 23. desember 2024 barst Skipulagsstofnun tilkynning frá kæranda um stækkun á hrognaaðstöðu og lífmassaaukningu í seiðaeldisstöð til ákvörðunar um matsskyldu skv. 19. gr. laga nr. 111/2021 um umhverfismat framkvæmda og áætlana. Í tilkynningunni er því lýst að fyrirhuguð framkvæmd sé til þess að samræma starfsleyfi og rekstrarleyfi með þeim hætti að bæði leyfin kveði á um 100 tonna hámarkslífmassa á hverjum tíma, en með því sé áætlað að árleg framleiðsla verði 250 tonn. Til að auka framleiðslugetu stöðvarinnar þurfi að bæta núverandi hrognamóttöku með uppsetningu á þremur framleiðslugámum sem innihaldi viðeigandi búnað. Landsvæði sem notaði verði undir nýja hrognaaðstöðu verði 8 × 20 m að stærð og staðsett norðan við núverandi húsnæði, en ekki sé gert ráð fyrir lagningu nýrra inntaks- eða affallslagna. Áætlað sé að til þess að framleiðsla geti náð 100 tonna hámarkslífmassa af laxaseiðum þurfi um 140 l/s meðalrennsli af fersku vatni, sem þýði aukið meðalrennsli um 20 l/s.

Í tilefni af erindi þessu leitaði Skipulagsstofnun umsagna Hveragerðisbæjar, Fiskistofu, Hafrannsóknastofnunar, Heilbrigðiseftirlits Suðurlands, Matvælastofnunar og Umhverfis- og Orkustofnunar um matsskyldu framkvæmdarinnar. Hveragerðisbær, Umhverfis- og Orkustofnun, Matvælastofnun og Heilbrigðiseftirlit Suðurlands töldu að framkvæmdin þyrfti ekki að undirgangast mat á umhverfisáhrifum, en Hafrannsóknastofnun og Fiskistofu voru á öndverðri skoðun. Í kjölfar umsagna umsagnaraðila skilaði kærandi viðbótarathugasemdum til Skipulagsstofnunar, dags. 14. og 24. mars 2025, þar sem sjónarmiðum umsagnaraðila var svarað og veittar voru frekari skýringar. Þá óskaði Skipulagsstofnun eftir frekari upplýsingum hjá Umhverfis- og orkustofnun sem bárust 4. apríl s.á.

Í niðurstöðu Skipulagsstofnunar um matsskyldu framkvæmdarinnar, dags. 22. apríl 2025, var álitið að á grundvelli fyrirliggjandi gagna kynni fyrirhuguð framkvæmd að hafa umtalsverð umhverfisáhrif, sbr. þau viðmið sem tilgreind væru í 2. viðauka laga um umhverfismat framkvæmda og áætlana. Skyldi framkvæmdin því háð umhverfismati.

Málsrök kæranda: Kærandi telur að Skipulagsstofnun hafi ekki uppfyllt rannsóknarskyldu sína við undirbúning hinnar kærðu ákvörðunar. Hefði verið tekið fullnægjandi mið af tilkynningu kæranda og fyrirliggjandi gögnum, upplýsingum og síðari svörum kæranda hefði stofnunin komist að þeirri niðurstöðu að fyrirhuguð framkvæmd skyldi ekki háð mati á umhverfisáhrifum. Hafi málsmeðferðin brotið í bága við bæði rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og jafnræðisreglu 11. gr. sömu laga.

Almennt sé álitsumleitan veigamikill þáttur í undirbúningi ákvörðunar, en vanræksla á því að leita lögbundinnar umsagnar eða álits sé verulegur annmarki sem almennt leiði til ógildingar ákvörðunar. Umhverfis- og orkustofnun hafi í umsögn sinni talið að fyrirhuguð framkvæmd kærandi skyldi ekki háð mati á umhverfisáhrifum, en hafi bent á að kæranda yrði gert að skila mati á áhrifum fyrirhugaðra breytinga starfseminnar á vatnshlotið Varmá með umsókn um breytingu á starfsleyfi. Einnig að í starfsleyfi yrðu gerðar kröfur um að rekstraraðili vakti gæðaþætti straumvatnshlotsins til þess að hægt yrði að skera úr um álag starfseminnar á vatnshlotið og leggja mat á ástand þess, líkt og reyndar hafi verið gert og verði áfram gert í samræmi við núgildandi starfsleyfi kæranda. Einnig vísi stofnunin til þess að bætingar á hreinsibúnaði kæranda og mælingar frá árinu 2023 gefi til kynna að losun sé ekki eins mikil og hún hafi verið. Með uppfærslu og stækkun á núverandi hreinsibúnaði og lækkuðum fóðurstuðli megi koma í veg fyrir að efnalosun í viðtakandann verði yfir mörkum. Í starfsleyfi verði kæranda gert skylt að skila niðurstöðum mælinga til eftirlitsaðila, enda sé Umhverfis- og orkustofnun skylt eða eftir atvikum heimilt að endurskoða starfsleyfi, t.d. ef mengun er meiri en búist hafi verið. Samkvæmt lögum nr. 36/2011 um stjórn vatnamála sé Umhverfis- og orkustofnun sú stofnun sem beri ábyrgð á því að fylgjast með gæðum vatnshlota, þ.m.t. vegna „íveitu“, og hafi til þess ýmsar eftirlitsheimildir.

Í niðurstöðukafla hinnar kærðu ákvörðunar vísi Skipulagsstofnun til umsagnar Hafrannsóknastofnunar, m.a. um að vatnshlotið Varmá sé nú þegar undir álagi frá þéttbýlinu í Hveragerði og fiskeldi. Þá segi í umsögninni að staða fráveitumála í Hveragerði sé með þeim hætti að hreinsistöð sveitarfélagsins ráði ekki við að hreinsa skólp. Umfang framleiðsluaukningar og magn uppleystra næringarefna í fráveita kalli á nánari athugun, en meta þurfi stöðuna sérstaklega með áhrifamati, sem fari þvert á umsögn Umhverfis- og orkustofnunar. Í svörum kæranda sem varða umsögn Hafrannsóknastofnunar komi fram að þeir útreikningar sem áætla árlega losun N og P eftir stækkun miðað við 250 tonna árlega framleiðslu, byggist á aðferð sem norska umhverfisverndarstofnunin hafi þróað og séu útreikningar því til stuðnings látnir Skipulagsstofnun í té. Útreikningar sýni heildarlosun að tromlu, en það sem eldislaxinn losi frá sér annars vegar og það sem kærandi losi í viðtakanda hins vegar sé ekki hægt að leggja að jöfnu við allt það frárennsli sem fari í gegnum tromlu kæranda. Fyrir fyrirhugaða stækkun hreinsi tromla kæranda allt að 55% af N og 92% af P miðað við framleiðsluna eins og hún sé í dag. Ný hönnun á tromlu muni ekki leiða til þess að þörf fyrir slík hreinsun minnki, en að mati kæranda hafi Skipulagsstofnun ekki tekið tillit til framangreindra útreikninga.

Matvælastofnun hafi í umsögn sinni ekki talið ástæðu til þess að fram færi umhverfismat. Stofnunin, sem fari með framkvæmd stjórnsýslu laga nr. 71/2008 um fiskeldi, hafi talið að framkvæmdinni væri lýst nægjanlega vel og að ekki yrðu gerðar athugasemdir sem varði fisksjúkdóma og forvarnir gegn þeim, auk þess sem góð grein væri gerð fyrir fiskheldni stöðvarinnar í tilkynningu kæranda. Í hinni kærðu ákvörðun vísi Skipulagsstofnun á hinn bóginn til umsagnar Hafrannsóknastofnunar um að verið sé að ala norskan kynbættan eldislax í eldisstöð kæranda, sem raunar sé gert í öllum fiskeldisstöðvum sem ali lax hér á landi, en síðan sé vísað til þess að seiði hafi verið veidd nærri útfalli frá fiskeldisstöð kæranda. Kærandi hafi svarað þeim sjónarmiðum og bent á að óvíst sé hvort umrædd seiði hafi sloppið úr seiðastöð hans, en töluvert magn sé af seiðastöðvum sem skili útfalli sínu í viðtakann. Einnig hafi verið bent á að hafi seiði sloppið frá stöðinni sé algerlega ljóst að það hafi gerst áður, en framkvæmdar hafi verið endurbætur á hreinsibúnaði og sleppivörnum, auk þess sem þjálfun starfsfólks í að hindra strok og virkja viðbragðsáætlun hafi tekið miklum stakkaskiptum frá 2021.

Allt vatn sem renni frá starfsstöð kæranda sé leitt í gegnum sérútbúnar seiðagildrur. Þrjár gildur séu til staðar og hver gildra sé sniðin að þeirri stærð seiða sem um hana geti farið. Að lokum renni affallsvatn í gegnum tromlusíu sem hvort tveggja síi fastar fóður- og seyruagnir ásamt því að hindra för seiða út í viðtakandann. Í þessu samhengi verði ekki hjá því litið að fiskeldi hefur verið stundað af hálfu fyrirrennara kæranda á sama stað og á nærliggjandi svæði í rúma fimm áratugi. Bent sé á að skv. 2. mgr. 19. gr. reglugerðar nr. 540/2020 um fiskeldi sé gildistaka rekstrarleyfis háð því skilyrði að stöð sé útbúin búnaði sem komi í veg fyrir að fiskur sleppi úr eldiskari og búnaði staðsettum í frárennsli stöðvar sem fangi fisk sem sleppi.

Skipulagsstofnun hafi leitað umsagna sex umsagnaraðila við undirbúning hinnar kærðu ákvörðunar og aðeins tveir þeirra hafi talið að framkvæmdin skyldi háð mati á umhverfisáhrifum. Niðurstaða stofnunarinnar hafi þó nær eingöngu byggst á einni umsögn, þ.e. umsögn Hafrannsóknastofnunar, en Fiskistofa vísi til umsagnar þeirrar stofnunar í sinni umsögn. Í engu hafi verið tekið mið af umsögnum annarra og mikilvægra umsagnaraðila, t.a.m. Umhverfis- og orkustofnunar, sem beri ábyrgð á því að meta vistfræðilegt ástand vatnshlota, og Matvælastofnunar, sem beri ábyrgð á framkvæmd stjórnsýslu um fiskeldi. Framangreindar stofnanir veiti einnig tilskilin leyfi til reksturs fiskeldis, þ.e. starfsleyfi og rekstrarleyfi, þar sem unnt sé að kveða á um frekari takmarkanir og skyldur leyfishafa. Þrátt fyrir að lögbundið hlutverk Hafrannsóknastofnunar sé m.a. að stunda rannsóknir á eldi í sjó og ferskvatni og rannsaka hvernig fiskeldi og fiskrækt megi best stunda í sátt við íslenska náttúru og villta stofna, felist lögbundið hlutverk þeirrar stofnunar ekki í því að fylgjast með ástandi vatnshlota og mögulegrar mengunar þar, veita leyfi til fiskeldis eða hafa reglubundið eftirlit í tengslum við hættu á slysasleppingum.

Ákvörðunin sé í andstöðu við jafnræðisreglu 1. mgr. 11. gr. stjórnsýslulaga. Samkvæmt henni skulu stjórnvöld gæta samræmis og jafnræðis í lagalegu tilliti við úrlausn mála. Ákvæðið leggi þá skyldu á herðar stjórnvaldi, þ.m.t. Skipulagsstofnun, að líta til fyrri úrlausna sinna í sambærilegum málum og sé reglan ein af grundvallarreglum íslenskrar stjórnsýslu. Skipulagsstofnun hafi margoft tekið ákvörðun um að sambærilegar framkvæmdir skuli ekki háðar mati á umhverfisáhrifum. Sem dæmi hafi stofnunin tekið ákvörðun 19. desember 2019 um að 80 tonna framleiðsluaukning á laxaseiðum að Fiskalóni í Ölfusi skyldi ekki háð mati á umhverfisáhrifum. Einnig hafi stofnunin tekið ákvarðanir um að framkvæmdir sem líkja megi við fyrirhugaða framkvæmd kæranda skuli ekki háð mati á umhverfisáhrifum í fleiri sambærilegum málum. Vísað sé til ákvörðunar frá 21. janúar 2022 um eldi á laxaseiðum að Laxabraut 5 í Þorlákshöfn, ákvarðana frá 18. júní 2021 um aukna framleiðslu Laxa fiskeldis ehf. að Bakka annars vegar og Fiskalóni hins vegar í Sveitarfélaginu Ölfusi, ákvörðunar frá 19. október 2021 um eldi á laxaseiðum að Hallkelshólum í Grímsnesi og ákvörðunar frá 3. ágúst 2016 um framleiðslu á allt að 500 tonnum af laxaseiðum í Sveitarfélaginu Ölfusi.

Málsrök Skipulagsstofnunar: Stofnunin bendir á að umsagnir umsagnaraðila séu ekki bindandi fyrir hana. Lagt sé mat á gildi þeirra og innbyrðis vægi að virtum þeim lögum sem gilda um starfsemi umsagnaraðilanna. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 112/2015 um Hafrannsóknastofnun, rannsókna og ráðgjafarstofnun hafs og vatna, sé hlutverk stofnunarinnar að afla með rannsóknum alhliða þekkingar á hafinu, ám og vötnum landsins og lífríki þeirra, með áherslu á hvernig nýta megi lifandi auðlindir með sjálfbærum hætti. Hlutverk hennar sé einnig að afla þekkingar og viðhalda gagnagrunni um jarðfræði og eðliseiginleika landgrunnsins, áa og vatna, einkum með tilliti til sjálfbærra fiskveiða og sjálfbærrar nýtingar annarra lifandi auðlinda. Enn fremur skuli stofnunin rannsaka hvernig fiskeldi og fiskrækt megi best stunda í sátt við íslenska náttúru og villta stofna, sem og að veita ráðgjöf um lífríki áa, vatna og sjávar varðandi framkvæmdir og mannvirkjagerð. Að lokum sé það hlutverk stofnunarinnar að treysta undirstöðu vísindalegrar ráðgjafar um nýtingu og ræktun nytjastofna sjávar, áa og vatna. Að virtu greindu hlutverki Hafrannsóknastofnunar hafi Skipulagsstofnun tekið mið af henni og vegið hana saman við efni annarra umsagnaraðila.

Í ljósi þess hvernig umsögn Umhverfis- og orkustofnunar hafi verið úr garð gerð hafi tölvupóstur verið sendur til stofnunarinnar þar sem óskað hafi verið álits stofnunarinnar á því hvort hún hafi ekki áhyggjur af því að framkvæmdin hafi áhrif á viðtakann Varmá líkt og Hafrannsóknastofnun geri. Í svari Umhverfis- og orkustofnunar hafi verið tekið undir orð Hafrannsóknastofnunar um að Varmá sé viðkvæmur viðtaki sem sé þegar undir álagi, en stofnunin ítreki það sem fram komi í umsögn hennar að kæranda verði gert að skila inn mati á áhrifum framleiðsluaukningarinnar á vatnshlotið Varmá þegar hann sæki um breytingu á starfsleyfi. Skipulagsstofnun bendi aftur á móti á að þótt fram fari sérstakt áhrifamat á vatnshlot áður en leyfi verði veitt undanskilji það ekki framkvæmd frá umhverfismati sem kunni að hafa umtalsverð umhverfisáhrif.

Hvað varði þá útreikninga sem kærandi vísi til þá hafi þeir að sjálfsögðu verið skoðaðir. Skipulagsstofnun vísi til niðurstöðuorða hinnar kærðu ákvörðunar, m.a. um að horfa verði til þess að um sé að ræða 2,5 falda framleiðsluaukningu með frárennsli í viðkvæman viðtaka sem sé þegar undir álagi. Sé því mikilvægt að meta áhrif fyrirhugaðrar framleiðsluaukningar á vatnshlotið Varmá með áhrifamati og svara því hvort viðtakinn Varmá þoli þá losun sem fylgi aukinni framleiðslu seiðaeldisstöðvarinnar. Hafa verði í huga að Varmá sé á náttúruminjaskrá og sé m.a. talin hafa mikið vísindalegt gildi, auk þess sem hún njóti einnig hverfisverndar samkvæmt aðalskipulagi Hveragerðisbæjar.

Jafnræðisregla stjórnsýsluréttarins, sem m.a. hafi verið lögfest með 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, áskilji að málsatvik og hin lagalega aðstaða séu öldungis sambærileg. Skipulagsstofnun fái ekki séð að málin sem kærandi vísi til séu sambærileg. Landfræðilegar aðstæður séu mismunandi á hverjum stað. Í ákvörðun sinni um eldi á laxaseiðum að Hallkelshólum frá 19. október 2021 komi ekkert fram sem bendi til þess að viðtakinn, Höskuldslækur, sé sérstaklega viðkvæmur. Í ákvörðun frá 21. janúar 2022, varðandi eldi á laxaseiðum að Laxabraut 5 í Þorlákshöfn, komi ekkert fram sem bendi til þess að viðtakinn ósar Ölfusár og strandsjórinn við Þorlákshöfn sé sérstaklega viðkvæmur. Í ákvörðun frá 3. ágúst 2016, um framleiðslu á allt að 500 tonnum af laxaseiðum í Sveitarfélaginu Ölfusi, teljist viðtakinn Atlantshafið síður viðkvæmur. Til samanburðar sé Varmá viðkvæmur viðtaki sem sé þegar undir álagi.

Rökstuðningur hinnar kærðu ákvörðunar sé fullnægjandi og uppfylli kröfur 2. málsl. 1. mgr. og 2. mgr. 22. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Stofnunin hafi litið með viðhlítandi hætti til þeirra viðmiða sem átt hafi við í málinu og nefnd séu í 2. viðauka laga nr. 111/2021 um umhverfismat framkvæmda og áætlana.

Viðbótarathugasemdir kæranda: Af hálfu kæranda er ítrekað að það sé Umhverfis- og orkustofnun sem annist stjórnsýslu á sviði vatnsverndar í samræmi við lög nr. 36/2011 um stjórn vatnamála. Stofnunin sjái m.a. um mat á ástandi vatnshlota í samræmi við lögin og hafi vaktað vatnshlotið Varmá (103-792-R) síðastliðna áratugi. Eins og fram komi í vatnavefsjá Veðurstofu Ísland sé vistfræðilegt og efnafræðilegt ástand vatnshlotsins talið gott og gert sé ráð fyrir því að umhverfismarkmið þess náist. Umsögn Umhverfis- og orkustofnunar hljóti bersýnilega að vega þungt við mat á fyrirhugaðri framkvæmd og sé sérstök áhersla lögð á að um sé að ræða sérfróðan aðila, sbr. til hliðsjón úrskurð úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála frá 31. október 2024 í máli nr. 82/2024.

Hafrannsóknastofnunar hafi lagt tilteknar spurningar fyrir kæranda sem hann hafi svarað á sérstöku eyðublaði ásamt því að skila ítarlegu svari til Hafrannsóknastofnunar. Að mati kæranda sé ljóst að Skipulagsstofnun hafi ekki tekið mið af framangreindum svörum kæranda, en ekki sé vikið að þeim í niðurstöðukafla hinnar kærðu ákvörðunar. Í hinni kærðu ákvörðun sé enginn rökstuðningur veittur fyrir því hvers vegna umsögn Hafrannsóknastofnun vegi þyngra en aðrar. Skortur á rökstuðningi geri kæranda erfiðara fyrir að færa efnisleg rök gegn afstöðu Skipulagsstofnunar þar sem ekki liggi enn fyrir hvað valdi því að umsögn Hafrannsóknastofnunar sé lögð til grundvallar ákvörðuninni, en ekki aðrar ósamrýmanlegar umsagnir.

Niðurstaða: Í máli þessu er deilt um þá ákvörðun Skipulagsstofnunar frá 22. apríl 2025 að stækkun á seiðaeldisstöð kæranda að Öxnalæk í Hveragerðisbæ skuli háð mati á umhverfisáhrifum. Kæruheimild er í 30. gr. laga nr. 111/2021 um umhverfismat framkvæmda og áætlana og barst kæra innan kærufrests.

Fyrirhuguð framkvæmd var tilkynnt til Skipulagsstofnunar til ákvörðunar um matsskyldu skv. 2. mgr. 19. gr. laga nr. 111/2021 sem framkvæmd í flokki B, sbr. lið 13.02 í 1. viðauka við lögin. Þar undir falla m.a. allar breytingar eða viðbætur við framkvæmdir sem tilgreindar eru í flokki A í 1. viðauka laganna. Þá var og tilgreint í ákvörðun Skipulagsstofnunar að tilkynningin félli undir lið 10.20, en þar er tilgreint að framkvæmd sem feli í sér vinnslu grunnvatns eða íveitu vatns í grunnvatn, þó ekki þess sem fellur undir lið 10.19, með sem nemur a.m.k. 70 l/sek, falli í flokk B.

Samkvæmt 18. gr. laga nr. 111/2021 eru framkvæmdir í flokki A ávallt háðar mati á umhverfisáhrifum, en matsskylda framkvæmda sem tilgreindar eru í flokki B ræðst af því hvort framkvæmd geti haft í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif vegna umfangs, eðlis eða staðsetningar. Í 2. viðauka við lögin eru þeir þættir sem líta ber til við það mat taldir upp í þremur töluliðum, þ.e. eðli framkvæmdar, staðsetning og eiginleikar hugsanlegra áhrifa hennar. Undir hverjum tölulið er svo fjöldi annarra liða. Eðli máls samkvæmt fer það eftir þeirri framkvæmd sem ákvörðunin snýst um hverjir þeirra liða vega þyngra við mat Skipulagsstofnunar á því hvort umhverfisáhrif framkvæmdar teljist umtalsverð, en það að framkvæmd falli undir einhverja þeirra leiðir þó ekki sjálfkrafa til matsskyldu.

Lög nr. 111/2021 gera ráð fyrir því að framkvæmdaraðili afli og leggi fram á viðhlítandi hátt upplýsingar um framkvæmd og líkleg umtalsverð umhverfisáhrif hennar, sbr. 2. mgr. 19. gr. laganna. Þá er í 9. gr. reglugerðar nr. 1381/2021 um umhverfismat framkvæmda og áætlana nánar kveðið á um efni tilkynningar framkvæmdar í flokki B. Mat Skipulagsstofnunar á því hvort framkvæmd skuli háð umhverfismati samkvæmt lögunum hlýtur eðli máls samkvæmt að lúta að því að sannreyna gildi gagna og gæði þeirra. Í þeim tilgangi skal stofnunin leita álits umsagnaraðila áður en ákvörðun um matsskyldu er tekin, sbr. 1. mgr. 20. gr. laganna. Til þeirra teljast opinberar stofnanir, stjórnvöld eða aðrir lögaðilar sem sinna lögbundnum verkefnum sem varða framkvæmdir og/eða áætlanir sem falla undir lögin eða umhverfisáhrif þeirra. Þá ber Skipulagsstofnun jafnframt að gæta þess að fullnægjandi gögn hafi verið lögð fram og hvílir á stofnuninni sú skylda að upplýsa málið að því marki að hún geti komist að efnislega réttri niðurstöðu.

—–

Í tilkynningu framkvæmdaraðila kemur fram að seiðaeldisstöðin að Öxnalæk, sem er á bökkum Varmár, hafi verið starfandi í rúmlega 50 ár og hafi þar verið stundað bæði seiða- og þauleldi á bleikju ásamt seiðaeldi á laxaseiðum. Frá árinu 2022 hafi einungis verið alin upp laxaseiði í stöðinni fyrir áframeldisstöð framkvæmdaraðila við Laxabraut í Þorlákshöfn. Núverandi starfsemi er lýst svo að innandyra sé fiskur alinn frá hrogni fram að bólusetningu, en utandyra frá bólusetningu til og með smoltun í útikerjum. Samkvæmt rekstrarleyfi sem gefið er út af Matvælastofnun hefur kærandi leyfi fyrir 100 tonnum af hámarkslífmassa á hverjum tíma, en starfsleyfi kæranda kveður á um heimild til að framleiða allt að 100 tonn af laxa- eða bleikjuseiðum á ári.

Framkvæmdaraðili lýsir fyrirhuguðum áformum þannig að framleiðslugeta stöðvarinnar verði aukin, en til þess þurfi að bæta núverandi hrognamóttöku með uppsetningu á þremur framleiðslugámum sem innihaldi viðeigandi búnað. Landsvæði sem notaði verði undir nýja hrognaaðstöðu sé 8 × 20 m að stærð og staðsett norðan við núverandi húsnæði, en ekki sé gert ráð fyrir lagningu nýrra inntaks- eða affallslagna. Varmá sé á náttúruminjaskrá og tilheyri það straumvatnshloti 103-792-R, en samkvæmt vatnavefsjá Veðurstofu Ísland sé vistfræðilegt ástand skráð óflokkað, en efnafræðilegt ástand skráð gott. Framkvæmdaraðili álítur að losun frá fyrirhuguðu eldi raski ekki lífríki eða umhverfi stöðvarinnar umfram það sem nú þegar sé gert. Reiknað sé með að 1 kg af fóðri verði notað fyrir hvert kíló af fiski, en stefnt sé að því að ná lægri fóðurstuðli. Verði framleiðslunni breytt svo hámarkslífmassi miðist við 100 tonn í stað 100 tonna ársframleiðslu megi áætla að ársframleiðsla nemi um 250 tonnum. Gert sé ráð fyrir að losun á fosfór (P) verði 2,38 tonn á ári og á nitri (N) 11,23 tonn. Framkvæmdaraðili áætlar að til þess að framleiðsla geti náð 100 tonna hámarkslífmassa af laxaseiðum þurfi um 140 l/s meðalrennsli af fersku vatni, sem þýði aukið meðalrennsli um 20 l/s. Núverandi vatnsveita stöðvarinnar muni anna aukinni framleiðslu, en vatnið komi frá vatnsbólum sem tilheyri grunnvatnshloti 103-202-G. Samkvæmt vatnavefsjá Veðurstofu Íslands sé bæði vistfræðilegt og efnafræðilegt ástand vatnshlotsins óþekkt.

Við undirbúning hinnar kærðu ákvörðunar leitaði Skipulagsstofnun umsagna skv. 1. mgr. 20. gr. laga nr. 111/2021 og var óskað álits á tilkynningu framkvæmdaraðila og hvort framkvæmdin skyldi lúta umhverfismati.

Í umsögn Hveragerðisbæjar er m.a. vakin athygli á að þar sem affall stöðvarinnar sé í Varmá þurfi að huga vel af þeim afleiðingum sem breytingin gæti haft í för með sér, þá helst á losun næringarefna í ánna. Þegar horft sé til mælinga á affalli stöðvarinnar frá árinu 2024 virðist efnafræðilegt ástanda þess vera vel viðunandi. Geri megi ráð fyrir því að með auknum mótvægisaðgerðum samhliða fyrirhugaðri uppbyggingu stafi lífríki Varmár lítil ógn af þeim næringarefnum sem verði til. Að undanskildum nokkrum atriðum sé framkvæmdinni lýst nægjanlega vel og þurfi hún ekki að fara í mat á umhverfisáhrifum. Fram kemur í umsögn Matvælastofnunar að breytingin hafi ekki í för með sér að breyta þurfi skilmálum í útgefnu rekstrarleyfi. Framkvæmdinni sé lýst nægjanlega vel og séu ekki gerðar athugasemdir er varði fisksjúkdóma og forvarnir gegn þeim. Góð grein sé gerð fyrir fiskheldni stöðvarinnar í tilkynningu. Ekki sé þörf á umhverfismati. Þá gerir Heilbrigðiseftirlit Suðurlands engar athugasemdir við tilkynnta framkvæmd í sinni umsögn og metur það svo að ekki sé þörf á mati á umhverfisáhrifum.

Í umsögn Umhverfis- og Orkustofnunar er bent á að fyrirhuguð áform framkvæmdaraðila megi ekki valda því að ástandi vatnshlotsins Varmá hnigni, hvorki tímabundið né varanlega. Verði honum gert að skila inn mati á áhrifum breytinganna á vatnshlotið Varmá þegar hann sæki um breytingu á starfsleyfi, auk þess sem í starfsleyfi verði gerðar kröfur um vöktun gæðaþátta straumvatnshlotsins. Komi í ljós að vatnshlotið uppfylli ekki viðkomandi umhverfismarkmið skuli framkvæmdaraðili ráðast í aðgerðir til að draga úr álagi. Vegna aukinnar vatnsþarfar er bent á að umhverfismarkmið grunnvatnshlotsins Ölfusstraumur Forir sé að hafa góða magnstöðu og gott efnafræðilegt ástand, en bæði magnstaða og efnafræðilegt ástand þess sé óþekkt vegna skorts á gögnum. Um losun frá eldi bendir stofnunin á að efnalosun framkvæmdaraðila hafi árið 2022 verið talsvert yfir leyfilegum mörkum í starfsleyfi, en eftir að hreinsibúnaður hafi verið bættur árið 2023 gefi mælingar til kynna að losun sé ekki eins mikil. Telji stofnunin að með uppfærslu og stækkun á núverandi hreinsibúnaði og lækkuðum fóðurstuðli megi koma í veg fyrir að efnalosun verði yfir mörkum. Var það álit stofnunarinnar að framkvæmdin væri ekki líkleg til að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif og skyldi því ekki háð mati á umhverfisáhrifum.

Hafrannsóknastofnun skilaði umsögn vegna tilkynntrar framkvæmdar þar sem m.a. var talið mikilvægt að greina hvort viðtakinn Varmá þoli aukningu miðað við áætlaða losun. Viðtakinn sé þegar undir álagi sem muni aukast ef áformin gangi eftir. Líta þurfi til samlegðaráhrifa frá annarri starfsemi. Þá hafi íbúum á vatnasvæðinu fjölgað og hreinsibúnaður og fráveita hafi verið ólagi sem hafi valdið því að veiði í Varmá hafi verið stöðvuð vegna mengunar af völdum saurgerla. Afar mikilvægt sé að koma í veg fyrir að fiskar sleppi þar sem slíkt geti valdið erfðablöndun. Telur stofnunin að hafa beri í huga að um 2,5 falda aukningu á framleiðslu sé að ræða með frárennsli í viðkvæman viðtaka sem þegar sé undir álagi. Hætta geti verið á seiðaleka frá stöðinni. Telur stofnunin að fá þurfi svör við ósvöruðum spurningum með formlegu mati á umhverfisáhrifum. Í umsögn Fiskistofa um tilkynningu framkvæmdaraðila er tekið undir umsögn Hafrannsóknastofnunar auk þess sem bent er á skort á umfjöllun um lög nr. 61/2006 um lax- og silungsveiði.

Við meðferð málsins hjá Skipulagsstofnun kom framkvæmdaraðili á framfæri athugasemdum við framkomnar umsagnir. Þá sendi Skipulagsstofnun fyrirspurn á Umhverfis- og orkustofnun þess efnis hvort stofnunin hefði ekki áhyggjur af því, líkt og Hafrannsóknastofnun gerði, að framkvæmdin hefði áhrif á viðtakann Varmá. Í svari Umhverfis- og orkustofnunar voru fyrri sjónarmið í umsögn stofnunarinnar ítrekuð og áréttað að hún teldi ekki þörf á umhverfismati þar sem með áhrifamati á vatnshlot yrði metið hvort viðtakinn þoli aukninguna. Að sama skapi ef í ljós kæmi með vöktun að mengun væri meiri en gert væri ráð fyrir í umhverfismati yrði rekstraraðila gert að ráðast í aðgerðir til að draga úr álagi og tryggja að umhverfismarkmið náist. Því væri breytt starfsemi ekki af þeim toga að þörf væri á fullu umhverfismati.

Í niðurstöðukafla ákvörðunar Skipulagsstofnunar var tekið fram að breytingin fælist fyrst og fremst í mikilli framleiðsluaukningu sem muni auka álag á viðtakann Varmá. Grunnvatnsnotkun muni aukast einungis um u.þ.b. 20 l/s. Samkvæmt ákvæðum laga nr. 36/2011 um stjórn vatnamála sé gerð sú krafa að öll vatnshlot skuli ávallt vera í a.m.k. góðu ástandi. Við framleiðsluaukninguna muni magn úrgangs og losun mengunarefna aukast töluvert. Vatnshlotið Varmá sé nú þegar undir álagi frá þéttbýlinu í Hveragerði og fiskeldi. Staða fráveitumála sé með þeim hætti að hreinsistöð sveitarfélagsins ráði ekki við að hreinsa það skólp sem veitt sé í hana og hafi þurft að stöðva veiði í Varmá vegna saurgerlamengunar. Mikilvægt sé að meta áhrif fyrirhugaðrar framleiðsluaukningar á vatnshlotið Varmá með áhrifamati og svara því hvort viðtakinn Varmá þoli þá losun sem aukning hafi í för með sér.

Það að framkvæmd sé háð efnisreglum á sviði náttúruverndar, svo sem ákvæðum laga um stjórn vatnamála, sem mæla fyrir um bann við hnignun vatnsgæða, sbr. 3. mgr. 28. gr. laganna, verður ekki ljáð veruleg þýðing við ákvörðun um matsskyldu framkvæmdar, enda er tilgangur slíkrar ákvörðunar að greina, á grundvelli gagna sem framkvæmdaraðili leggur fram, sbr. 19. gr. laga nr. 111/2021, hvort nauðsynlegt sé að mat fari fram á umhverfisáhrifum, m.a. að teknu tilliti til slíkra reglna. Verður eðli máls samkvæmt ekki komist hjá umhverfismati með vísan til þess eins að við leyfisveitingu megi setja skilyrði sem takmarki losun eða mengun frá starfsemi.

Af hálfu Skipulagsstofnunar er vísað til þess að hætta sé á slysasleppingum í landeldi þó svo stöðvar séu útbúnar sleppivörnum. Fyrirhuguð áform framkvæmdaraðila geti haft neikvæð áhrif á villta laxastofna m.t.t. erfðablöndunar ef til þess komi að norsk laxaseiði sleppi við eldi, en þau áhrif geti verið óafturkræf. Horfa þurfi til varúðarreglu laga nr. 60/2013 um náttúruvernd sem kalli á nánari greiningu og mat á mögulegum slysasleppingum og áhrifum þeirra. Verður ekki gagnrýnt að litið hafi verið til þessara atriða í ljósi staðsetningar eldisstarfseminnar og umsagnar Hafrannsóknastofnunnar um að veiðst hafi laxaseiði af norskum uppruna rétt neðan við útfall frá starfseminni.

Að mati Skipulagsstofnunar kalla þættir sem falli undir eðli, staðsetningu og eiginleika hugsanlegra áhrifa framkvæmdarinnar á að hún undirgangist umhverfismat. Það er álit úrskurðarnefndarinnar að Skipulagsstofnun hafi við ákvörðunar­töku sína litið með viðhlítandi hætti til viðeigandi viðmiða 2. viðauka laga nr. 111/2021. Verður og ekki annað ráðið en að fyrir stofnuninni hafi legið nauðsynlegar upplýsingar um framkvæmdina og forsendur hennar sem hún gat reist ákvörðun sína á. Verður því að hafna kröfu kæranda um ógildingu hennar.

Úrskurðarorð:

Hafnað er kröfu kæranda um að ógilda ákvörðun Skipulagsstofnunar frá 22. apríl 2025 um að stækkun á seiðaeldisstöð kæranda að Öxnalæk í Hveragerðisbæ skuli háð mati á umhverfisáhrifum.

sep 05
Love0

53/2025 Strok eldislaxa

Með

Árið 2025, fimmtudaginn 4. september, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Arnór Snæbjörnsson formaður, Aðalheiður Jóhannsdóttir prófessor og Geir Oddsson auðlindafræðingur.

Fyrir var tekið mál nr. 53/2025, kæra á ákvörðun Umhverfis- og orkustofnunar frá 13. mars 2025 um að grípa ekki til aðgerða á grundvelli laga nr. 55/2012 um umhverfisábyrgð vegna stroks eldislaxa úr sjókvíum í Patreksfirði í ágúst 2023.

 Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 3. apríl 2025, er barst nefndinni sama dag, kæra samtökin Náttúrugrið þá ákvörðun Umhverfis- og orkustofnunar frá 13. mars 2025 að grípa ekki til aðgerða á grundvelli laga nr. 55/2012 um umhverfisábyrgð vegna stroks eldislaxa úr sjókvíum í Patreksfirði í ágúst 2023. Einnig er kærður óhæfilegur dráttur á málsmeðferð og skortur á upplýsingum um kærurétt. Gerð er sú krafa að „málinu verði komið í lögmætan farveg.“

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Umhverfis- og orkustofnun 13. maí 2025.

Málavextir: Í ágúst 2023 struku 3.500 eldislaxar úr sjókví Arctic Sea Farm ehf. í Patreksfirði. Hinn 20. s.m. tilkynnti fyrirtækið til Matvælastofnunar að tvö göt hefðu fundist í nót kvíarinnar á 2,5 m dýpi. Var þess krafist að slátrun hæfist samstundis á fiski úr kvínni. Á sama tíma tilkynnti félagið um atvikið til Umhverfisstofnunar og upplýsti um aðgerðir til að meta umfang stroksins og aðgerðir til að veiða strokinn fisk.

Með bréfi til Umhverfisstofnunar, dags. 26. september 2023, reisti kærandi þá kröfu gagnvart stofnuninni að gripið yrði til lögmæltra aðgerða skv. III. og V. kafla laga nr. 55/2012 um umhverfisábyrgð vegna þessa atviks. Var í erindinu rakið að téð lög væru sett til samræmis við greiðslureglu eða mengunarbótareglu umhverfisréttarins sem hefði að markmiði að tryggja að sá, sem bæri ábyrgð á umhverfistjóni af völdum atvinnustarfsemi eða yfirvofandi hættu á slíku tjóni, kæmi í veg fyrir tjón eða bætti úr tjóni ef það hefði orðið og bæri kostnað af ráðstöfunum sem af því leiddi. Um mögulega ábyrgð vegna atviksins var einnig vísað til 179. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Í svari Umhverfisstofnunar við erindi þessu, dags. 30. nóvember 2023, var rakið að Matvælastofnun hefði það hlutverk að rannsaka orsök stroks úr eldiskví og kanna hvort gæðaferlum hafi verið fylgt á meðan Fiskistofa bæri ábyrgð á aðgerðum til þess að ná strokulöxum úr hafi og ám. Greint var einnig frá bréfi Fiskistofu til Landssambands veiðifélaga, dags. 12. september s.á., og aðgerðum sem stofnunin og veiðifélög hefðu gripið til skv. lögum nr. 71/2008 um fiskeldi. Vegna tilvísunar til mengunarbótareglunnar var bent á 5. mgr. 13. gr. laga nr. 71/2008 sem kvæði á um að allan kostnað Fiskistofu og annarra stjórnvalda vegna nauðsynlegra aðgerða vegna veiða á fiski sem stryki skyldi rekstrarleyfishafi greiða. Þau úrræði sem kæmi til greina að beita á grundvelli laga um umhverfisábyrgð skarist, a.m.k. að hluta til, við þær aðgerðir sem stæðu yfir að kröfu Fiskistofu. Unnið væri að því að meta þá skörun og yrði óskað upplýsinga um niðurstöðu Fiskistofu að loknum aðgerðum. Að svo stöddu væri ekki væri rétt að beita úrræðum laga nr. 55/2012.

Rúmum mánuði síðar, með bréfi kæranda til Umhverfisstofnunar, dags. 4. janúar 2024, var ítrekuð krafa um að gripið yrði til aðgerða samkvæmt lögum nr. 55/2012. Var þar vísað til þess að röksemdir stofnunarinnar um að aðhafast ekki að svo stöddu ættu ekki lengur við. Málið væri ekki lengur til rannsóknar lögreglu og ekki yrði séð hvernig greiðsluregla umhverfisréttar yrði tryggð með tímabundnum aðgerðum Fiskistofu sem væri lokið en hefðu falist í leit að eldislaxi, lengdu stangaveiðitímabili og lokun laxastiga.

Hálfu ári síðar, með tölvupósti starfsmanns Umhverfisstofnunar frá 7. júní 2024, var erindi kæranda svarað með því að upplýst var um að stofnunin hefði verið í samskiptum við Fiskistofu vegna málsins sem hygðist meta stöðuna þá um sumarið og mögulega grípa til aðgerða ef eldfiskar gerðu vart við sig í ám. Færi svo að eldisfiskar fyndust í ám myndi stofnunin taka næstu skref til skoðunar.

Í tölvupósti Fiskistofu 7. febrúar 2025 var Umhverfis- og orkustofnun tilkynnt að Fiskistofa hefði ekki gripið til frekari aðgerða og væri málinu því lokið. Til skýringar skal þess getið að í lok árs 2024 urðu þær breytingar í stjórnsýslu umhverfismála að Umhverfisstofnun var lögð niður og stór hluti verkefna hennar lagður til nýrrar stofnunar, Umhverfis- og orkustofnunar, sbr. lög nr. 110/2024.

Með bréfi Umhverfis- og orkustofnunar, dags. 13. mars 2025, sem hefur að geyma hina kærðu ákvörðun í máli þessu, kom fram sú afstaða að umrætt strok á eldislaxi geti fallið undir 1. tölulið 1. mgr. 3. gr. laga nr. 55/2012, sem varði umhverfistjón á vernduðum tegundum og náttúruverndarsvæðum, fremur en 2. tölulið málsgreinarinnar, sem varði slíkt tjón á vatni. Rakið var í framhaldi að stofnunin hefði átt samráð við Fiskistofu undanfarna mánuði. Fundað hafi verið með Fiskistofu þar sem ræddar hafi verið mögulegar úrbætur, umfram fyrri fyrirmæli þeirrar stofnunar.

Með fyrri fyrirmælum var vísað til tilmæla Fiskistofu til veiðifélaga sem sett voru fram í bréfi, dags. 12. september 2023. Í bréfinu var greint frá stroki fiska úr kví í Patreksfirði og þeim aðgerðum sem ráðist hafi verið í til að veiða strokulaxa um leið. Var með bréfinu heimilað að loka laxastigum tímabundið, þar sem vart hefði orðið við eldislaxa, lengja stangaveiðitímabil og hefja veiðiaðgerðir, væri til þess talið tilefni. Kom og fram að veiðiaðgerðir sem ráðist yrði í samkvæmt fyrirmælum stofnunarinnar yrðu kostaðar af henni.

Í greindu bréfi, dags. 13. mars 2025, kom þessu næst fram að Fiskistofa hefði ekki gripið til frekari aðgerða vegna atburðarins. Sú stofnun muni þó bregðast við verði vart eldisfiska í veiði og „grípa til aðgerða til að minnka líkurnar á því að þeir valdi vistfræðilegu tjóni.“ Hægt hafi verið að grípa til aðgerða, áður en fiskurinn hrygndi og hafi það verið reynt. Fyrst með veiðum í net um leið og atburðurinn átti sér stað. Lítið hafi veiðst í net og hafi Fiskistofa því sett fram fyrirmælin í bréfinu frá 12. september 2023. Fiskistofa og Umhverfis- og orkustofnun telji ekki raunhæft að grípa til aðgerða til að fjarlægja möguleg afkvæmi eldisfiska í veiðivötnum eftir hrygningu. Væri það og mat stofnunarinnar að engin fyrirmæli samkvæmt lögum nr. 55/2012 hafi verið vanrækt þannig að refsiábyrgð samkvæmt lögunum, sbr. 34. gr., kæmi til álita. Í ljósi þess að ekki væri álitið raunhæft að hægt væri að ráðast í úrbætur á því tjóni sem mögulega varð við sleppinguna í Patreksfirði muni stofnunin ekki beita þeim heimildum sem hún hafi skv. III. og V. kafla þeirra laga.

Málsrök kæranda: Kærandi vísar til þess að hin kærða ákvörðun Umhverfis- og orkustofnunar sé kærð á sömu forsendum og lýst var í upphaflegu erindi til stofnunarinnar frá 26. september 2023. Krafist sé aðgerða á grundvelli í 1. mgr. 26. gr. laga nr. 55/2012 um umhverfisábyrgð, en lögin séu sett til innleiðingar á Evróputilskipun nr. 2004/35/EB um umhverfisábyrgð. Markmið laganna sé að tryggja að sá sem beri ábyrgð á umhverfistjóni af völdum atvinnustarfsemi eða yfirvofandi hættu á slíku tjóni komi í veg fyrir tjón eða bæti úr tjóni og beri kostnað af ráðstöfunum sem af því leiði.

Að áliti kæranda sé um að ræða umhverfisbrot er tengist skuldbindingum laga nr. 36/2011 um stjórn vatnamála, sbr. 2. tölulið 1. mgr. 3. gr. laga nr. 55/2012, en ekki verði séð að Umhverfis- og orkustofnun hafi gert nokkurn reka að því að rannsaka hvort svo væri. Með því sé vísað til tjóns sem hafi veruleg skaðleg áhrif á vistfræðilegt ástand og vistmegin vatns. Sé ekki nokkur vafi á því að erfðablöndun norsks eldislax við villta íslenska laxastofna hafi slík áhrif. Um það sé vísað til skýrslu Hafrannsóknastofnunar frá júlí 2023. Þá hafi verið brotið gegn málshraðareglu stjórnsýslulaga nr. 37/1993, rannsóknarreglunni og reglunni um rökstuðning ákvörðunar. Um það hvort erfðamengun hafi átt sér stað í kjölfar umrædds atviks sé vísað til fréttaflutnings þess efnis að umrætt atvik hafi sett áhættumat erfðablöndunar algjörlega úr skorðum.

Málsrök Umhverfis- og orkustofnunar: Af hálfu stofnunarinnar er því hafnað að rannsókn máls hafi verið áfátt. Stofnunin hafi leitað ráðgjafar Fiskistofu varðandi það hvort og hvað væri hægt að gera til þess að draga úr tjóni. Að loknu samráði hafi niðurstaðan verið sú að ekki væri tilefni til þess að grípa til frekari aðgerða. Tafir á málsmeðferð skýrist af því að málið hafi verið til meðferðar hjá annarri stofnun og af önnum við stofnanabreytingar. Við afgreiðslu málsins hafi stofnunin álitið málið fremur falla undir 1. tölulið 1. mgr. 3. gr. laga nr. 55/2012 um umhverfisábyrgð, sem væri sértækari en 2. töluliður sömu málsgreinarinnar. Sú niðurstaða að ekki væri tilefni til að beita úrræðum skv. III. og V. kafla laganna væri sú sama óháð því.

Í lok umsagnar stofnunarinnar var áréttað að skv. 1. mgr. 12. gr. laga um umhverfisábyrgð meti stofnunin hvort orðið tjón sé umhverfistjón í skilningi laga nr. 55/2012 og hvort úrræðum skv. III. og V. kafla laganna verði beitt. Í málinu hafi stofnun, eftir að hafa ráðfært sig við það stjórnvald sem hefði sérþekkingu á ferskvatnsfiskum, álitið að ekki væri tilefni til þess að grípa til frekari aðgerða. Stofnunin telji ekki raunhæft að ráðast í úrbætur á því tjóni sem mögulega varð við sleppinguna í Patreksfirði og hafi því ekki samþykkt kröfu Náttúrugriða.

Athugasemdir Arctic Sea Farm: Félagið álítur margþætta formannmarka á kæru, m.a. að látið sé við það sitja að krefjast þess að „málinu verði komið í lögmætan farveg“ án nánari skýringar. Hafi úrskurðarnefndin ítrekað slegið því föstu að nefndin taki lögmæti kærðrar ákvörðunar til endurskoðunar, en taki ekki nýja ákvörðun í máli eða leggi fyrir stjórnvöld að afgreiða mál með tilteknum hætti. Röksemdir í kæru séu ómarkvissar og að takmörkuðu leyti í tengslum við hina kærðu ákvörðun. Ekki geti verið um kæranlega ákvörðun að ræða á þessum grundvelli. Þá hafi kærandi ekki lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins, en hann hafi í engu gert grein fyrir því til hvers konar aðgerða skuli gripið. Beri því að vísa málinu frá nefndinni.

Verði málinu ekki vísað frá taki félagið undir niðurstöðu Umhverfis- og orkustofnunar í bréfi þess frá 13. mars 2025. Tvö ár séu liðin frá umræddu atviki og hafi það verið ítarlega rannsakað af stjórnvöldum, m.a. Fiskistofu, Matvælastofnun og Hafrannsóknastofnun. Félagið hafi fullnægt öllum lögbundnum skyldum þegar atvikið hafi komið upp, m.a. um tilkynningar og afhendingu gagna. Beiting úrræða II. og V. kafla laga nr. 55/2012 um umhverfisábyrgð væri nú með öllu þýðingarlaus og fæli í besta falli í sér endurtekningu á þeirri rannsókn sem hafi þegar verið framkvæmd. Um leið liggi fyrir að ómögulegt sé fyrir Umhverfis- og orkustofnun að grípa til meirihluta, ef ekki allra, þeirra úrræða sem kveðið sé á um í umræddum köflum, svo sem úrbóta, í ljósi þess langa tíma sem liðinn sé frá atvikinu.

Ekki geti komið til ógildingar á ákvörðun stofnunarinnar vegna þess að um óhæfilegan drátt á meðferð máls hafi verið að ræða. Þannig hafi í úrskurðarframkvæmd nefndarinnar verið lagt til grundvallar að það hafi ekki þýðingu að úrskurða um drátt á afgreiðslu erindis þegar því hafi verið svarað með fullnægjandi hætti, sbr. í dæmaskyni úrskurð nefndarinnar frá 31. maí 2024 í máli nr. 46/2024. Jafnframt liggi fyrir í stjórnsýslurétti að ógilding ákvörðunar vegna óréttlátra tafa geti aðeins komið til í algjörum undantekningartilvikum að fullnægðum nokkrum skilyrðum, m.a. um að tafir hafi haft áhrif á niðurstöðu ákvörðunar málsins, en það sé einsýnst að svo sé ekki í máli þessu. Sama eigi við um skort á upplýsingum um kærurétt, en slíkur annmarki hafi hvorki áhrif á lögmæti né réttmæti ákvörðunar.

Viðbótarathugasemdir kæranda: Kærandi ítrekar sjónarmið í kæru og að krafist sé ógildingar á hinni kærðu ákvörðun. Af því myndi leiða að Umhverfis- og orkustofnun þyrfti að taka nýja ákvörðun og hlutverk úrskurðarnefndarinnar, eins og hún hafi skýrt það í úrskurðum sínum, sé að leiðbeina stofnuninni um hvers hún þurfi að gæta í nýrri málsmeðferð. Fráleitt sé að halda því fram að Arctic Sea Farm hafi uppfyllt skilyrði laga nr. 55/2012 um umhverfisábyrgð með því að greiða kostnað vegna kafara á vegum Fiskistofu. Þar sem um sé að ræða fyrsta mál sinnar tegundar sem komi fyrir úrskurðarnefndina sé áréttað að úrskurður í málinu kunni að hafa nokkuð fordæmisgildi fyrir stjórnsýsluframkvæmd.

Niðurstaða: Í máli þessu er deilt um þá ákvörðun Umhverfis- og orkustofnunar frá 13. mars 2025 að grípa ekki til aðgerða á grundvelli laga nr. 55/2012 um umhverfisábyrgð vegna stroks eldislaxa úr sjókvíum í Patreksfirði í ágúst 2023. Kæruheimild er í 33. gr. laganna þar sem segir að heimilt sé að kæra ákvarðanir sem teknar séu á grundvelli laganna til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála. Samkvæmt 3. tölulið 3. mgr. ákvæðisins eiga umhverfis­verndarsamtök málskotsrétt, enda séu félagsmenn samtakanna 30 eða fleiri og það samrýmist tilganganna samtakanna að gæta þeirra hagsmuna sem kæran lýtur að. Kærandi eru náttúruverndarsamtök sem uppfyllir skilyrði lagagreinarinnar samkvæmt gögnum sem úrskurðarnefndin hefur kynnt sér. Kæra barst innan kærufrests. Verður mál þetta því tekið til efnismeðferðar.

Í 1. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála segir að hlutverk nefndarinnar sé að úrskurða í kærumálum vegna stjórnvaldsákvarðana og ágreiningsmálum vegna annarra úrlausnaratriða á sviði umhverfis- og auðlindamála eftir því sem mælt er fyrir um í lögum á því sviði. Í samræmi við þetta tekur úrskurðarnefndin lögmæti kærðrar ákvörðunar til endurskoðunar, en leggur ekki fyrir viðkomandi stjórnvald, í þessu tilviki Umhverfis- og orkustofnun, að aðhafast með tilteknum hætti, líkt og kærandi gerir kröfu um. Þá er í máli þessu einnig kærð „vanræksla Umhverfis- og orkustofnunar á að geta um kærurétt.“ Í ljósi þess að kæra var lögð fram innan kærufrests þykir ekki tilefni til umfjöllunar um þann þátt kærunnar, en stofnuninni er leiðbeint um að gæta að því framvegis að geta kæruheimildar eftir því sem á við hverju sinni.

—–

Um heimild til að óska aðgerða skv. lögum nr. 55/2012 er fjallað í 26. gr. þeirra. Þar er tilgreint að þeir sem eigi málskotsrétt skv. 33. gr. geti óskað eftir að Umhverfis- og orkustofnun grípi til aðgerða skv. III. og V. kafla. Segir enn fremur í 2. mgr. 26. gr. tilvitnaðra laga að beiðni um aðgerðir skv. 1. mgr. skuli studd nauðsynlegum upplýsingum og gögnum. Eins og rakið er í málavöxtum óskaði kærandi þess, á grundvelli 26. gr. laganna, að Umhverfisstofnun gripi til „lögmæltra aðgerða skv. III. og V. kafla laga nr. 55/2012“ vegna atviks í ágúst 2023 þar sem 3.500 eldislaxar sluppu úr sjókví á vegum Arctic Sea Farm ehf. í Patreksfirði. Var erindi kæranda með þessu sett fram með vísan til þess atviks, en á þeim tíma var litlum gögnum öðrum til að dreifa.

Í 1. mgr. 2. gr. laganna segir að lögin gildi um umhverfistjón sem valdið sé við atvinnustarfsemi sem falli undir II. viðauka við lögin eða yfirvofandi hættu á umhverfistjóni af völdum slíkrar starfsemi þótt tjón eða yfirvofandi hætta á því verði ekki rakið til saknæmrar háttsemi. Fiskeldisstarfsemi af því umfangi sem hér um ræðir er háð starfsleyfi sem fellur undir téðan viðauka og er gefið út með vísan til 6. gr. laga nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir, þar sem gerð er krafa um samþættar mengunarvarnir, sbr. I. viðauka reglugerðar um starfsleyfi sem haft getur í för með sér mengun, sbr. nú reglugerð nr. 550/2018 um um losun frá atvinnurekstri og mengunarvarnaeftirlit.

Um rekstur sjókvíaeldisstöðva hvað varðar búnað og aðstöðu, sem m.a. er ætlað að girða fyrir strok á eldislaxi, fer eftir ákvæðum rekstrarleyfis sem gefið er út á grundvelli laga um fiskeldi nr. 71/2008. Með hliðsjón af því er eðlilegt að fremur verði litið til 2. mgr. 2. gr. laganna þar sem segir að þau gildi einnig um umhverfistjón á vernduðum tegundum og náttúruverndarsvæðum og yfirvofandi hættu á slíku tjóni sem rekja megi til annarrar atvinnustarfsemi en þeirrar sem falli undir II. viðauka laga nr. 55/2012 og valdið er af ásetningi eða gáleysi.

—–

Samkvæmt 3. gr. laga nr. 55/2012 telst til umhverfistjóns „tjón sem hefur veruleg skaðleg áhrif á markmið um að ná ákjósanlegri verndarstöðu verndaðra tegunda eða náttúruverndarsvæða eða viðhalda slíkri stöðu.“ Tekið er fram að afleiðingar aðgerða sem hafa verið heimilaðar eða eru heimilar samkvæmt gildandi lögum á sviði náttúruverndar teljist ekki umhverfistjón. Fram kemur að áhrifin af umhverfistjóni skuli metin með hliðsjón af fyrra ástandi að teknu tilliti til viðmiðana skv. 7. gr. laganna, þ.e. gagna um mælanlega þætti til að staðreyna hvort um sé að ræða verulegar skaðlegar breytingar frá fyrra ástandi, þ.e. um fjölda einstaklinga og útbreiðslu o.fl. sbr. a. lið, hlutverk þeirra gagnvart tegund o.fl. sbr. b. lið, getu til „fjölgunar, lífvænleika hennar og getu til náttúrulegrar endurnýjunar“, sbr. c. lið, og getu „tegundar, búsvæðis hennar eða vistgerðar, eftir að tjón hefur orðið, til þess að endurheimta á skömmum tíma ástand sem er jafngott eða betra en fyrra ástand“, sbr. d. lið. Um mat á verndarstöðu tegundar áður en tjón varð vísast nánar til 1. mgr. 8. gr. laganna þar sem því er lýst hvenær verndarstaða tegundar er álitin ákjósanleg.

Lög nr. 55/2012 voru sett til innleiðingar á tilskipun nr. 2004/35/EB um umhverfisábyrgð í tengslum við varnir gegn umhverfistjóni og úrbætur vegna þess. Tilskipunin, sem tekur ríkt mið af öðrum ESB-rétti á sviði náttúruverndar, var tekin upp í EES-samninginn með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 17/2009 5. febrúar 2009. Við það tilefni var gerður fyrirvari af Íslands hálfu hvað varðaði vísanir í tilskipanir 79/409/EBE um verndun villtra fugla og 92/43/EBE um vernd tegunda og búsvæða (e. wild fauna and flora and natural habitats). Þessar tilskipanir vernda ekki hvers konar tegundir lífvera heldur einungis þær sem eru taldar þurfa verndar við og eru tilgreindar á viðaukum við þær. Verði tjón á slíkum tegundum eða búsvæðum telst það umhverfistjón í skilningi tilskipunar nr. 2004/35/EB, sbr. a. og b. lið 3. tölulið. 2. gr. Um leið er gert ráð fyrir að verndaðar tegundir lífvera og vernduð, náttúruleg búsvæði megi einnig skilgreina með vísun til tegunda og búsvæða sem njóti verndar í samræmi við landslög um náttúruvernd í einstökum aðildarríkjum, sbr. c. lið 3. tölulið. 2. gr. tilskipunarinnar. Munu nokkur dæmi um að það hafi verið gert og má segja það sé sú leið sem farin hafi verið hér á landi.

Lög um náttúruvernd nr. 60/2013 hafa m.a. að markmiði verndun fjölbreytni íslenskrar náttúru þar á meðal líffræðilega fjölbreytni. Í 2. og 3. gr. laganna eru sett fram verndarmarkmið, annars vegar fyrir vistgerðir, tegundir og vistkerfi og hins vegar fyrir jarðminjar, vatnasvæði, landslag og víðerni. Kemur þar fram að til að stuðla að vernd líffræðilegrar fjölbreytni skuli m.a. stefnt að því að varðveita tegundir lífvera og erfðafræðilega fjölbreytni þeirra og tryggja ákjósanlega verndarstöðu þeirra þannig að tegundirnar nái að viðhalda sér í lífvænlegum stofnum til lengri tíma á náttúrulegum búsvæðum sínum, sbr. c.-lið 2. gr. Af athugasemdum sem fylgdu frumvarpi því sem varð að lögunum má ráða að markmið þessi séu sett fram í samræmi við samninginn um líffræðilega fjölbreytni. Að auki hafi Bernarsamningurinn um villtar plöntur og dýr og búsvæði þeirra í Evrópu verið til hliðsjónar. Einnig má ráða að til að ná þeim verndarmarkmiðum sem sett eru fram í lögunum sé horft til þess að beita heimildum laganna, m.a. varðandi friðlýsingu svæða. Vert er þó að geta þess að í 2. mgr. 4. gr. laganna kemur fram að lögin breyta í engu ákvæðum löggjafar um lax- og silungsveiði.

Í 22. tölulið 6. gr. laga nr. 55/2012 eru tilgreindar tegundir sem njóta skulu verndar samkvæmt lögunum. Tekið er fram að slíkrar verndar njóti lífverur, búsvæði þeirra, vistgerðir og vistkerfi sem eru friðuð samkvæmt lögum um náttúruvernd. Jafnframt er m.a. tilgreint að slíkrar verndar njóti „tegundir vatnafiska sem njóta verndar samkvæmt lögum um lax- og silungsveiði.“ Með hliðsjón af 7. og 8. gr. laganna er vert að athuga nánar hvaða verndar laxfiskar njóta samkvæmt þeim lögum. Meðal markmiða laga nr. 61/2006 er verndun fiskistofna í veiðivatni, sbr. 1. gr. laganna. Þau hafa m.a. að geyma fyrirmæli um bann við laxveiði í sjó og um veiðitíma laxa, veiðitæki og veiðiaðferðir í straumvatni. Veiðifélögum er heimilað að setja nánari reglur um veiðitíma og veiðitakmarkanir í einstökum veiðivötnum sem Fiskistofa staðfestir að fenginni umsögn Hafrannsóknastofnunnar, áður Veiðimálstofnunnar. Athygli vekur að þessar reglur eða nýtingaráætlanir eru hvergi birtar. Unnið mun að því að setja viðmiðunarmörk fyrir hrygningarstofna sem verði viðmið fyrir veiðistjórnun samkvæmt slíkum áætlunum. Þrátt fyrir umfangsmiklar rannsóknir á laxfiskum hér á landi virðist engum almennum viðmiðunum til að dreifa um ástandsviðmið fyrir stofna laxa í veiðiám né heldur um mat á verndarstöðu þeirra, sbr. orðalag 1. mgr. 8. gr. laga nr. 55/2012.

Af hálfu kæranda hefur verið vísað til skýrslu Hafrannsóknastofnunnar frá árinu 2023 „Erfðablöndun villts íslensks lax (Salmo salar)  og eldislax af norskum uppruna“, en þar kemur fram að erfðablöndun við eldislax geti breytt erfðasamsetningu villtra stofna, leitt af sér breytingar í lífsögulegum þáttum og jafnvel valdið hnignun stofna. Kemur og fram að almennt geti umhverfisáhrif laxeldis í sjókvíum verið margþætt, en þeir þættir sem snúi að villtum stofnum laxa og laxfiska séu helst erfðablöndun, útbreiðsla sjúkdóma og fjölgun laxalúsa í umhverfinu. Virðist í ljósi þessa standa næst að athuga áhrif erfðablöndunar á villta stofna laxa með hliðsjón af getu þeirra til fjölgunar, lífvænleika og getu til náttúrulegrar endurnýjunar, sbr. c.-lið 1. mgr. 7. gr. laga nr. 55/2012. Vert er að geta þess að lög nr. 61/2006 fjalla ekki með beinum hætti um áhættu sem laxastofnum geti stafað af erfðablöndun við laxa af eldisuppruna.

Til samanburðar má geta þess að í Noregi hafa verið gefnar út ástandsviðmiðanir fyrir villta laxastofna sem meðal annars taka mið af erfðablöndun (n. genetisk integritet) (Kvalitetsnorm for ville bestander av atlantisk laks (Salmo salar) FOR-2013-09-20-1109). Meðal ráðstafana sem stjórnvöld hafa lagt fyrir fiskeldisaðila þar í landi er að fjármagna og starfrækja í sameiningu félag sem annast ráðstafanir til að draga úr áhættu á erfðablöndun við villta stofna og grípa til aðgerða leiði niðurstöður vöktunarrannsókna í ljós að aukinni hættu á erfðablöndun sé til að dreifa (sjá nánar: forskrift 5. februar 2015 nr. 89 om fellesansvar for utfisking mv. av rømt oppdrettsfisk). Tekur þetta fyrirkomulag m.a. mið af því að uppruni eldisfisks í ám er eðli máls samkvæmt ekki alltaf þekktur og af blönduðum uppruna.

Í lögum um fiskeldi nr. 71/2008 hafa verið sett fyrirmæli sem varða þá áhættu sem laxastofnum getur stafað af erfðablöndun við laxa af eldisuppruna, sbr. lög nr. 101/2019 um breyting á þeim. Með 6. gr. a. laganna er mælt fyrir um að Hafrannsóknastofnun geri tillögu til ráðherra um það magn frjórra laxa, mælt í lífmassa, sem heimila skuli að ala í sjó hverju sinni á tilteknu hafsvæði á grundvelli áhættumats erfðablöndunar. Með áhættumatinu er áhætta af erfðablöndun frjórra eldislaxa við villta laxastofna miðað við magn frjórra eldislaxa á tilteknu hafsvæði metin með líkani. Er markmið þessa að koma í veg fyrir hugsanleg spjöll á villtum nytjastofnum. Áhættumatið felur í sér mat á því magni frjórra eldislaxa sem strjúka úr eldi í sjó og vænta megi að komi í ár þar sem villta laxastofna sé að finna og metið sé að erfðablöndun eldislax við villta nytjastofna, að teknu tilliti til mótvægisaðgerða, verði það mikil að tíðni arfgerða villtra stofna breytist og valdi versnandi hæfni stofngerða þeirra. Áhættumatið skal byggt á þáttum eins og áætlun um fjölda strokufiska og endurkomuhlutfalli þeirra, áhrifum hafstrauma og dreifingu fiska, fjarlægð áa frá sjókvíaeldissvæðum, stofnstærð laxa í ám og öðru sem þýðingu kann að hafa. Auk þess er tekið fram að mótvægisaðgerðir, m.a. ljósastýring og stærð seiða, geti verið af þýðingu. Gildandi áhættumat gerir ráð fyrir að hámarkslífmassi af frjóum laxi á Vestfjörðum sé 64.500 tonn á hverjum tíma, sbr. auglýsingu í B-deild Stjórnartíðinda nr. 268, 3. mars 2022.

Samkvæmt lögum nr. 71/2008 er skylt að endurskoða áhættumat erfðablöndunar svo oft sem þörf þykir, en þó eigi sjaldnar en á þriggja ára fresti. Eru allítarlegar reglur settar í lögin um málsmeðferð endurskoðunar. Af hálfu kæranda er því haldið fram að atvik það sem mál þetta er sprottið af hafi sett áhættumat þetta úr skorðum. Sú staðhæfing fær nokkra stoð í frétt á vefsíðu Hafrannsóknastofnunar frá 28. september 2023, þar sem fram kemur að stofnunin hafi óskað eftir því að samráðsnefnd um fiskeldi, sem starfar skv. 4. mgr. 4. gr. laga nr. 71/2008 og er m.a. ætlað að „leggja mat á forsendur og úrvinnslu þeirra gagna sem áhættumat erfðablöndunar byggist á“, mundi fresta frekari umfjöllun um áhættumatið þar til endurskoðun þess lægi fyrir. Var nánar greint frá því að „í ljósi nýlegra atburða“, þar sem eldislaxar hafi sloppið úr eldiskví og leiti upp í ár þar sem fyrir séu villtir laxastofnar, hafi stofnunin ákveðið að þörf sé á endurskoðun áhættumatsins. Kemur og fram að í drögum að áhættumatinu hafi ekki verið gert ráð fyrir svo umfangsmiklu magni af kynþroska eldisfiski í ám. Ljóst sé að þær forsendur sem stofnunin hafi gengið út frá þarfnist endurskoðunar. Fram kemur að endurskoðunin verði gerð svo fljótt sem verða megi og þegar umfang og afleiðingar hafi skýrst. Engra upplýsinga nýtur við um gang þessarar endurskoðunar nú nær þremur árum síðar.

Svo sem áður er rakið er fjallað um umhverfistjón á vernduðum tegundum í 1. tölulið 1. mgr. 3. gr. laga nr. 55/2012. Þar er tekið fram að afleiðingar aðgerða sem hafa verið heimilaðar eða eru heimilar samkvæmt gildandi lögum á sviði náttúruverndar teljist ekki til umhverfistjóns. Fyrirmæli um áhættumat erfðablöndunar eru sett til verndar laxastofnum við þær aðstæður að umfang sjókvíeldis á laxi við Ísland eykst örum skrefum. Með því að miða útgáfu leyfa til sjókvíaeldis við áhættumat um uppgöngu eldisfiska í veiðiár má segja að leitast sé við að draga úr þeirri áhættu sem viðurkennt er með því að sé fyrir hendi vegna eldisins. Úrskurðarnefndin tekur enga afstöðu til þess hvort þessi undanþágureglu geti átt við um atvik sem það sem fjallað er um í þessu máli.

Í árlegri skýrslu Hafrannsóknastofnunnar „Samantekt vöktunar vegna áhrifa sjókvíaeldis á íslenska laxastofna“ fyrir árið 2024 (HV 2025-26) var gerð grein fyrir niðurstöðum fyrri hluta viðamikils verkefnis um erfðablöndun sem ráðist var í vegna slysasleppingar eldislaxa í Kvígindisdal 2023, þ.e. þess atvik sem um er fjallað í máli þessu. Fram kemur þar að síðla hausts 2024 hafi erfðasýnum verið safnað í ám í Húnaflóa og hluta Vestfjarða og hafa þau sýni verið greind. Unnt hafi verið að ráðast í verkefnið fyrir tilstuðlan styrks úr Umhverfissjóði sjókvíaeldis og verði verkefninu framhaldið haustið 2024. Á síðu 13 í skýrslunni er nánar rakið hvernig staðið var að söfnun erfðasýna haustið 2024 úr yngstu seiðum þess árs. Sýnataka var reynd í 32 ám á svæðinu sem afmarkaðist í vestri af Kirkjubólsá í Dýrafirði og í austri af Laxá í Nesjum á Skaga. Þetta var það svæði þar sem veiddist helmingur þeirra eldislaxa sem bárust Hafrannsóknastofnun til greiningar 2023 eða rúmlega 200 fiskar.

Í skýrslunni er rakið að sumargömul seiði (2023 árgangur) hafi veiðst í 26 ám og í sex ám hafi fundist aðeins eldri árgangar laxaseiða. Rúmlega 1400 erfðasýnum var safnað, en nokkur þeirra hafi reynst af eldri árgöngum eða urriðaseiði. Þegar væri búið að greina 1354 sumargömul laxaseiði. Ný erfðablöndun hafi greinst í sex ám og hafi fjöldi blendingsseiða numið frá einu til átta, samtals 20 seiði. Með systkinagreiningu hafi verið áætlað að sex eldislaxar hefðu tekið þátt í hrygningu þeirra blendingsseiða sem safnað var, einn lax í hverri á. Öll blendingsseiði innan áa voru systkini en engin systkini fundust milli áa. Blendingsseiði hafi fundist í ám við ytri mörk sýnatökusvæðis og þar á milli eða í Botnsá í Dýrafirði, Laugardalsá í Ísafjarðardjúpi, Hrútafjarðará og Síká, Blöndu og Hallá á Skaga. Sýnatöku úr 2023 árgangi verði fram haldið um sumarið og haustið 2024. Þá verði einkum safnað úr ám á Vestfjörðum og Breiðafirði.

Samkvæmt þessu hefur Hafrannsóknastofnun, sem hefur m.a. að hlutverki að rannsaka hvernig fiskeldi og fiskrækt megi best stunda í sátt við íslenska náttúru og villta stofna, sbr. 9. tl. 5. gr. laga 112/2015, brugðist við því atviki sem um er deilt í máli þessu með auknum vöktunarrannsóknum samkvæmt styrk úr Umhverfissjóði sjókvíaeldis, en það er sjóður sem allir rekstraraðilar fiskeldis greiða árgjald til, sbr. 20. gr. e. laga nr. 71/2008 um fiskeldi.

—–

Auk tjóns á vernduðum tegundum telst til umhverfistjóns samkvæmt lögum nr. 55/2012 tjón á vatni. Til þess telst „tjón sem hefur veruleg skaðleg áhrif á vistfræðilegt ástand og vistmegin vatns, kemur í veg fyrir gott efnafræðilegt ástand vatns eða breytir magnstöðu grunnvatns, samkvæmt skilgreiningum í lögum um stjórn vatnamála og reglugerðum settum samkvæmt þeim lögum.“ Þessi skilgreining tekur mið af banni laga nr. 36/2011 um stjórn vatnamála við hnignun vatnsgæða og kemur þetta fram í því að til umhverfistjóns teljast ekki afleiðingar af nýrri starfsemi eða breytingar á vatnshlotum þegar uppfyllt eru skilyrði fyrir breytingu á vatnshloti, sbr. 18. gr. laga nr. 36/2011.

Í reglugerð nr. 535/2011 um flokkun vatnshlota, eiginleika þeirra, álagsgreiningu og vöktun er gert ráð fyrir því að lýsing á líffræðilegum gæðaþáttum yfirborðsvatnshlota byggi m.a. á tegundasamsetningu, þéttleika og aldursdreifingu fiska, sbr. 6. gr. reglugerðarinnar. Samkvæmt Vatnaáætlun Íslands 2022–2027 er á hinn bóginn gert ráð fyrir því að fiskur sem líffræðilegur gæðaþáttur verði ekki metinn eða vaktaður í fyrsta vatnahring. Vegna þessa hafa ekki verið þróuð viðmið sem hægt sé að nota við mat á vistfræðilegu ástandi straum- og stöðuvatna. Einungis liggja fyrir lítt mótaðar tillögur að slíkum viðmiðum með hliðsjón af reynslu Norðmanna samkvæmt skýrslu Hafrannsóknastofnunar frá júní 2023 (HV 2023-19).

Það verður leitt af dómi dómstóls Evrópusambandsins í máli C-346/14 (Schwarze Sulm) að aðildarríkin beri til þess skyldu við aðstæður sem þessar, að forðast það að heimila framkvæmdir sem strítt geti gegn fyrirmælum 4. gr. vatnatilskipunar Evrópusambandsins um bann við hnignun vatnsgæða (d. „at afholde sig fra at vedtage foranstaltninger, der kunne bringe virkeliggørelsen af det i den nævnte artikel 4 fastsatte mål i alvorlig fare“) (mgr. 51). Hvort svo sé í þessu máli liggur ekki fyrir, en tekið verður undir þá afstöðu Umhverfisstofnunar að nærtækara sé að meta áhrif atviksins sem tjón á verndaðri tegund. Komi fram umhverfistjón sem leiðir til markverðrar hnignunar á ástandi líffræðilegra gæðaþátta, svo sem fiska, getur það þó mögulega falið í sér hnignun vatns í þeim skilningi sem um er rætt.

—–

Í lögum nr. 55/2012 er gert ráð fyrir þeirri málsmeðferð að rekstraraðili skuli tilkynna, sbr. 2. mgr. 9. gr. og 2. mgr. 10. gr. laganna, um umhverfistjón eða yfirvofandi hættu á umhverfistjóni sem rekja megi til starfsemi hans og upplýsa um alla þætti sem máli skipta. Jafnframt skal rekstraraðili setja fram og senda Umhverfis- og orkustofnun áætlun um úrbætur vegna umhverfistjóns sem þegar er orðið. Slík tilkynning takmarkar ekki skyldur rekstraraðila til að koma á virkan hátt í veg fyrir afleiðingar umhverfistjóns eða hættu á því að slíkt tjón verði, sbr. 11. gr.

Í málaskrá Umhverfisstofnunar eru upplýsingar um að Arctic Sea Farm hafi tilkynnt um atvik það sem um er fjallað í máli þessu daginn eftir að það átti sér stað og var um leið greint frá aðgerðum sem voru hafnar eða stóðu til í þeim tilgangi að meta umfang atviksins og draga úr áhrifum þess, þ.e. með netalögnum í grennd við kvíar í samræmi við viðbragðsáætlun. Það verður ekki lagt félaginu til lasts að hafa ekki lagt fram frekari upplýsingar til Umhverfisstofnunar á þessum tíma í ljósi þess að lög nr. 55/2012 gera ráð fyrir frumkvæði þess stjórnvalds sem ætlað er að taka mál til meðferðar að framkominni tilkynningu, sbr. 12. og 13. gr. laganna.

Í bréfi Umhverfisstofnunar til kæranda, dags. 30. september 2023, er þeirri afstöðu lýst að lög um umhverfisábyrgð skarist á við lög nr. 71/2008 um fiskeldi, þar sem í 13. gr. þeirra laga séu fyrirmæli um veiðar á fiski sem strýkur. Það er rétt athugað að árekstri milli ólíkra laga getur verið til að dreifa við þessar aðstæður, þ.e. bæði lögin virðast geta átt við. Það er einnig rétt, sem bent er á, að gert er ráð fyrir skyldu rekstrarleyfishafa til að bera kostnað af aðgerðum Fiskistofu, með áþekkum hætti og til getur komið skv. 21. gr. laga nr. 55/2012. Til að greiða úr þessu verður að athuga að téð ákvæði laga nr. 71/2008 varða einkum bráðaaðgerðir komi til stroks á eldisfiski, þ.m.t. heimildir til lagningar laxaneta í sjó sem og samskipti við veiðifélög verði talin ástæða til leitar og veiða á eldisfiski í veiðiám eða vötnum. Sýnast fyrirmæli sem gefin verði skv. 13. gr. laga nr. 55/2012 geta verið öllu víðtækari þar sem þau geta m.a. náð til vöktunar, sýnatöku, greiningu og mælingu efna og aðrar rannsóknir varðandi m.a. orsakir og áhrif umhverfistjóns eða yfirvofandi hættu á umhverfistjóni. Hafa lögin auk þess að geyma rammaákvæði í viðauka sem fylgja ber, ef við á, með það að markmiði að velja heppilegustu ráðstafanir til að tryggja úrbætur vegna umhverfistjóns og eru sambærileg ákvæði ekki í lögum nr. 71/2008.

Fyrirmæli 12. gr. laga nr. 55/2012 hafa yfirsögnina „Ákvörðun stjórnvalds“. Í 1. mgr. lagagreinarinnar er kveðið á um að Umhverfis- og orkustofnun meti hvort orðið eða yfirvofandi tjón sé umhverfistjón eða yfirvofandi hætta á umhverfistjóni í skilningi laganna og hver beri ábyrgð á slíku tjóni eða hættu á tjóni. Mælt er fyrir um heimild stofnunarinnar til þess að leita umsagna tiltekinna sérhæfðra stofnanna ríkisins, eða annarra sérfróðra aðila, við slíkt tilefni, þ.m.t. Hafrannsóknastofnunar og Náttúrufræðistofnunar. Í máli þessu liggur ekki fyrir að stofnunin hafi tekið slíka afstöðu né heldur leitað ráðuneytis á þeim grundvelli. Hefur auk þess engin rökstudd afstaða hér að lútandi verið tilkynnt til hlutaðeigandi rekstraraðila, sbr. 2. mgr. lagagreinarinnar, sem hefði verið forsenda ráðstafana skv. III. kafla laganna.

Af þessu tilefni verður bent á að samkvæmt varúðarreglu umhverfisréttar, sbr. 9. gr. laga um náttúruvernd nr. 60/2013, verður skorti á vísindalegri þekkingu ekki beitt sem rökum til að fresta eða láta hjá líða að grípa til skilvirkra aðgerða sem geta komið í veg fyrir náttúruspjöll eða dregið úr þeim. Nægilegt er að um sterkar líkur sé að ræða. Skjótra ráðstafana getur verið þörf til að bregðast við umhverfistjóni og verður þá að leggja til grundvallar þær upplýsingar sem til er að dreifa til að komast að niðurstöðu þótt ófullkomnar geti verið. Má um þetta m.a. vísa til 71. mgr. í leiðbeiningum framkvæmdastjórnarinnar Retningslinjer for en fælles forståelse af begrebet »miljøskade« som defineret i artikel 2 i Europa-Parlamentets og Rådets direktiv 2004/35/EF om miljøansvar for så vidt angår forebyggelse og afhjælpning af miljøskader.

Í bréfi Umhverfis- og orkustofnunar til kæranda, dags. 13. mars 2025, sem er hin kærða ákvörðun í máli þessu, kemur einungis fram að umrætt strok á eldislaxi geti fallið undir það að vera umhverfistjón á vernduðum tegundum og náttúruverndarsvæðum. Svo sem rakið er í bréfinu ákvað stofnunin að „setja málið á bið þar til það hefði verið afgreitt af Fiskistofu“. Bréfið er látið í té löngu eftir að atvik það átti sér stað sem varðaði upphaf málsmeðferðarinnar og tekur eðlilega mið af þeim upplýsingum sem þá lágu fyrir og þó einkum upplýsingum á fundi starfsmanna stofnunarinnar með starfsmanni Fiskistofu. Í umsögn til úrskurðarnefndarinnar er nánar rakið að stofnunin álíti eftir að hafa ráðfært sig við Fiskistofu að ekki sé tilefni til þess að grípa til frekari aðgerða. Þá telji stofnunin að ekki sé raunhæft að ráðast í úrbætur á því tjóni sem mögulega varð vegna umrædds stroks eldisfiska.

Með 12. gr. laga nr. 55/2012 hvílir sú skylda á Umhverfis- og orkustofnun að taka skýra afstöðu til þess hvort atvik sem kært er til stofnunarinnar feli í sér umhverfistjón eða yfirvofandi hættu á umhverfistjóni. Málskotsheimild til úrskurðarnefndarinnar er í 33. laganna og nær til ákvarðana samkvæmt lögunum. Túlka ber hana með hliðsjón af 13. gr. tilskipunar 2004/35/EB, sbr. 3. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið, þar sem kveðið er á um rétt aðila til að hafa aðgang að dómstól eða öðrum óháðum og óhlutdrægum opinberum aðila sem er til þess bær að taka til umfjöllunar „formlegt og efnislegt lögmæti ákvarðana lögbærs yfirvalds, aðgerða þess eða aðgerðarleysis“ samkvæmt tilskipuninni. Verður í ljósi þessa álitið að jafnvel þótt ekki sé skýrri afstöðu stjórnvalds til að dreifa í máli þessu, verði sú afstaða til beitingar 12. gr. laga nr. 55/2102 sem þó felst í hinni kærðu ákvörðun talin til stjórnvaldsákvörðunar sem borin verði undir nefndina til úrskurðar.

Úrskurðarnefndin álítur að við meðferð erindis kæranda til Umhverfisstofnunar, í bréfi dags. 26. september 2023, sem fólst í tilkynningu um frestun máls meðan Fiskistofa hefði tilteknar ráðstafanir til meðferðar, sem og þeim langa tíma sem síðan leið án athafna uns málinu var lokið með hinni kærðu ákvörðun, hafi stofnunin ekki gætt nægilega að meginreglum stjórnsýslulaga nr. 37/1993 um skyldu til rannsóknar máls, sbr. 10. gr., og málshraða, sbr. 9. gr. Verður að telja að stofnuninni hefði verið rétt að taka tímanlega og skýra afstöðu skv. 12. gr. laga nr. 55/2012 til þess hvort yfirvofandi umhverfistjóni væri til að dreifa og þá eftir atvikum hvort til greina kæmu ráðstafanir skv. III. kafla laganna. Það að svo var ekki gert verður að telja til verulegs annmarka á málsmeðferð sem leiða verði til ógildingar hinnar kærðu ákvörðunar.

Verður talið rétt með vísan til framanrakins að fella hina kærðu ákvörðun úr gildi.

Úrskurðarorð:

Felld er úr gildi ákvörðun Umhverfis- og orkustofnunar frá 13. mars 2025 um að grípa ekki til aðgerða á grundvelli laga nr. 55/2012 um umhverfisábyrgð vegna stroks eldislaxa úr sjókvíum í Patreksfirði í ágúst 2023.

sep 02
Love0

111/2025 Heiðarbrún og Stjörnusteinar

Með

Árið 2025, mánudaginn 1. september, tók Arnór Snæbjörnsson, formaður úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, með heimild í 3. mgr. 3. gr. laga nr. 130/2011, fyrir:

Mál nr. 111/2025, kæra á ákvörðun bæjarstjórnar Sveitarfélagsins Árborgar frá 18. júní 2025 um að samþykkja deiliskipulag Heiðarbrúnar 2–8a og Stjörnusteina 7 á Stokkseyri.

 Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með kæru til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, er barst nefndinni 20. júlí 2025, kærir A, Heiðarbrún 8, Stokkseyri, þá ákvörðun bæjarstjórnar Sveitarfélagsins Árborgar frá 18. júní 2025 að samþykkja deiliskipulag Heiðarbrúnar 2–8a og Stjörnusteina 7 á Stokkseyri. Er þess krafist að ákvörðunin verði felld úr gildi.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Sveitarfélaginu Árborg 1. september 2025.

Málsatvik og rök: Á fundi skipulagsnefndar Sveitarfélagsins Árborg 15. janúar 2025 var tekin fyrir tillaga að deiliskipulagi Heiðarbrúnar 2–8a og Stjörnusteina 7 á Stokkseyri. Í fundargerð kemur fram að skipulagsnefnd hafi um nokkurt skeið horft til þess að reyna að þétta byggð þar sem þess sé kostur. Það sé ávinningur að byggja hús á lóðum innan um önnur íbúðarhús. Í tillögunni kom fram að markmið skipulagsins væri að samræma skilmála fyrir lóðirnar og skapa samfellda byggð með heildstæðri götumynd. Fyrir séu í gildi deiliskipulagsáætlanir fyrir Heiðarbrún 6–6a og 8a sem muni falla úr gildi við gildistöku nýs deiliskipulags. Lagði nefndin til við bæjarstjórn að tillagan yrði samþykkt og að skipulagsfulltrúa yrði falið að auglýsa hana í samræmi við 41. gr. skipulagslaga nr. 123/2010. Staðfesti bæjarstjórn þá afgreiðslu á fundi 5. febrúar 2025 og var tillagan auglýst til kynningar 13. s.m. með athugasemdafresti til 27. s.m. Bárust athugasemdir á kynningartíma og voru gerðar breytingar á tillögunni með hliðsjón af þeim. Á fundi skipulagsnefndar 11. júní s.á. var tillagan tekin fyrir og hún samþykkt. Á fundi bæjarstjórnar 18. s.m. var tillagan samþykkt og skipulagsfulltrúa falið að senda hana til Skipulagsstofnunar í samræmi við skipulagslög.

Niðurstaða: Samkvæmt 1. mgr. 42. gr. skipulagslaga nr. 123/2010 skal senda Skipulagsstofnun deiliskipulag sem samþykkt hefur verið af sveitarstjórn og samantekt um málsmeðferð ásamt athugasemdum og umsögnum um þær innan sex mánaða frá því að frestur til athugasemda rann út. Að lokinni lögmætisathugun Skipulagsstofnunar skal sveitarstjórn birta auglýsingu um samþykkt deiliskipulags í B-deild Stjórnartíðinda, en slík auglýsing er skilyrði gildistöku deiliskipulags og markar jafnframt upphaf eins mánaðar kærufrests til úrskurðarnefndarinnar, sbr. 2. mgr. 4. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála. Umrædd deiliskipulagsáætlun er enn til meðferðar hjá Skipulagsstofnunar og hefur ekki verið birt í B-deild Stjórnartíðinda. Liggur því ekki fyrir ákvörðun sem bindur enda á mál í skilningi 2. mgr. 26. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 sem kæranleg er til úrskurðarnefndarinnar. Verður kærumáli þessu því vísað frá úrskurðarnefndinni. 

Úrskurðarorð:

Kærumáli þessu er vísað frá úrskurðarnefndinni.

ágú 29
Love0

85/2025 Vogar

Með

Árið 2025, föstudaginn 29. ágúst, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Ómar Stefánsson varaformaður, Aðalheiður Jóhannsdóttir prófessor og Þorsteinn Þorsteinsson byggingar­verkfræðingur.

Fyrir var tekið mál nr. 85/2025, kæra á ákvörðun sveitarstjórnar Þingeyjarsveitar frá 27. mars 2025 um að samþykkja breytingu á deiliskipulagi Voga 1.

 Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 27. maí 2025, er barst nefndinni sama dag, kæra eigendur jarðarinnar Bjarkar við Mývatn, þá ákvörðun sveitarstjórnar Þingeyjarsveitar frá 27. mars 2025 að samþykkja breytingu á deiliskipulagi Voga 1. Er þess krafist að ákvörðunin verði felld úr gildi. Kærendur gerðu einnig kröfu um að réttaráhrifum skipulagsáætlunarinnar yrði frestað á meðan málið væri til meðferðar fyrir úrskurðarnefndinni, en þeirri kröfu var hafnað með bráðabirgðaúrskurði nefndarinnar, upp­kveðnum 20. júní 2025.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Þingeyjarsveit 12. júní 2025.

Málavextir: Deiliskipulag Voga 1, ferðaþjónusta og frístundabyggð, tók gildi árið 2017. Í greinargerð skipulagsins er því lýst að skipulagssvæðið sé 21 ha að flatarmáli og nái yfir landareign Voga 1 frá vatnsbökkum Mývatns og inn á hraunið austan þjóðvegar, en skipulags­svæðið nær einnig yfir lóðaspildur úr jörðinni Björk. Í greinargerð er því lýst að markmið skipulagsins sé að koma nýjum gistihúsum haganlega fyrir í tengslum við núverandi gistihús og skilgreina nýjar lóðir fyrir frístundahús. Á skipulagsuppdrætti var einnig gert ráð fyrir nýjum aðkomuvegi sunnan megin við spilduna Björk lóð 3. Gerð var breyting á skipulagi svæðisins árið 2023 er fólst m.a. í því að afmörkuð var ný lóð, Ystanöf, fyrir frístundahús F9 innan jarðarinnar Bjarkar, auk þess sem gerðar voru breytingar á aðkomuvegi „miðað við samkomu­lag landeigenda/lóðarhafa á svæðinu.“

Á fundi skipulagsnefndar Þingeyjarsveitar 19. júní 2024 var tekin fyrir beiðni landeiganda Voga 1 um heimild til breytinga á deiliskipulagi svæðisins er fólust í því að breyta sex lóðum fyrir frístundahús í lóðir fyrir íbúðarhús, auka byggingarheimild á hverri lóð úr 120 í 240 m2, heimila byggingu húsa á tveimur hæðum í stað einnar, taka lóðaspildur jarðarinnar Bjarkar út fyrir skipulagssvæðið og gera breytingu á legu aðkomuvegar þannig að hann myndi færast norðar og verða alfarið um land Voga 1. Samhliða var óskað eftir breytingu á gildandi aðal­skipulagi sveitarfélagsins til samræmis við fyrirliggjandi áætlanir. Samþykkti nefndin að kynna breytingartillöguna skv. 4. mgr. 40. gr. skipulagslaga nr. 123/2010. Að lokinni kynningu var erindið tekið fyrir að nýju á fundi nefndarinnar 14. ágúst 2024. Í fundargerð kom fram að umsagnir hefðu borist, þ. á m. frá einum kæranda í máli þessu. Var afgreiðslu málsins frestað, en tekið fyrir að nýju á fundi nefndarinnar 18. september s.á. Í fundargerð þess fundar kemur fram að lögð séu fram breytt skipulagsgögn vegna umræðu og framkominna athugasemda. Lagði nefndin til við sveitarstjórn að tillagan, með tilteknum breytingum, yrði auglýst skv. 1. mgr. 41. gr. skipulagslaga. Staðfesti sveitarstjórn þá afgreiðslu á fundi sínum 26. september s.á. Tillagan var auglýst 7. október s.á. með athugasemdafresti til 18. s.m. Erindið var tekið fyrir að nýju á fundi skipulagsnefndar 20. nóvember s.á. og kemur fram í fundargerð að athuga­semdir hafi borist við auglýsta tillögu, þ. á m. frá einum kæranda í máli þessu. Frestaði nefndin afgreiðslu málsins í ljósi umfangs athugasemda og úrvinnslu þeirra. Afgreiðslu málsins var síðan aftur frestað á fundi nefndarinnar 11. desember s.á.

Hinn 15. janúar 2025 samþykkti skipulagsnefnd að leggja til við sveitarstjórn að samþykkja deiliskipulagstillöguna með þeim breytingum sem fram kæmu í svörum við athugasemdum. Staðfesti sveitarstjórn þá afgreiðslu nefndarinnar á fundi sínum 30. s.m. Á fundi skipulags­nefndar Þingeyjarsveitar 19. mars 2025 var tillagan tekin fyrir að nýju. Í fundargerð kemur fram að skipulagsgögnum hafi verið breytt til samræmis við framkomnar athugasemdir Skipulagsstofnunar um skipulagsmörk, en stofnunin gerði m.a. athugasemd við þann formgalla tillögunnar að landsvæði Bjarkar yrði tekið út fyrir mörk skipulagssvæðisins. Lagði nefndin til við sveitarstjórn að hún samþykkti breytta tillögu skv. 3. mgr. 41. gr. skipulagslaga. Á fundi sveitarstjórnar 27. s.m. var afgreiðsla skipulagsnefndar staðfest. Deiliskipulagsbreytingin tók gildi við birtingu í B-deild Stjórnartíðinda 28. apríl 2025.

Málsrök kærenda: Kærendur benda á að þrátt fyrir að hin kærða deiliskipulagsbreyting hafi verið gerð að beiðni Vogabús ehf., sem sé eigandi jarðarinnar Voga 1, hafi breytingin veruleg áhrif á jörðina Björk. Báðum jörðunum hafi verið skipt upp í nokkrar fasteignir á svæðinu, en það séu einkum lóðaspildurnar Björk lóð 3 (Bjarkarkot), Ystanöf og Kotasæla sem verði fyrir áhrifum. Ýmis atriði í deiliskipulagsbreytingunni séu óljós, málsmeðferð hafi verið ábótavant og skort hafi á samráði við kærendur.

Með því að færa aðkomuveg norðan fyrir jörðina Björk muni aðgengi verða torveldara. Í raun sé óljóst hvernig unnt verði að komast að Björk og Bjarkarkoti. Á landinu séu háir hraunhryggir og ýmsar hindranir fyrir vegagerð. Nýtt vegstæði muni valda ónæði fyrir frístundahúsið Kotasælu og ljós bifreiða muni beinast að húsinu. Ekkert komi fram um það hvernig haga skuli framkvæmdum. Í greinargerð skipulagsins komi fram að öll vegaframkvæmd komi til með að vera í landi Voga 1, en til að fullnægja kröfum um nýjan aðkomuveg að Bjarkarkoti, í stað núverandi vegar sem eigendur jarðanna hafi samið um árið 2005, þurfi að ráðast í uppbyggingu vegar á landi Bjarkar. Með því skorti á að gætt hafi verið að réttindum kærenda.

Lóðin Ystanöf hafi verið stofnuð með hliðsjón af því að í gamla skipulaginu hafi verið gert ráð fyrir nýjum vegi við suðurmörk landamerkja Bjarkar. Með breytingunni verði Ystanöf án aðkomumöguleika nema eigendur Voga 1 ráðist í mótvægisaðgerðir með uppbyggingu akfærs slóða að lóðarmörkum Ystunafar. Þá sé svæðið sem nýta eigi undir nýja íbúðabyggð og hótel­byggingu ennþá formlega óskipt á milli jarðanna Voga 1 og Bjarkar. Ganga þurfi frá land­skiptunum formlega áður en svæðið verði fært undir eignarhald Vogabús ehf.

Ítrekaðar breytingar hafi verið gerðar á deiliskipulagi Voga 1 þar sem gert hafi verið ráð fleiri og fleiri húsum sem tengja eigi inn á vatnsveitukerfið. Það hafi leitt til þess að þeir fasteignar­eigendur sem hafi húsin sín lengra frá stofnlögninni séu hættir að fá nægt vatn og lítill sem enginn þrýstingur sé í vatnsveitulögunum. Kveða þurfi á um að tryggt verði nægt vatn fyrir bæði neyslu- og slökkvivatn á svæðinu.

Við málsmeðferð skipulagsbreytingarinnar hafi ekki verið tekið tillit til þinglýstra gagna og réttinda. Þannig komi t.d. fram frjáls umferðarréttur eigenda Bjarkar í samningi um landskipti frá 15. júlí 2005, en ekki megi breyta þeim rétti nema með samþykki eigenda Bjarkar. Það gefi augaleið að þörf hafi verið á samráði og samþykki kærenda vegna vegtenginga og aðkomu að lóðum. Sérstaklega sé tekið fram í 3. mgr. gr. 5.2.1. í skipulagsreglugerð nr. 90/2013 að samráð skuli haft við eigendur aðliggjandi fasteigna. Ekki sé nægilegt í þessu sambandi að deili­skipulags­­tillagan hafi verið auglýst til athugasemda, svo sem ráða megi af úrskurði úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála í máli nr. 152/2021. Í því máli hafi reynt á veglagningu og aðkomu í deiliskipulagi og hafi skortur á samráði viðkomandi sveitarfélags við eiganda aðliggjandi eignar leitt til ógildingar þess. Þá hafi deiliskipulagstillagan í þessu máli tekið svo miklum breytingum frá því hún var auglýst til athugasemda haustið 2024 að líta verði svo á að um nýja tillögu sé að ræða.

Málsrök Þingeyjarsveitar: Af hálfu sveitarfélagsins er vísað til þess að í 1. kafla greinargerðar deiliskipulags svæðisins, sem tekið hafi gildi árið 2017, hafi verið fjallað um eignarréttarlegar forsendur svæðisins. Ekki hafi komið upp ágreiningur um mörk skipulagssvæðisins á þeim tíma. Jörðin Björk hafi verið stofnuð úr landi jarðarinnar Voga 1 á grundvelli afsals, dags. 20. október 1960, en um hafi verið að ræða 1/3 hluta úr landi Voga 1. Frekari landskipti hafi átt sér stað með landskiptagerð, þinglýstri 14. september 2005, en með því sé ljóst að ekki sé um óskipt land að ræða lengur, þótt afmörkunin hafi ekki verið skýr.

Málsmeðferð deiliskipulagsbreytingarinnar hafi hvílt á ítarlegri kynningu og samráði, en t.a.m. hafi verið unnin skipulagslýsing þrátt fyrir að aðeins hafi verið um að ræða breytingu á deili­skipulagi. Við málsmeðferðina hafi komið fram athugasemdir af hálfu eins kærenda í málinu. Eldra deiliskipulag hafi gert ráð fyrir að gegnumakstur um ferðaþjónustusvæði Voga 1 yrði hætt, en fyrirliggjandi deiliskipulagsbreyting feli hins vegar í sér að sú vegtenging sem koma hafi átt í staðinn sé færð til. Þar af leiðandi verði í raun minni umferð fram hjá bæði Bjarkarkoti og Kotasælu og ekki þurfi að leggja land Bjarkar undir veg eins og upphaflegt deiliskipulag hafi gert ráð fyrir.

Ákvarðanir um framkvæmd skipulagsins þurfi að taka mið af stöðu veitumála á svæðinu, t.a.m. þurfi að huga að því að uppbygging veitukerfis sé tryggð áður en komi til byggingarleyfa á einstökum lóðum. Uppbygging vegarins sé hugsuð þannig að umferð að Björk, Kotasælu og íbúðarhúsalóðum muni ekki fara um ferðaþjónustusvæði Voga 1. Á svæði milli Kotasælu og Bjarkar sé núverandi vegslóði nýttur, en umferð muni hins vegar koma að norðan. Það sé vægast sagt umdeilanlegt að þetta fyrirkomulag feli í sér „torveldara aðgengi“, enda muni umferð ekki þurfa að fara í gegnum ferðaþjónustusvæði. Lóðin Ystanöf muni áfram liggja vel að vegtengingu nýs vegar, þótt nýr vegur verði norðan við lóðina, en auk þess liggi lóðin að öðrum lóðum í eigu kæranda og þjóðvegi.

Í máli úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála nr. 152/2021 hafi verið lögð nokkur áhersla á að vegna staðhátta hafi skortur á beinu samráði leitt til ógildingar. Í þessu máli hér hafi komið fram sjónarmið frá einum kæranda, eiganda Bjarkarkots, við lýsingu skipulagstillögunnar auk þess sem önnur sjónarmið hafi komið frá öðrum kæranda, eiganda Kotasælu, við auglýsingu skipulagstillögunnar. Hafi kærendur því komið sjónarmiðum sínum að í málinu. Staðan hér sé því önnur en í tilvitnuðu máli.

 Athugasemdir Vogabús ehf.: Af hálfu landeiganda jarðarinnar Vogar 1 er tekið undir röksemdir Þingeyjarsveitar en auk þess eru eftirfarandi atriði áréttuð. Reynt hafi verið að hafa samráð við alla landeigendur um nýja aðkomu, en kærendur hafi neitað að samþykkja veglínu sunnan Bjarkarkots án rökstuðnings. Hafi það leitt til þess að vegurinn hafi verið færður norður fyrir Bjarkarkot og alfarið um land Voga 1. Breyting veglínunnar hafi verið nauðsynleg af öryggisástæðum og hafi hún verið valin með tilliti til hagsmuna allra aðila. Því sé hafnað að eignarhald á deiliskipulagssvæðinu sé óljóst.

 Viðbótarathugasemdir kærenda: Kærendur benda á að þótt þeir hafi fengið fjölmörg tækifæri til að gera athugasemdir við hina kærðu deiliskipulagsbreytingu hafi Þingeyjarsveit ekki sinnt þeirri skyldu sinni að viðhafa eðlilegt samráð. Breytingin sé þess eðlis og gangi svo mjög á rétt kærenda að líta verði svo á að sveitarfélaginu hafi borið að hafa meira samráð en að einungis kynna og auglýsa skipulagstillöguna. Á engum tímapunkti hafi t.d. verið haft samband við eiganda Bjarkarkots varðandi breytta aðkomu. Að loka lítið notuðum vegspotta sem eigendur tveggja frístundahúsa hafi haft rétt til umferðar um síðastliðin 20 ár, sem og lengja aðkomu þeirra að sínum fasteignum um mörg hundruð metra, sé ótækt. Bent sé á að lóðin Ystanöf hefði ekki verið stofnuð ef fyrirséð hefði verið að leggja hefði þurft aðkomuveg í gegnum stóra hraunkamba til norðurs eða með vegalagningu yfir land Bjarkar til austurs.

Landskipti á jörðunum Björk og Vogum 1 sé ekki lokið og sannanlega hafi komið upp eignarréttarlegur ágreiningur varðandi landskiptin frá 2005. Ekki sé hægt að ganga að því vísu að eignarréttur Vogabús ehf. sé ótvíræður og allra síst þegar ekki sé vitað með vissu hvað framkvæmdir muni ná yfir stórt svæði. Klára þurfi því formlegar merkingar í samræmi við 1. mgr. 15. gr. landskiptalaga nr. 46/1941 áður en frekari deiliskipulagsbreytingar verði gerðar á svæðinu.

Niðurstaða: Í máli þessu er deilt um lögmæti ákvörðunar sveitarstjórnar Þingeyjarsveitar frá 27. mars 2025 um að samþykkja breytingu á deiliskipulagi Voga 1, ferðaþjónusta og frístundabyggð. Skipulagið tók gildi árið 2017, en hin kærða ákvörðun felur það í sér að sex lóðir fyrir frístundahús verði breytt í lóðir fyrir íbúðarhús, auka byggingarheimild á hverri lóð úr 120 í 240 m2, heimila byggingu húsa á tveimur hæðum í stað einnar og gera breytingu á legu aðkomuvegar þannig að hann færist norðar og verði alfarið um land Voga 1.

Skipulag lands innan marka sveitarfélaga er í höndum sveitarstjórna skv. 3. mgr. 3. gr. skipulagslaga nr. 123/2010 og geta þær með því haft áhrif á og þróað byggð og umhverfi með bindandi hætti. Deiliskipulag skal byggjast á stefnu aðalskipulags og rúmast innan heimilda þess, sbr. 3. mgr. 37. gr. og 7. mgr. 12. gr. nefndra laga. Fyrir liggur að samhliða þeirri deiliskipulagsbreytingu sem um ræðir í máli þessu var gerð breyting á Aðalskipulagi Skútustaðahrepps 2011–2023, en Skútustaðahreppur sameinaðist Þingeyjarsveit árið 2022. Að þeirri breytingu virtri er hin kærða ákvörðun í samræmi við gildandi aðalskipulag.

Tekin var saman lýsing í samræmi við 40. gr. skipulagslaga fyrir hina umdeildu skipulags­breytingu og var hún kynnt fyrir almenningi og umsagnaraðilum. Deiliskipulagstillagan var síðan auglýst í samræmi við 41. gr. laganna og að lokinni auglýsingu var tekin afstaða til þeirra athugasemda sem bárust. Samþykkt tillaga var send Skipulagsstofnun til lögboðinnar afgreiðslu í samræmi við 42. gr. laganna og gerði stofnunin athugasemdir með bréfi, dags. 21. febrúar 2025, við að sveitarstjórn birti auglýsingu um samþykkt deiliskipulagsins í B-deild Stjórnartíðinda vegna tiltekinna formgalla. Breytt tillaga var svo send að nýju til Skipulags­stofnunar sem gerði ekki athugasemd við birtingu auglýsingar um samþykkt deiliskipulagsins. Tók deiliskipulagið gildi með auglýsingu þar um í B-deild Stjórnartíðinda 28. apríl 2025. Var málsmeðferð deiliskipulagsbreytingarinnar því í samræmi við ákvæði skipulagslaga. Þá verður ekki fallist á með kærendum að deiliskipulagstillagan hafi tekið slíkum breytingum við með­ferð málsins að auglýsa hefði þurft hana á nýjan leik, sbr. 4. mgr. 41. gr. skipulagslaga.

Skipulagslög áskilja að samráð sé haft við almenning við gerð skipulagsáætlana þannig að honum sé gefið tækifæri til að hafa áhrif á ákvörðun stjórnvalda við gerð slíkra áætlana, sbr. c- og d-lið 1. gr. laganna. Á öllum skipulagsstigum er lögð áhersla á samráð við almenning og hagsmunaaðila. Í gr. 5.2. í skipulagsreglugerð er nánar fjallað um kynningu og samráð við gerð deiliskipulags og um samráð og samráðsaðila er sérstaklega fjallað í gr. 5.2.1. Samkvæmt 1. mgr. þeirrar greinar skal eftir föngum leita eftir sjónarmiðum og tillögum íbúa, umsagnaraðila og annarra þeirra sem hagsmuna eigi að gæta og í 3. mgr. er m.a. tekið sérstaklega fram að ef tillaga að deiliskipulagi eða tillaga að breytingu á því tekur til svæðis sem liggur að landa­mörkum skuli haft samráð við eiganda þess lands áður en tillagan er samþykkt til auglýsingar.

Fyrir liggur að lóðir kærenda eru innan hins umrædda deiliskipulagssvæðis og verður því að líta svo á að sveitarstjórn hefði borið að kynna þeim fyrirhugaða deiliskipulagbreytingu að eigin frumkvæði áður en endanleg tillaga var samþykkt til auglýsingar. Það var ekki gert og er þar um annmarka á málsmeðferðinni að ræða. Það verður þó ekki fram hjá því litið að allt að einu komu kærendur að athugasemdum við málsmeðferð deiliskipulagstillögunnar sem jafnframt var svarað efnislega. Verður að því virtu ekki talið að nefndur annmarki sé svo verulegur að varði ógildingu hinnar kærðu ákvörðunar. Í þessu samhengi skal á það bent að það felst ekki í skyldu sveitarfélags til samráðs að fallist verði á allar þær athugasemdir sem kunna að koma fram við málsmeðferð deiliskipulagstillögu, en sveitarstjórnum er að lögum ætlað víðtækt vald til ákvarðana um skipulag, sem eftir atvikum geta haft í för með sér röskun á einstökum fasteignaréttindum að viðlagðri bótaskyldu.

Í ljósi málsástæðna kærenda þykir rétt að taka fram að ágreiningur um bein eða óbein eignar­réttindi, svo sem um mörk lóða og inntak umferðarréttar, verður ekki til lykta leiddur fyrir úrskurðarnefndinni heldur eftir atvikum fyrir dómstólum. Þá er einnig rétt að taka fram að deiliskipulag getur ekki ráðstafað eignarréttindum manna nema að undangengnum samningi eða eftir atvikum eignarnámi, séu talin skilyrði til þess.

Að öllu framangreindu virtu og þar sem ekki verður séð að hin kærða deiliskipulagsbreyting sé haldin þeim form- eða efnisannmörkum sem áhrif geta haft á gildi hennar verður kröfu um ógildingu hennar því hafnað.

 Úrskurðarorð:

Hafnað er kröfu kærenda um ógildingu ákvörðunar sveitarstjórnar Þingeyjarsveitar frá 27. mars 2025 að samþykkja breytingu á deiliskipulagi Voga 1.

ágú 29
Love0

73/2025 Grettisgata

Með

Árið 2025, föstudaginn 29. ágúst, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Ómar Stefánsson varaformaður, Aðalheiður Jóhannsdóttir prófessor og Þorsteinn Þorsteinsson byggingar­verkfræðingur.

Fyrir var tekið mál nr. 73/2025, kæra á ákvörðun byggingarfulltrúans í Reykjavík frá 8. apríl 2025 um að samþykkja umsókn um leyfi til að endurbyggja stálgrindarhús að Grettisgötu 87.

 Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 8. maí 2025, er barst nefndinni sama dag, kærir Embla fasteignafélag ehf., eigandi fasteigna að Rauðarárstíg 12 og 14, þá ákvörðun byggingarfulltrúans í Reykjavík frá 8. apríl 2025 að samþykkja umsókn um leyfi til að endurbyggja stálgrindarhús að Grettisgötu 87. Er þess krafist að ákvörðunin verði felld úr gildi, en ella að henni verði breytt þannig að áskilið sé samþykki allra aðila, aukins meirihluta eða meirihluta í Lóðarfélaginu Laugavegi 116–118 og Grettisgötu 87–89. Kærandi gerði einnig kröfu um að framkvæmdir yrðu stöðvaðar til bráðabirgða á meðan málið væri til meðferðar fyrir úrskurðarnefndinni, en þeirri kröfu var hafnað með bráðabirgðaúrskurði nefndarinnar, uppkveðnum 20. júní 2025.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Reykjavíkurborg 16. júní 2025.

Málavextir: Árið 2016 brann iðnaðarhús á lóð Grettisgötu 87 í Reykjavík. Á fundi byggingar­fulltrúans í Reykjavík 8. apríl 2025 var tekin fyrir umsókn um leyfi til að endurbyggja húsið. Í fundargerð fundarins kemur fram að sótt sé um leyfi til að „endurbyggja stálgrindarhús klætt steinullareiningum eftir bruna á kjallara sem fyrir er og innrétta réttingaverkstæði og heild­verslun á 1. hæð og bílageymslu í kjallara á lóð nr. 87 við Grettisgötu.“ Ekki voru gerðar skipulagslegar athugasemdir við erindið og samþykkti byggingarfulltrúi umsóknina.

Málsrök kæranda: Kærandi bendir á að hann, sem eigandi fasteignanna að Rauðarárstíg 12 og 14 og eigandi fasteignarinnar að Grettisgötu 87 sé meðlimur í sama lóðarfélagi, þ.e. Lóðar­félaginu Laugavegi 116–118 og Grettisgötu 87–89, sem taki til lóðanna Laugavegi 116, 118, 118b, Rauðarárstíg 6–14 og Grettisgötu 87–89. Kveðið sé á um í samningi um afnot og rekstur lóðar að Laugavegi 118 frá árinu 2001 að samningurinn byggi á lögum nr. 26/1994 um fjöleignarhús. Þá komi fram í honum að lóðin sé að hluta eignarlóð og að hluta leigulóð í eigu Reykjavíkurborgar. Í eignaskiptayfirlýsingu frá janúar 2005 um Laugaveg 118 komi m.a. fram að samningurinn frá árinu 2001 kveði á um hlutfallslegan rétt matshluta til bílastæða á lóð. Í 2. kafla samningsins komi fram að 24 bílastæði séu í bílageymslu í kjallara. Þar af séu 17 stæði í eign 01-0101 í húsi K, en 7 stæði séu sameign allra annarra eigna í húsum A–E. Sé því hluti bílageymslu í kjallara á lóð nr. 87 við Grettisgötu í sameign lóðarfélagsins og því hafi borið að afla samþykkis meðeigenda áður en byggingaráformin hafi verið samþykkt, sbr. 10. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki. Þá sé hin kærða ákvörðun í ósamræmi við fyrri afgreiðslur byggingar­fulltrúa og skipulagsfulltrúa sem og skipulagsáætlun svæðisins.

Hinn 10. desember 2024 hafi verið sótt um byggingarleyfi það sem nú sé kært. Hafi umsóknin verið orðuð svo: „Sótt er um leyfi til að endurbyggja stálgrindarhús klætt steinullareiningum eftir bruna á kjallara sem fyrir er og innrétta réttingaverkstæði og heildverslun á lóð nr. 87 við Grettisgötu. Lögð er fram umsögn skipulagsfulltrúa dags. 28. júní 2019. Stærð: 1.700,7 ferm., 6.800,2 rúmm.“ Afgreiðslunni hafi verið frestað og málinu vísað til umsagnar skipulags­fulltrúa.

Hvergi í framgreindri umsókn sé vísað til þess að byggingarleyfið taki til bílakjallara. Skipulagsfulltrúi hafi tekið málið fyrir á fundi sínum 12. s.m. og hafi afgreiðsla málsins verið eftirfarandi: „Lagt fram erindi frá afgreiðslufundi byggingarfulltrúa frá 10. desember 2024 þar sem sótt er um leyfi til að endurbyggja stálgrindarhús klætt steinullareiningum eftir bruna á kjallara sem fyrir er og innrétta réttingaverkstæði og heildverslun á lóð nr. 87 við Grettisgötu. Ekki eru gerðar skipulagslegar athugasemdir við erindið.“ Eins og fyrr sé hvergi nefnt að byggingarleyfið taki til bílakjallarans á lóðinni. Það breytist svo með afgreiðslu byggingar­fulltrúa 8. apríl 2025 þar sem m.a. komi fram að byggingarleyfið tæki til þess að: „innrétta réttingarverkstæði og heildverslun á 1. hæð og bílageymslu á lóð nr. 87 við Grettisgötu“. Í nefndri afgreiðslu komi aftur á móti fram að ekki hafi verið gerðar skipulagslegar athugasemdir við erindið, án frekari útskýringa þar um. Telji kærandi samkvæmt framangreindu að skipu­lagsfulltrúi hafi ekki að öllu leyti tekið skipulagslega afstöðu til erindisins m.t.t. skipulagslaga nr. 123/2010 og laga um mannvirki, enda sé bílakjallari hvergi nefndur fyrr en í lokaafgreiðslu byggingarfulltrúa 8. apríl 2025.

Þá sé byggingarleyfið annars vegar andstætt deiliskipulagi fyrir Tryggingarstofnunarreit og hins vegar andstætt heimilli landnotkun í Aðalskipulagi Reykjavíkur 2040. Samkvæmt deili­skipulaginu sé gert ráð fyrir byggingu þriggja hæða íbúðarhúsnæði (randbyggð) og bílakjallara sem tengjast megi bílakjallara á suðausturhorni, Grettisgötu 89, í stað hinnar víkjandi verksmiðjubyggingar. Sá byggingarreitur sé sameign allra í Lóðarfélaginu, enda taki slík bygging að stærstum hluta til lóðarinnar sem engin fasteign standi á. Hámarksbyggingarmagn slíkrar byggingar sé 3.900 m2 og því ljóst að um mikla og sameiginlega hagsmuni lóðarhafa sé að ræða. Samkvæmt aðalskipulagi sé Grettisgata 87 staðsett á „miðborg og miðsvæði (M)“. Í skipulaginu sé tekin upp skilgreining á miðsvæði sbr. 6.2. gr. skipulagsreglugerðar nr. 90/2013. Starfsemi réttingarverkstæðis og heildverslunar samræmist ekki þeirri landnotkun sem lýst sé í reglugerðinni.

Málsrök Reykjavíkurborgar: Byggingaráform vegna Grettisgötu 87 hafi verið samþykkt á afgreiðslufundi byggingarfulltrúa 8. apríl 2025, sbr. 11 gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki og gr. 2.4.2. í byggingarreglugerð nr. 112/2012. Byggingarleyfi hafi ekki verið gefið út í samræmi við 13. gr. laga um mannvirki og gr. 2.4.4. í byggingarreglugerð nr. 112/2012.

Í 11. gr. laga um mannvirki sé fjallað um byggingaráform. Í athugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögum um mannvirki segi að hér sé um nýtt ákvæði að ræða og að þessi tvískipting á samþykki byggingaryfirvalda sé nauðsynleg þar sem hönnun mannvirkis sé afar umfangs­mikið verkefni og rétt að umsækjandi fái fyrst vilyrði fyrir byggingaráformum. En eins og segir í ákvæðinu þá veitir samþykkt byggingaráform ekki leyfi til þess að hefja byggingar­framkvæmdir. Í 2.4.1. gr. byggingarreglugerðar nr. 112/2012 er fjallað um umsókn um byggingarleyfi. Þar segi meðal annars í 1. mgr. að umsókn um byggingarleyfi skuli vera skrifleg og send hlutaðeigandi leyfisveitanda. Á fyrra stigi umsóknar, þ.e. vegna byggingar­áforma, skuli skila inn gögnum sem tilgreind séu í 2. mgr. Á seinna stigi, þ.e. vegna endanlegrar afgreiðslu byggingarleyfis, skuli skila inn gögnum sem tilgreind séu í 3. mgr.

Af framansögðu sé ljóst að byggingarleyfisumsókn sé skipt upp í tvö stig sem leiði til stjórnvaldsákvörðunar, þ.e. endanlega afgreiðslu byggingarleyfis. Samþykkt byggingaráforma sé því ekki lokaákvörðun stjórnsýslumáls, sbr. byggingarreglugerð nr. 112/2012. Samþykkt byggingaráform er ekki ákvörðun sem kveður á um réttindi eða skyldur eða bindur enda á stjórnsýslumál og er samþykkt byggingaráforma því ekki stjórnvaldsákvörðun sem sé kæranleg til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála.

Samkvæmt núgildandi deiliskipulagi sé stefnt að þéttingu byggðar og endurbótum á yfirbragði byggðar á reitnum til samræmis við stefnu aðalskipulags á miðborgarsvæði. Hugsun að baki gildandi deiliskipulagi hafi verið að veita lóðarhöfum heimild til að rífa núverandi iðnaðar­húsnæði við Grettisgötu og opna á uppbyggingu íbúðarhúsnæðis. Í gildandi skipulagi sé hvergi kveðið á um skyldu eiganda Grettisgötu 87 til að byggja nýtt hús heldur eingöngu heimilt að byggja með öðrum hætti.

Í 29. gr. laga um fjöleignarhús nr. 26/1994 sé fjallað um byggingu samkvæmt samþykktri teikningu. Í 1. mgr. segi að rúmist bygging innan samþykktrar teikningar og sé byggingar­rétturinn í eigu ákveðins eiganda, sbr. 1. málsl. 1. mgr. 28. gr., geti hann ráðist í framkvæmdir að fengnum nauðsynlegum byggingarleyfum, enda taki hann sanngjarnt tillit til annarra eigenda við framkvæmdirnar og kosti kapps um að halda röskun og óþægindum í lágmarki. Ekki verði annað séð en að umsókn umsækjanda frá 15. ágúst 2024 sé í samræmi við teikningar samþykktar á fundi byggingarnefndar Reykjavíkur frá 1966 er varði stærð og lögun mann­virkisins. Því verði ekki annað séð en að 29. gr. fjöleignarhúsalaga taki til hinna samþykktu byggingaráforma.

Varakrafa kæranda fjalli um hlutfall aðila sem kærandi telji að þurfi til þess að samþykkja framkvæmdina, sbr. lög um fjöleignarhús nr. 26/1994. Bent sé á að ágreiningur milli eigenda í fjöleignarhúsum samkvæmt lögum um fjöleignarhús sé kæranlegur til kærunefndar húsamála. Ákvörðun um hlutfall samþykkis verði ekki tekin af byggingarfulltrúa á grundvelli laga um mannvirki nr. 160/2010, en ákvarðanir hans á grundvelli þeirra laga séu kæranlegar til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála.

 Athugasemdir leyfishafa: Bent er á að um áratugaskeið hafi leyfishafi rekið bílrúðuísetningu og réttingarverkstæði í húsnæðinu að Grettisgötu 87 í sátt við nágranna og við góðan orðstír. Kveikt hafi verið í húsnæðinu árið 2016, en eftir standi steyptur kjallari og sökklar. Hinn 15. ágúst 2024 hafi hann lagt fram byggingarleyfisumsókn vegna áforma um endurbyggingu húsnæðisins og nota undirstöður og kjallaraveggi sem séu til staðar. Umsóknin hafi því alltaf falið í sér enduruppbyggingu hússins í sömu mynd og það hafi verið fyrir brunann, þ.m.t. með kjallara hússins í óbreyttri mynd.

Grettisgata standi á miðsvæði eða nánar tiltekið á svæði M1b-blönduð miðborgarbyggð. Fyrir þau svæði í aðalskipulagi sé bæði að finna heimild fyrir verslunum, sem fyrirhuguð heild­verslun leyfishafa sannarlega sé, sem og annarri þjónustustarfsemi, en réttingarverkstæðið falli undir þá skilgreiningu. Þá sé það skilgreint markmið svæðisins að efla fjölbreytta atvinnu- og þjónustustarfsemi sem falli að íbúðarbyggð og sé því beinlínis gert ráð fyrir sérhæfðri þjónustu á svæðinu.

 Umsókn um endurbyggingu hússins í óbreyttri mynd sé algjörlega í samræmi við gildandi deiliskipulag fyrir svæðið, en ekki sé kveðið á um skyldu til uppbyggingar nýs húss á lóðinni. Á uppdrætti gildandi skipulags séu útlínur eldra húss sýndar og merkingar fyrir hæðafjölda. Í skýringum á uppdrætti sé talað um ,,heimilað niðurrif bygginga“, ,,tillögu að nýbyggingum“, ,,Heimilaða stækkun bygginga sbr. götumynd“ o.s.frv. Hvergi sé talað um skyldu til að byggja nýbyggingar.

Í skipulagsskilmálum fyrir Grettisgötu 87 segi orðrétt: ,,Ekki eru lagðar til breytingar aðrar en bygging bílakjallara og breytt notkun heimiluð“. Minnt er á að byggingin stendur á einni lóð með Laugavegi IL6-LL8, Rauðarárstíg t4-IB og Grettisgötu 89. Um heildarlóðina sé tekið fram að ,,Heimiluð“ sé bygging bílakjallara og 3–4 hæða nýbyggingar. Hvergi sé því kveðið á um skyldu leyfishafa til að byggja nýtt hús heldur eingöngu um að heimilt sé að byggja með öðrum hætti.

Til viðbótar við framangreint sé bent á að fyrirhuguð enduruppbygging standi á lóð sem sé a.m.k. að hluta sameiginleg og í eigu margra aðila. Hefði leyfishafi áhuga á að byggja upp með þeim hætti sem skipulagið gerði ráð fyrir þyrfti hann líklega samþykki allra lóðarhafa fyrir breyttri uppbyggingu. Auk þess þyrfti hann mögulega að kaupa aukinn byggingarrétt, sem sé sameiginlegur, og eins þyrfti að hann að ráðast í byggingu bílastæða neðanjarðar sem telja verði ótrúlegt að nokkur lóðarhafa myndi vilja ráðast í að svo stöddu m.t.t. kostnaðar. Sé honum því algjörlega ómögulegt að byggja upp með öðrum hætti en að endurbyggja núverandi hús, sem sé heimilt án samþykkis annarra lóðarhafa. Ekki sé gert ráð fyrir neinni breytingu á umræddum bílastæðum í kjallara og þurfi því ekkert samþykki frá eigendum annarra eigna á svæðinu eða öðrum lóðarhöfum, sbr. 30. gr. laga nr.26/1994 um fjöleignarhús.

 Viðbótarathugasemdir kæranda: Ítrekaðar eru fyrri röksemdir og því mótmælt að um sé að ræða enduruppbyggingu hússins að Grettisgötu 87 „í sömu mynd“ og það var fyrir brunann. Þá séu gerðar athugasemdir við þá fullyrðingu að um áratugaskeið hafi leyfishafi rekið „bílrúðu­ísetningu og réttingarverkstæði“ í húsnæðinu. Samkvæmt hinni kærðu ákvörðun hafi verið sótt um leyfi til að endurbyggja stálgrindarhús og „innrétta réttingarverkstæði og heildverslun“ ásamt fleiru. Sé því ljóst að sú starfsemi sem eigi að fara fram í húsinu sé ekki sú sama og áður var.

Í Aðalskipulagi Reykjavíkur 2040 komi fram að atvinnustarfsemi þurfi að vera hreinleg til þess að falla undir skilgreiningu miðsvæðis og þurfi starfsemin að falla að íbúðabyggð. Telji kærandi hvorugt skilyrðanna uppfyllt í tilvikinu sem um ræði, enda erfitt að sjá hvernig starf­semi réttingarverkstæðis og heildverslunar með tilheyrandi umferð myndi falla að nærliggjandi íbúðabyggð á svæðinu.

Þá sé það í öllu falli ljóst að samþykki sameiganda þurfi ávallt fyrir framkvæmdum sem nauðsynlega þurfi að ráðast í, sbr. 30. gr. fjöleignarhúsalaga, t.d. áður en lokaúttektarvottorð er gefið út. Eigi það við um kjallara hússins, enda sé ástand hans mjög bágborið eftir brunann og áralanga niðurníðslu. Þar vanti rúður, vatn hafi legið í botni kjallara í áraraðir og gera megi ráð fyrir að burðarkerfi hans sé skert eftir brunann.

Bent sé á að gildistími byggingarleyfis sé 12 mánuðir frá útgáfu þess, sbr. 1.mgr. 14. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki. Því telji kærandi ófullnægjandi að vísa eingöngu til samþykktra teikninga frá árinu 1966. Enn fremur sé bent á að eignarhald lóðarinnar að Laugavegi 118 sé ekki hið sama og árið 1966. Nú sé lóðarfélag um lóðina og um það félag gilda lög nr. 26/1994 um fjöleignarhús. Hafi það félag verið stofnað í kjölfar deilna á lóðinni, einkum um bílastæði í kjallara hússins, sbr. dómur Hæstaréttar nr. 193/1992.

Þá telji kærandi mikilvægt að hnykkja á að með deiliskipulaginu frá 2006 sem gildi um lóðina hafi lóðarhöfum verið veittur byggingarréttur að hámarki 3.900 m2, sem sé sameign allra í lóðarfélaginu.

Niðurstaða: Í 1. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála segir að hlutverk nefndarinnar sé að úrskurða í kærumálum vegna stjórnvaldsákvarðana og ágreiningsmálum vegna annarra úrlausnaratriða á sviði umhverfis- og auðlindamála eftir því sem mælt er fyrir um í lögum á því sviði. Í samræmi við það tekur úrskurðarnefndin lögmæti kærðrar ákvörðunar til endurskoðunar en tekur ekki nýja ákvörðun í málinu eða breytir efni ákvörðunar. Verður því einungis tekin afstaða til lögmætis ákvörðunar byggingarfulltrúans í Reykjavík frá 8. apríl 2025 um að samþykkja umsókn um leyfi til að endurbyggja stálgrindar­hús að Grettisgötu 87. Er sú samþykkt stjórnsýsluákvörðun í skilningi stjórnsýsluréttar enda skapar hún umsækjanda réttindi sem ekki verða dregin til baka nema á grundvelli stjórnsýslu­laga nr. 37/1993, sbr. 24. og 25. gr. laganna, eða beinni lagaheimild í öðrum lögum. Útgáfa byggingarleyfis er síðan gerð í skjóli samþykktra byggingaráforma og markar upphaf framkvæmdatíma þeirra.

Í 11. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki kemur m.a. fram að fyrirhuguð mannvirkjagerð sem sótt sé um byggingarleyfi fyrir þurfi að vera í samræmi við skipulagsáætlanir á viðkomandi svæði. Þetta má einnig sjá í 1. tl. 1. mgr. 13. gr. laganna, sem gerir það að skilyrði fyrir útgáfu byggingarleyfis að mannvirkið samræmist skipulagsáætlunum á svæðinu. Þá kemur fram í 6. mgr. 32. gr. skipulagslaga nr. 123/2010 að stefna aðalskipulags sé bindandi við útgáfu byggingar- og framkvæmdaleyfa.

Í Aðalskipulagi Reykjavíkur 2040 skiptist svonefndur Tryggingarstofnunarreitur annars vegar í svæði M1a, sem í skipulaginu er skilgreint sem miðborgarkjarni, og hins vegar M1b sem er skilgreint sem blönduð miðborgarbyggð, skrifstofur og þjónusta. Í kafla III í greinargerð aðal­skipulagsins, sem ber heitið ,,Landnotkun og önnur ákvæði um uppbyggingu byggðar“, er fjallað um miðborg og miðsvæði á bls. 94–95. Þar kemur fram að miðborgin sé skilgreind í grunninn sem miðsvæði, sbr. skipulagsreglugerð nr. 90/2013, en vegna sérstöðu hennar fái hún sérstaka merkingu á þéttbýlisuppdrætti aðalskipulagsins og landnotkunarkorti borgarhlutans. Miðsvæði borgarinnar séu flokkuð eftir stefnu um meginstarfsemi. Um hvert svæði gildi ákveðin stefnumörkun og grundvallist hún á mismunandi hlutverki þeirra og staðsetningu í borginni. Miðsvæði er skilgreint í b. lið gr. 6.2. í skipulagsreglugerð nr. 90/2013. Þar segir að miðsvæði séu „Svæði fyrir verslunar- og þjónustustarfsemi og stjórnsýslu sem þjónar heilu landsvæði, þéttbýlisstað eða fleiri en einu bæjarhverfi, svo sem verslanir, skrifstofur, þjónustu­stofnanir, hótel, veitinga- og gistihús, menningarstofnanir og önnur hreinleg atvinnustarfsemi sem talin er samræmast yfirbragði og eðli starfsemi miðsvæðis.“ Grettisgata 87–89 er á þeim hluta þéttbýlisuppdráttar aðalskipulagsins sem tilheyrir svæði M1b. Um það svæði er tekið fram að markmiðið sé að efla fjölbreytta atvinnu- og þjónustustarfsemi sem falli að íbúðarbyggð. Gert sé ráð fyrir stofnunum og skrifstofum og sérhæfðri þjónustu, þ.m.t. gistiþjónustu. Íbúðir eru heimilar, einkum á efri hæðum húsnæðis. Við jarðhæðir með götuhliðastýringu er verslunar- og þjónustustarfsemi opin almenningi í forgangi.

Í gildi er deiliskipulag fyrir Tryggingarstofnunarreit sem samþykkt var í borgarráði 20. júlí 2006. Samkvæmt skipulaginu er Laugavegur 118, Laugavegur 116–118, Rauðarárstígur 10–14 og Grettisgata 87 og 89 á staðgreinisreit nr. 1.240.103. Með skipulaginu var m.a. gerð sú breyting að sá reitur var stækkaður úr 6.891 m2 í 7.344 m2. Í almennri umfjöllun skipulagsins segir að: „Á reitnum er nú mjög blönduð byggð. Í suðvesturhorni við Grettisgötu og Snorra­braut eru 3–4 hæða fjölbýlishús en við Laugaveg og Rauðaárstíg er verslun og þjónusta á jarðhæð en skrifstofur á efri hæðum í 4–5 hæða byggingum. Á miðjum reitnum að Grettisgötu er há einnar hæðar verkstæðisbygging, leifar „bílaverksmiðju“ Egils Vilhjálmssonar, sem setti mark sitt á reitinn á síðustu öld. Gert er ráð fyrir að sú bygging víki fyrir randbyggð til suðurs.“ Um helstu breytingar sem lagðar eru til samkvæmt skipulaginu segir: „Lagt er til að iðnaðar­húsnæði við Grettisgötu verði rifið og þess í stað byggt íbúðarhúsnæði í beinu framhaldi af Snorrabraut 35.“

Í hinni kærðu ákvörðun er gert ráð fyrir samskonar húsi undir sambærilega starfsemi sem gert er ráð fyrir að víki fyrir randbyggð undir íbúðir í gildandi deiliskipulagi svæðisins. Þá ber þess að geta að þar sem gert er ráð fyrir bílastæðum í hinum samþykktu byggingaráformum liggur fyrir kvöð um garð á stækkaðri lóð þeirri sem snýr að Grettisgötu. Að öllu framangreindu virtu verður ekki annað ráðið en að hin samþykktu byggingaráform fari í bága við gildandi deiliskipulag svæðisins og verður því með vísan til 11. gr. mannvirkjalaga að fella hina kærðu ákvörðun úr gildi.

Úrskurðarorð:

Felld er úr gildi ákvörðun byggingarfulltrúans í Reykjavík frá 8. apríl 2025 um að samþykkja umsókn um leyfi til að endurbyggja stálgrindarhús að Grettisgötu 87.

ágú 29
Love0

126/2025 Gaddstaðir

Með

Árið 2025, föstudaginn 29. ágúst, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Ómar Stefánsson varaformaður, Aðalheiður Jóhannsdóttir prófessor og Þorsteinn Þorsteinsson byggingar­verkfræðingur.

Fyrir var tekið mál nr. 126/2025, kæra á ákvörðun byggingarfulltrúa Rangárþings ytra frá 20. nóvember 2024 um að samþykkja umsókn um byggingarheimild fyrir 39 m2 við­byggingu gestahúss á lóð Gaddstaða 6A.

 Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með kæru til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, er barst nefndinni 10. ágúst 2025, kærir A, einn eigenda lóðarinnar Gaddstaða 6A, þá ákvörðun byggingar­fulltrúa Rangárþings ytra frá 20. nóvember 2024 að samþykkja umsókn B, eins eigenda lóðarinnar Gaddstaða 6A, um byggingarheimild fyrir 39 m2 viðbyggingu gesta­húss á lóðinni. Einnig er kærð ákvörðun byggingarfulltrúa frá 6. ágúst 2025 um að synja kröfu kæranda um afturköllun byggingarheimildarinnar. Verður að skilja málskot kæranda svo að krafist sé ógildingar hinna kærðu ákvarðana. Jafnframt er krafist stöðvunar framkvæmda. Þykir málið nú nægilega upplýst til að það verði tekið til endanlegs úrskurðar og verður því ekki tekin afstaða til stöðvunarkröfunnar.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Rangárþingi ytra 19. ágúst 2025.

Málavextir: Í ágúst 2018 var gefið út byggingarleyfi til handa leyfishafa í máli þessu fyrir gestahúsi á lóð nr. 6A að Gaddstöðum í Rangárþingi ytra 21,6 m2 að flatarmáli. Við afgreiðslu þeirrar umsóknar lá fyrir ódagsett samkomulag allra eigenda lóðarinnar Gaddstaða 6A um að leyfishafi hafi „leyfi til þess að byggja smáhýsi á lóðinni“. Var samkomulagið stimplað um móttöku 9. júlí 2018 af byggingarfulltrúa. Í samræmi við útgefið leyfi byggði leyfishafi hús á lóðinni sem tilgreint er sem gestahús í fasteignaskrá. Hinn 15. nóvember 2024 sótti leyfishafi um byggingarheimild til þess að stækka gestahúsið um 39 m2. Voru byggingaráformin samþykkt á afgreiðslufundi byggingarfulltrúa 20. s.m. og heimildin gefin út 20. janúar 2025. Samkvæmt því sem fram kemur í kæru hafði leyfishafi samband við kæranda vorið 2025 og tilkynnti honum að hann hygðist stækka gestahúsið. Hinn 30. júlí s.á. hafi kærandi orðið var við framkvæmdir og hafi samdægurs krafist þess af byggingarfulltrúa að byggingarheimild yrði afturkölluð og framkvæmdir stöðvaðar. Í svari byggingarfulltrúa 6. ágúst s.á. var kröfu kæranda hafnað og honum leiðbeint um kæruheimild.

Málsrök kæranda: Kærandi bendir á að lóðin Gaddstaðir 6A sé í sameign leyfishafa og kæranda auk annarra aðila. Samþykki annarra lóðareiganda hefði þurft fyrir stækkun gestahúss leyfishafa. Einstakir eigendur sameignar geti ekki tekið ákvarðanir um byggingu á sameign án samþykkis annarra eigenda.

Málsrök Rangárþings ytra: Af hálfu sveitarfélagsins er vísað til þess að í samkomulagi aðila um heimild leyfishafa til að reisa smáhýsi á lóðinni sé ekki að finna neinar takmarkanir á stærð hússins. Heimilt sé samkvæmt deiliskipulagi að byggja allt að 100 m2 gestahús á lóðinni, að teknu tilliti til nýtingarhlutfalls lóðarinnar. Þá vekur sveitarfélagið athygli úrskurðarnefndar­innar á því að kæra hafi borist nefndinni 6. ágúst 2025, en útgáfa byggingarheimildarinnar hafi verið 20. janúar s.á. og málið tekið fyrir á afgreiðslufundi byggingarfulltrúa 20. nóvember 2024. Fundargerð þess efnis hafi verið birt á heimasíðu sveitarfélagsins sama dag og hafi kæranda því á þeim tíma mátt vera kunnugt um hina kærðu ákvörðun.

Athugasemdir leyfishafa: Leyfishafi bendir á að hann eigi lóðina Gaddstaði 6A í óskiptri sameign og hafi sem sameigandi rétt til hagnýtingar á eigninni til eigin afnota samkvæmt almennum reglum þar að lútandi. Skýrt og óskorað samþykki frá öðrum sameigendum hafi legið fyrir um heimild hans til að reisa smáhýsið. Þar sem samkomulagið hafi verið óbundið við tiltekna stærð hússins þá hafi fyrri yfirlýsing sameigenda um byggingu gestahússins á lóðinni verið enn í gildi þegar hann hafi ráðist í viðbyggingu við eldra hús. Gestahúsið í heild rúmist innan eignarheimildar leyfishafa, en hann eigi 16,6% hlut af sérstakri sameign á allri lóðinni. Kæranda hafi verið fullkunnugt um fyrirætlan leyfishafa um að stækka núverandi gestahús þar sem honum hafi verið tilkynnt um það munnlega af leyfishafa áður en sótt hafi verið um byggingarleyfi fyrir stækkuninni. Ekki sé unnt að sjá að 63 m2 gestahús fari í bága við eignarheimildir annarra sameigenda þegar litið sé til stærðar lóðarinnar og fjarlægðar gesta­hússins frá öðrum fasteignum á lóðinni. Þá sé viðbyggingin í samræmi við skipulag.

Niðurstaða: Samkvæmt 2. mgr. 4. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála er kærufrestur til nefndarinnar einn mánuður frá því að kæranda varð kunnugt eða mátti vera kunnugt um þá ákvörðun sem kæra lýtur að. Fyrir liggur að hin kærða byggingarheimild var samþykkt af byggingarfulltrúa Rangárþings ytra á afgreiðslufundi hans 20. nóvember 2024. Í kæru kemur fram að kæranda hafi fyrst verið kunnugt um framkvæmdir 30. júlí 2025. Ekki liggja fyrir gögn eða upplýsingar sem benda til að kæranda hafi verið kunnugt eða mátt vera kunnugt um hina kærðu ákvörðun fyrir þann tíma og verður því við það miðað að kæra í máli þessu, sem barst úrskurðarnefndinni 10. ágúst s.á., hafi borist innan kærufrests hvað varðar samþykki byggingaráforma.

Í 10. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki er gerð krafa um að með byggingarleyfisumsókn fylgi nauðsynleg gögn, þ.m.t. eftir atvikum samþykki meðeigenda samkvæmt ákvæðum laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús. Ágreiningur þessa máls snýst í hnotskurn um það hvort samþykki sameigenda lóðarinnar Gaddstaða 6A frá árinu 2018 hafi verið nægjanlegt til að uppfylla tilgreint skilyrði um nauðsyn­leg gögn með byggingarleyfisumsókn. Hljóðar samkomulagið svo: „Við undirrituð, leigjendur að landi Gaddstaða, lóð nr. 6A, við Hróarslæk, gefum meðleigjanda okkar, Halldóri Inga Lúðvíkssyni kt. 170460-3679 leyfi til þess að byggja smáhýsi á lóðinni.“ Eins og greinir í málavöxtum var samkomulagið lagt fram vegna umsóknar leyfishafa frá 2018 um leyfi til að reisa 21,6 m2 gestahús. Var samkomulagið stimplað um móttöku af byggingarfulltrúa 9. júlí s.á. Leyfið sjálft var gefið út 3. ágúst s.á.

Af hálfu Rangárþings ytra og leyfishafa er byggt á því að þar sem samkomulagið tilgreini ekki neina tiltekna stærð á húsi rúmist viðbyggingin innan þess. Að teknu tilliti til þeirrar orða­notkunar samkomulagsins að leyfishafi hafi heimild til að byggja „smáhýsi“ er ekki hægt að fallast á það sjónarmið. Að sama skapi þykir ekki tækt að miða við að heimildin standi til að reisa 100 m2 hús á lóðinni í samræmi við deiliskipulag svæðisins, enda ljóst að hús af þeirri stærð getur ekki talist til smáhýsis. Að teknu tilliti til þess að samkomulagið var lagt fram með umsókn um byggingarleyfi fyrir 21,6 m2 gestahúsi svo og með hliðsjón af þeim skilningi sem almennt verður lagður í hugtakið smáhýsi, sbr. einnig skilgreiningu hugtaksins í 81. tölul. 1. mgr. gr. 1.2.1. í byggingarreglugerð nr. 112/2012, þykir nærtækast að draga þá ályktun að samkomulagið taki einungis til þess húss sem sótt var um að reisa árið 2018. Var því fyrrgreint skilyrði 10. gr. mannvirkjalaga um nauðsynleg gögn ekki uppfyllt þegar byggingarfulltrúi samþykkti umsókn um leyfi til að stækka gestahús leyfishafa. Verður þegar af þeirri ástæðu að fallast á kröfu kæranda um ógildingu hinnar kærðu ákvörðunar.

Með hliðsjón af því að samþykkt byggingaráforma hefur verið felld úr gildi er ljóst að hin kærða ákvörðun byggingarfulltrúa um að synja kröfu kæranda um afturköllun byggingar­heimildar viðbyggingar gestahússins hefur ekki lengur þýðingu að lögum. Verður þeim hluta kæru­málsins því vísað frá úrskurðarnefndinni.

 Úrskurðarorð:

Felld er úr gildi ákvörðun byggingarfulltrúa Rangárþings ytra frá 20. nóvember 2024 um að samþykkja umsókn um byggingarheimild fyrir 39 m2 viðbyggingu gestahúss á lóðinni Gadd­stöðum 6A.

Að öðru leyti er kærumáli þessu vísað frá úrskurðarnefndinni.

ágú 28
Love0

114/2025 Cuxhavengata

Með

Árið 2025, fimmtudaginn 28. ágúst, tók Arnór Snæbjörnsson, formaður úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, með heimild í 3. mgr. 3. gr. laga nr. 130/2011, fyrir:

Mál nr. 114/2025, kæra á ákvörðun skipulagsfulltrúa Hafnafjarðarbæjar frá 28. maí 2025 um að samþykkja breytingu á deiliskipulagi Hafnarfjarðar vegna Cuxhavengötu 3 og 5.

 Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með kæru til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, er barst nefndinni 21. júlí 2025, kærir A, Birkiberg 8, Hafnarfirði, þá ákvörðun skipulagsfulltrúa Hafnafjarðarbæjar frá 28. maí 2025 að samþykkja breytingu á deiliskipulagi Hafnarfjarðar vegna Cuxhavengötu 3 og 5. Er þess krafist að ákvörðunin verði felld úr gildi.

Með bréfi, sem barst nefndinni 22. ágúst 2025, kærir Fornubúðir fasteignafélag hf. sömu ákvörðun. Gerir kærandi kröfu um ógildingu hennar og að sveitarfélaginu verði gert að greiða kæranda málskostnað. Þar sem kærumálin varða sömu ákvörðun og hagsmunir kærenda þykja ekki standa því í vegi verður síðara kærumálið, sem er nr. 135/2025, sameinað máli þessu.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Hafnarfjarðarbæ 12. ágúst 2025.

Málsatvik og rök: Á fundi skipulags- og byggingarráðs Hafnafjarðarbæjar 20. febrúar 2025 var tekin fyrir umsókn um breytingu á deiliskipulagi Suðurhafnar vegna Cuxhavengötu 3 og 5, en í tillögunni fólst breyting á stærðum lóðar, nýjum byggingarreitum, auknu byggingarmagni og að kvöð um gegnumkeyrslu yrði felld niður. Skipulagsfulltrúi tók tillöguna fyrir á afgreiðslufundi sínum 9. apríl s.á. og samþykkti að grenndarkynna hana með vísan til 2. mgr. 43. gr. skipulagslaga nr. 123/2010. Á afgreiðslufundi 28. maí 2025 var erindið tekið fyrir að nýju. Fram kom að erindið hefði verið grenndarkynnt frá 23. apríl til 23. maí s.á. Var bókað að því yrði lokið í samræmi við skipulagslög og að samráð yrði haft við Veitur um veitukerfi og uppbyggingu á svæðinu. Auglýsing um gildistöku deiliskipulagsbreytingarinnar var birt í B-deild Stjórnartíðinda 18. júní 2025.

Kærendur byggja kröfu sína um ógildingu hinnar kærðu ákvörðunar á því að erindið hafi ekki verið grenndarkynnt í samræmi við fyrirmæli 2. mgr. 43. gr. skipulagslaga. Galli hafi því verið á málsmeðferðinni og sé því óumflýjanlegt að fella ákvörðunina úr gildi. Ekki sé um óverulega breytingu að ræða m.a. með tilliti til þess að byggingarmagn verði aukið um 250% og hæð bygginga um 20%. Tillagan hafi verið unnin út frá deiliskipulagi sem sé ekki í gildi dag. Breytingin feli í sér að akstur fari um sundið á milli Fornubúða 3 og 5,  en það ekki geti staðist að umsækjandi hinnar kærðu deiliskipulagsbreytingar geti með því ráðstafað hluta lóðar Fornubúða 3 og 5.

Hafnafjarðarbær telur að málsmeðferð hinnar kærðu deiliskipulagsbreytingar hafi að öllu leyti verið í samræmi við lög og reglur.

Niðurstaða: Samkvæmt 2. mgr. 4. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála er kærufrestur til úrskurðarnefndarinnar einn mánuður frá því að kæranda varð kunnugt eða mátti vera kunnugt um ákvörðun þá sem kæra lýtur að. Sé um að ræða ákvörðun sem sætir opinberri birtingu telst kærufrestur frá birtingu ákvörðunar. Hin kærða ákvörðun var birt í B-deild Stjórnartíðinda 18. júní 2025. Tók kærufrestur því að líða 19. s.m., sbr. 1. mgr. 8. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, og lauk honum 18. júlí s.á. Kærur í máli þessu bárust úrskurðarnefndinni 21. júlí og 22. ágúst 2025.

Í 28. gr. stjórnsýslulaga er fjallað um áhrif þess ef kæra berst að liðnum kærufresti. Ber þá að vísa kæru frá nema að afsakanlegt verði talið að hún hafi ekki borist fyrr eða veigamiklar ástæður mæli með því að hún verði tekin til efnismeðferðar. Ekki þykir unnt að taka kærumál þetta til meðferðar að liðnum kærufresti samkvæmt þessum undantekningum, en lögmælt opinber birting ákvörðunar hefur þá þýðingu að almenningi telst vera kunnugt um efni hennar.

Með vísan til þess sem að framan er rekið verður máli þessu vísað frá úrskurðarnefndinni.

Úrskurðarorð:

Kærumáli þessu er vísað frá úrskurðarnefndinni.

ágú 26
Love0

118/2025 Egilsstaðir

Með

Árið 2025, þriðjudaginn 26. ágúst, tók Arnór Snæbjörnsson, formaður úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, með heimild í 3. mgr. 3. gr. laga nr. 130/2011, fyrir:

Mál nr. 118/2025, kæra á ákvörðun sveitarfélagsins Múlaþings frá 17. júlí 2025 um að synja beiðni um að stöðva rekstur tjaldsvæðis á lóðunum Sólvangi 2 og Kaupvangi 10 og 20 á Egilsstöðum.

 Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, 24. júlí 2025, er barst nefndinni sama dag, kærir HJH ehf., eigandi fasteignarinnar að Skjólvangi 2, þá á ákvörðun sveitarstjóra Múlaþings frá 17. s.m. að synja beiðni um að stöðva rekstur tjaldsvæðis á lóðunum Sólvangi 2 og Kaupvangi 10 og 20, Egilsstöðum. Er þess krafist að ákvörðunin verði felld úr gildi.

Þess var jafnframt krafist að rekstur tjaldsvæðisins yrði stöðvaður á meðan málið væri til meðferðar fyrir úrskurðarnefndinni. Var þeirri kröfu hafnað með úrskurði nefndarinnar, dags. 12. ágúst 2025.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Múlaþingi 20. ágúst 2025.

Málavextir: Með tölvupósti 2. júlí 2025 óskaði kærandi eftir að rekstri tjaldsvæðis fyrir framan fasteign hans að Skjólvangi 2 yrði hætt þar sem hann væri ekki í samræmi við skipulag. Í svari sveitarstjóra 8. s.m. kom fram að notkun svæðisins sem tjaldsvæði hefði verið heimiluð tímabundið þar til uppbygging íbúðarhúsnæðis hæfist samkvæmt skipulagi. Sveitarfélagið hefði gert samning við rekstraraðila um afnot af svæðinu þegar aðaltjaldsvæðið væri fullt sem og í tengslum við unglingalandsmót sem halda ætti um sumarið. Með tölvupósti 11. s.m. óskaði kærandi eftir upplýsingum um hvaða heimildir sveitarfélagið hefði til að leyfa starfsemi sem væri ekki í samræmi við skipulag og fór jafnframt fram á að fá afhentan leigusamning sveitarfélagsins við rekstraraðila tjaldsvæðisins vegna afnotanna. Eftir frekari samskipti ítrekaði kærandi með tölvupósti 16. s.m. kröfu sína um að umræddum hluta tjaldsvæðisins yrði lokað þar sem það ylli leigjendum hans ónæði og tjóni á húseign. Var beiðninni synjað með tölvupósti sveitarstjóra 17. s.m. þar sem fram kom að leyfisveiting til nýtingar svæðisins byggði á ákvörðun sem tekin hefði verið af bæjarstjórn Fljótsdalshéraðs á sínum tíma og hefði verið endurnýjuð árlega með þeim fyrirvara að um tímabundna heimild væri að ræða.

Málsrök kæranda: Vísað er til þess að lóðirnar að Sólvangi 2 og Kaupvangi 10 og 20 séu ekki skilgreindar sem tjaldsvæði í gildandi aðal- og deiliskipulagi og því hafi verið óheimilt að leyfa slíka starfsemi á lóðunum. Sveitarfélagið hafi heimilað reksturinn með vísan til tímabundinnar og munnlegrar heimildar sem standist hvorki formfestu né lögmæti stjórnvaldsákvarðana. Engin tilkynning eða samráð hafi verið haft við kæranda eða aðra hagsmunaaðila áður en ákvörðun hafi verið tekin um að heimila reksturinn, þrátt fyrir að starfsemin hafi augljós áhrif á nærliggjandi fasteignir. Þannig hafi m.a. verið brotið gegn rannsóknarreglu og andmælarétti kæranda. Rekstur tjaldsvæðisins hafi valdið verulegu ónæði fyrir leigjendur kæranda og tjóni á fasteign, m.a. vegna aukinnar umferðar, hávaða, rusls og sjónmengunar. Sveitarfélagið hafi í engu tekið tillit til þessara hagsmuna við ákvörðunartöku sína.

Samningur sveitarfélagsins við rekstraraðila tjaldsvæðisins geri ráð fyrir að reksturinn sé í samræmi við lög, reglugerðir og opinber leyfi. Samningurinn fjalli um tjaldsvæði við Kaupvang 17 og veiti ekki sjálfstæða heimild til reksturs tjaldsvæðis á lóðunum að Sólvangi 2 eða Kaupvangi 20 og 10. Viðauki við leigusamninginn fjalli eingöngu um fjárhagslega þætti og staðfesti ekki að skipulagsheimild fyrir lóðirnar liggi fyrir. Umrætt svæði sé ekki einungis í notkun þegar tjaldsvæðið að Kaupvangi 17 sé fullt líkt og sveitarfélagið haldi fram. Það sjáist meðal annars á vefsíðunni www.parka.is þar sem hægt sé að bóka stæði á tjaldsvæðinu. Þar sé svæðið skilgreint sem „Zone E“ og þar gildi reglan „fyrstir koma, fyrstir fá“ án nokkurs fyrirvara.

Málsrök Múlaþings: Bent er á að það svæði sem um ræði í málinu hafi verið notað sem tjaldsvæði í áratugi og að á lóðinni Kaupvangi 20 hafi upphaflega verið þjónustuhús fyrir tjaldsvæðið. Notkun umrædds svæðis sem tjaldsvæði hafi tíðkast í áraraðir og taki mið af fyrri notkun þess, þrátt fyrir samþykkt á deiliskipulagi fyrir miðbæ Egilstaða, fyrst árið 2006 og síðar samkvæmt nýju miðbæjarskipulagi frá árinu 2021. Deiliskipulög fyrir miðbæ Egilsstaða nái yfir stórt svæði þar sem bæði sé að finna uppbyggð svæði með eldri lóðamörkum og húsbyggingum, en einnig opin og óbyggð svæði.

Þrátt fyrir að upphaflegt deiliskipulag frá árinu 2006 og einnig frá 2021 geri ráð fyrir nokkrum breytingum á lóðamörkum þá hafi skipulaginu ekki verið hrint í framkvæmd. Það sama eigi við um svæðið sem kæran varði, að frátalinni lóð kæranda að Skjólvangi 2 sem hafi verið úthlutað til byggingar um árið 2010. Ekki hafi orðið frekari uppbygging á svæðinu frá þeim tíma og svæði í kring því verið í sambærilegri notkun og fyrir gildistöku deiliskipulags.

Sveitarfélagið sjái ekki um rekstur tjaldsvæðisins heldur sé það í höndum tiltekins rekstraraðila samkvæmt samningi. Veitt hafi verið munnlegt leyfi til að tjaldsvæðið næði yfir stærra svæði yfir hásumarið. Með nýju Aðalskipulagi Fljótdalshéraðs 2008–2028 hafi landnotkun núverandi tjaldsvæðis verið breytt úr miðsvæði í opið svæði til sérstakra nota. Svæði það er um ræði í máli þessu, eldra tjaldsvæðið, hafi eins og núverandi tjaldsvæði verið skilgreint sem miðsvæði í eldra aðalskipulagi og hafi sú landnotkun verið óbreytt í nýju aðalskipulagi.

Sveitarfélagið hafi ekki tekið ákvörðun á grundvelli skipulags- eða byggingarlöggjafar og því sé ekki um kæranlega ákvörðun að ræða. Rekstraraðila hafi verið veitt heimild til að nýta tiltekin svæði sem tjaldsvæði og beri ábyrgð á að leyfismál séu með réttum hætti. Kærandi hafi ekki gert kröfu um ákvörðunartöku á grundvelli X. kafla skipulagslaga nr. 123/2010. Ákvarðanir er varði samninga um notkun lóðarinnar hafi verið teknar af bæjarstjórn/bæjarráði á grundvelli einkaréttarlegra heimilda sveitarfélagsins sem eiganda lóðanna og séu þær ekki kæranlegar til úrskurðarnefndarinnar.

Heimildir sveitarfélags til tímabundinna nota af óbyggðu svæði verði að skoða með tilliti til aðalskipulags og eðli skipulagsáætlana. Ákvæði aðalskipulags og deiliskipulags hafi ekki þá þýðingu að tímabundin afnot af landi, fram að því að uppbygging mannvirkja eigi sér stað, verði óheimil. Á ýmsum fyrirhuguðum byggingarsvæðum og lóðum eigi sér stað einföld og mannvirkjalaus landnotkun. Fjölmörg dæmi séu um að á óbyggðum svæðum sem skipulagsáætlanir tilgreini sem byggingarlóðir fyrir atvinnu- eða íbúðarhúsnæði sé land notað fram að lóðaúthlutun sem t.d. beitarsvæði, útivistarsvæði, geymslusvæði eða minniháttar starfsemi sem tengist framkvæmdum á nálægum lóðum o.s.frv. Skilgreining skipulagsáætlana sé að um sé að ræða áætlun um markmið og ákvarðanir viðkomandi stjórnvalda um framtíðarnotkun lands. Þar sé gerð grein fyrir því að hvers konar framkvæmdum sé stefnt og hvernig þær falli að landnotkun á tilteknu svæði. Notkun lands sé ekki fryst milli þess sem skipulag sé samþykkt og þar til mannvirki samkvæmt skipulagi rísi.

Niðurstaða: Í máli þessu er deilt um ákvörðun sveitarfélagsins Múlaþings að synja erindi um stöðvun reksturs tjaldsvæðis á lóðunum Sólvangi 2 og Kaupvangi 10 og 20, Egilsstöðum.

Samkvæmt 1. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála hefur úrskurðarnefndin það hlutverk að úrskurða í kærumálum vegna stjórnvaldsákvarðana og ágreiningsmálum vegna annarra úrlausnaratriða á sviði umhverfis- og auðlindamála eftir því sem mælt er fyrir um í lögum á því sviði. Samkvæmt 2. mgr. 26. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 verða þó ákvarðanir sem ekki binda enda á mál ekki kærðar til æðra stjórnvalds.

Samkvæmt 103. tl. viðauka IV. við lög nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir gefur heilbrigðisnefnd út starfsleyfi fyrir tjald- og hjólhýsasvæði. Samkvæmt 6. gr. laganna skal allur atvinnurekstur skv. m.a. viðauka IV hafa gilt starfsleyfi sem Umhverfis- og orkustofnun eða heilbrigðisnefnd gefi út, sbr. þó 7. gr. a og 8. gr. Óheimilt er að hefja atvinnurekstur hafi starfsleyfi ekki verið gefið út eða hann skráður samkvæmt ákvæðum reglugerðar sem ráðherra setur skv. 1. mgr. 8. gr. Allur atvinnurekstur sem sótt er um starfsleyfi fyrir skal vera í samræmi við skipulag samkvæmt skipulagslögum eða lögum um skipulag haf- og strandsvæða. Fer heilbrigðisnefnd einnig með eftirlit með slíkri starfsemi, sbr. 47., 49. og 54. gr. og hefur heimild til stöðvunar starfsemi sbr. 63. gr.

Ákvörðun sú er kærð er í máli þessu var tekin af sveitarstjóra Múlaþings. Ekki er að finna sérstaka heimild til handa sveitarstjóra að taka ákvörðun um stöðvun reksturs tjaldsvæðis á grundvelli laga nr. 7/1998. Slík ákvörðun verður einungis tekin af heilbrigðisnefnd Austurlands svo sem áður er rakið.

Þrátt fyrir að þó nokkur samskipti hafi átt sér stað á milli kæranda og sveitarfélagsins varðandi rekstur tjaldsvæðisins sem og í tengslum við synjun sveitarstjóra um stöðvun á rekstri þess, verður að telja að ekki liggi fyrir kæranleg ákvörðun í máli þessu sem bindi enda á það í skilningi 2. mgr. 26. gr. stjórnsýslulaga. Verður málinu því vísað frá úrskurðarnefndinni.

Að lokum bendir úrskurðarnefndin kæranda á að hægt er að leita til Heilbrigðiseftirlits Austurlands, er starfar í umboði heilbrigðisnefndar, varðandi starfsemi tjaldsvæðisins.

 Úrskurðarorð:

Kærumáli þessu er vísað frá úrskurðarnefndinni.

ágú 22
Love0

86/2025 Skilti við þjóðveg

Með

Árið 2025, föstudaginn 22. ágúst, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Ómar Stefánsson varaformaður, Aðalheiður Jóhannsdóttir prófessor og Þorsteinn Þorsteinsson byggingar­verkfræðingur.

Fyrir var tekið mál nr. 86/2025, kæra á ákvörðun byggingarfulltrúa Múlaþings frá 28. apríl 2025 um að synja um leyfi fyrir baklýstu skilti nærri mótum Hróarstungu­vegar og Austurlandsvegar.

Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 28. maí 2025, er barst nefndinni sama dag, kærir Vök Baths ehf. þá ákvörðun byggingarfulltrúa Múlaþings frá 28. apríl 2025 að synja um leyfi fyrir baklýstu skilti nærri mótum Hróarstunguvegar og Austur­landsvegar. Er þess krafist að ákvörðunin verði felld úr gildi.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Múlaþingi 27. júní 2025.

Málavextir: Hinn 17. júlí 2023 sótti kærandi um byggingarleyfi vegna uppsetningar skiltis skammt frá mótum Austurlandsvegar og Hróarstunguvegar. Byggingarfulltrúi upplýsti kæranda með tölvupósti sama dag um málsmeðferð og hvaða gögnum væri nauðsynlegt að skila inn vegna umsóknarinnar, þar á meðal jákvæðri umsögn frá Vegagerðinni sem væri veg­haldari. Umsögn lá fyrir 16. ágúst s.á. þar sem fram kom að ekki væri veitt heimild fyrir skiltinu af hálfu Vegagerðarinnar. Merkið væri utan þéttbýlis og um það giltu m.a. vegalög nr. 80/2007, umferðar­lög nr. 77/2019 og náttúruverndarlög nr. 60/2013. Hið fyrirhugaða skilti væri rétt utan veghelgunarsvæðis hringvegar, u.þ.b. 31 m frá miðlínu Austurlandsvegar og 21 m frá miðlínu Hróarstungu­vegar. Um væri að ræða stórt og upplýst mannvirki sem væri truflandi fyrir umferð og hefði áhrif á umferðaröryggi vegfarenda um vegamótin.

Með tölvupósti 1. október 2024 upplýsti kærandi byggingarfulltrúa um að brugðist hefði verið við athugasemdum frá Vegagerðinni með því að færa skiltið út fyrir 40 m radíus frá gatna­mótum og um væri að ræða baklýsingu þannig að engin lýsing yrði fram á veg. Með tölvupósti 2. s.m. var óskað eftir að uppfærðum gögnum yrði skilað inn, þar á meðal jákvæðri umsögn Vega­gerðarinnar. Kærandi svaraði sama dag með tölvupósti þar sem fram kom að það lægi þegar fyrir umsögn frá Vegagerðinni og að það væri sveitarfélagsins að taka ákvörðun í málinu. Þá sagði einnig að reynt hafi verið að ná tali af Vegagerðinni, en ekki fengist svar. Meðfylgjandi var einnig minnisblað vegna málsins.

Sveitarfélaginu og kæranda barst bréf frá Vegagerðinni, dags. 6. janúar 2025, vegna hins um­deilda skiltis. Þar kom fram að samkvæmt 90. gr. umferðarlaga sé veghaldara heimilt að hafna umsókn um uppsetningu á auglýsingaskiltum sem beint sé að vegi veghaldara. Fyrir­huguð staðsetning skiltisins væri skammt utan veghelgunarsvæðis og hefði stofnunin áhyggjur af áhrifum stórra, upplýstra skilta sem væri ætlað að taka athygli frá umferð og í þessu tilfelli frá gatnamótum. Vegagerðin gæti þar af leiðandi ekki heimilað skilti á þessum stað fyrir sitt leyti. Með tölvupósti 16. s.m. upplýsti byggingarfulltrúi kæranda að framangreint bréf frá Vega­gerðinni hefði borist þar sem lagst væri gegn fyrirhuguðu skilti. Samkvæmt 32. gr. vega­laga og 90. gr. umferðarlaga væri leyfi Vegagerðarinnar skilyrði fyrir uppsetningu skiltis á umræddu svæði. Var kæranda leiðbeint um að hafa samband við Vegagerðina ef hann vildi freista þess að fá hana til að endurskoða ákvörðun sína og var gefinn frestur til 30. s.m. til að koma með frekari athugasemdir vegna málsins.

Kærandi sendi byggingarfulltrúa tölvupóst 23. apríl s.á. þar sem gerð var krafa um að sveitar­félagið afgreiddi umsókn um byggingarleyfi. Vísaði kærandi til þess að hann teldi byggingar­fulltrúa ekki bundinn af afstöðu Vegagerðarinnar vegna staðsetningar skiltisins. Byggingar­­­fulltrúi svaraði erindinu með tölvupósti 28. s.m. þar sem umsókn kæranda var synjað þar sem leyfi Vegagerðarinnar lægi ekki fyrir, líkt og skylt væri skv. 90. gr. umferðar­laga.

Málsrök kæranda: Kærandi vísar til þess að sveitarfélagið hafi ekki tekið sjálfstæða ákvörðun í málinu þar sem gögn málsins beri með sér að það hafi litið svo á að raunverulegur leyfis­veitandi væri Vegagerðin og að án jákvæðrar umsagnar stofnunarinnar væri ekki hægt að samþykkja erindið. Málið hafi því ekki fegið efnislega og sjálfstæða meðferð hjá leyfisveitanda og því beri að ógilda ákvörðun byggingarfulltrúa og vísa málinu aftur til löglegrar meðferðar. Fráleitt sé að sveitarfélaginu sé óheimilt að gefa út byggingarleyfi ef mannvirkið snúi að um­ferð með vísan til 90. gr. umferðarlaga nr. 77/2019. Ákvæðið takmarkist við umráðasvæði veg­haldara samkvæmt vegalögum. Túlkun samkvæmt orðanna hljóðan leiði til niðurstöðu sem geti verið fráleit og tekið til skilta sem sett séu upp í mikilli fjarlægð.

Vegagerðin sé stjórnvald sem hafi heimild til að stækka umráðasvæði sitt við sérstakar aðstæður með stoð í vegalögum nr. 80/2007. Um slíkar ákvarðanir gildi stjórnsýslulög nr. 37/1993 og séu slíkar ákvarðanir kæranlegar. Umsagnir Vegagerðarinnar feli ekki í sér slíkar ákvarðanir. Það sé skiljanlegt að Vegagerðin leggist alltaf gegn uppsetningu skilta í nágrenni við vegi til öryggis, þar sem jákvæð umsögn myndi skapa þrýsting vegna annarra umsókna. Því sé öruggast fyrir stofnunina að vera alltaf neikvæð, en það leiði til þess að ekki verði hægt að setja upp skilti við vegi. Túlka beri 90. gr. umferðarlaga svo að leita þurfi heimildar veg­haldara ef sett séu upp spjöld, auglýsingar, ljósaskilti eða sambærilegur búnaður við veg eða þannig að honum sé beint að umferð, þegar slíkt eigi sér stað innan vegsvæðis.

Umsögn Vegagerðarinnar verði ekki skilin á annan hátt en að þar sé fjallað um LED skilti, en ekki vandað skilti með upphleyptum stöfum með baklýsingu. Gera verði greinarmun á LED skiltum og skiltum með baklýsingu þar sem lýsing sé aldrei beint í augu vegfarenda. Þá sé því mótmælt að náttúruverndarlög eigi við um skiltið. Um sé að ræða skilti sem bjóði fólk velkomið í þétt­býlið við Lagarfljótið og þar sem þéttbýlið byrji þar eigi náttúruverndarlög ekki við.

Sveitarfélagið hafi farið fram á að aflað yrði jákvæðrar umsagnar frá Vegagerðinni. Kærandi hafi ekki talið það sitt hlutverk, en þrátt fyrir það óskað eftir fundi með starfsmönnum stofnunar­innar sem komið hefðu að þáverandi umsögn. Þeirri viðleitni hafi ekki verið svarað.

Málsmeðferð sveitarfélagsins hafi tekið 18 mánuði og aðfinnsluvert sé að byggingarfulltrúi hafi ekki nýtt sér heimild til að vísa málinu til umhverfis- og framkvæmdaráðs til afgreiðslu, sbr. 24. gr. viðauka við reglur um stjórn Múlaþings, þar sem fram komi að byggingarfulltrúa sé heimilt að vísa ákvörðun skv. 23. gr. til afgreiðslu umhverfis- og framkvæmdaráðs ef ætla megi að aðili máls muni ekki sæta niðurstöðu málsins eða ef lög, reglur eða stefna séu ekki skýr eða ljóst að ákvörðunin sé stefnumarkandi.

Málsrök Múlaþings: Bent er á að samkvæmt lögum nr. 160/2010 um mannvirki sé byggingar­fulltrúi sjálfstæður í störfum sínum og þar sé ekki gert ráð fyrir að annar aðili en úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála geti ógilt ákvarðanir hans um synjun byggingar­leyfis. Þrátt fyrir að umhverfis- og framkvæmdaráð fari með hlutverk byggingarnefndar, sbr. 7. gr. laga nr. 160/2010, þá hafi hún ekki heimild til að afturkalla, endurupptaka eða breyta ákvörðun byggingarfulltrúa um synjun byggingarleyfis. Hin kærða ákvörðun hafi verið tekin og birt kæranda með tölvupósti 28. apríl 2025 og þar komi fram tilvísun til gr. 2.3.7. byggingar­reglugerðar nr. 112/2010 og tekið fram að leyfi Vegagerðarinnar sbr. 90. gr. umferðarlaga nr. 77/2019 væri ekki til staðar.

Það sé hlutverk byggingarfulltrúa að kanna hvort skilyrðum fyrir samþykkt byggingarleyfis sé fullnægt. Séu þau ekki uppfyllt þá hafi hann ekki heimild til að gefa út slíkt leyfi. Í málinu liggi fyrir að skilyrði c-liðar gr. 2.4.1. byggingarreglugerðar hafi ekki verið uppfyllt þar sem leyfi Vegagerðarinnar hafi ekki legið fyrir. Kæranda hafi verið leiðbeint um að afla þyrfti slíks leyfis með tölvupósti 17. júlí 2023.

Fyrir liggi í málinu afstaða Vegagerðarinnar þar sem ekki hafi verið gefið leyfi í samræmi við 90. gr. umferðarlaga. Stofnunin meti það sjálfstætt hvor veitt sé leyfi í samræmi við nefnt ákvæði umferðarlaga sbr. 32. gr. vegalaga. Hafi kærandi athugasemdir við afstöðu Vega­gerðarinnar þurfi þeir að beina þeim þangað og nýta sér úrræði sem þar séu tiltæk til að freista þess að breyta afstöðu hennar.

Niðurstaða: Í máli þessu er deilt um lögmæti ákvörðunar byggingarfulltrúa Múlaþings að synja umsókn um byggingarleyfi fyrir frístandandi, baklýstu skilti nálægt mótum Hróars­tunguvegar og Austurlandsvegar. Kæruheimild til úrskurðarnefndarinnar er í 59. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki.

Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. og 13. tl. 3. gr. laga nr. 160/2010 falla skilti, eins og um ræðir í þessu máli, undir gildissvið laganna. Í 90. gr. umferðarlaga nr. 77/2019 kemur fram að spjöld, auglýsingar, ljósaskilti eða sambærilegan búnað megi eigi setja á eða við veg þannig að honum sé beint að umferð nema með heimild veghaldara. Veghaldari geti synjað um leyfi eða gert kröfu um að slíkur búnaður verði fjarlægður ef hann telji hann draga úr umferðar­öryggi, þar á meðal ef misskilja megi hann sem umferðarmerki, umferðarskilti eða veg­merkingu, búnaður tálmi vegsýn eða sé til þess fallinn að draga athygli vegfarandans frá vegi eða umferðinni.

Í máli þessu hefur kærandi haldið því fram að ákvæði 90. gr. umferðarlaga takmarkist við umráðasvæði veghaldara skv. vegalögum nr. 80/2007 og vísar í því sambandi til ákvæðis eldri umferðarlaga, nr. 50/1987 er féllu úr gildi við gildistöku núgildandi laga. Í greinargerð með umferðarlögum nr. 77/2019 segir um 90. gr. að ákvæðið sé samhljóða 87. gr. þágildandi laga en að notað verði orðið „ljósaskilti“ í stað „ljósabúnaðar“. Í 1. mgr. 87. gr. laga nr. 50/1987 sagði: „Spjöld, auglýsingar, ljósabúnað og þess háttar má eigi setja á eða í tengslum við merki skv. 1. mgr. 84. gr.“ Í 2. mgr. sagði enn fremur: „Hluti, sem um ræðir í 1. mgr. og sjást frá vegi, getur lögreglustjóri látið fjarlægja, ef þeir líkjast merkjum skv. 1. mgr. 84. gr. eða geta að öðru leyti verið villandi eða valdið óþægindum fyrir umferð.“ Í greinargerð með lögunum er ákvæðið skýrt á þann hátt að 1. mgr. feli í sér bann við því að setja spjöld, auglýsingar, ljósabúnað o.þ.h. á eða í tengslum við umferðarmerki, en 2. mgr. heimili lögreglustjóra að láta fjarlægja slíka hluti ef þeir sjáist frá vegi og líkist umferðarmerkjum eða geti að öðru leyti verið villandi eða valdið óþægindum.

Í 1. mgr. 32. gr. vegalaga kemur fram að byggingar, leiðslur, auglýsingaspjöld, skurði eða önnur mannvirki megi ekki staðsetja nær vegi en 30 m frá miðlínu stofnvega og 15 m frá miðlínu annarra þjóðvega nema leyfi veghaldara komi til. Þá kemur fram í 2. mgr. að óheimilt sé að reisa mannvirki nema með leyfi veghaldara við vegmót vega skv. 1. mgr. á línum sem takmarkist af beinum línum milli punkta á miðlínu vega 40 m frá skurðpunkti þeirra. Veg­haldari geti ef sérstaklega standi á fært út mörk þessi allt að 150 m.

Telja verður að ákvæði 32. gr. vegalaga um fjarlægðir mannvirkja frá vegum og gatnamótum takmarki ekki heimildir veghaldara til að synja um leyfi skv. 90. gr. umferðarlaga en bæði ákvæðin stefni að sama markmiði, þ.e. að tryggja umferðaröryggi. Þá verður einnig að líta til þess að samkvæmt 2. mgr. 32. gr. vegalaga er veghaldara heimilt að færa mörk þau er kveðið er á um í 1. mgr. ákvæðisins allt að 150 m. Gerir ákvæðið ekki grein fyrir með hvaða hætti veghaldari kveði á um tilfærslu markanna. Að mati nefndarinnar verður að leggja til grundvallar umsögn Vegagerðarinnar um að hið umdeilda skilti geti dregið úr umferðaröryggi enda var skiltinu, samkvæmt umsókn kæranda, ætlað að standa innan 150 m frá vegi og vegamótum.

Að öllu framangreindu virtu var byggingarfulltrúa rétt að synja umsókn kæranda um byggingar­­leyfi fyrir umræddu skilti.

Úrskurðarorð:

Hafnað er kröfu kæranda um ógildingu ákvörðunar byggingarfulltrúa Múlaþings frá 28. apríl 2025 um að synja um leyfi fyrir baklýstu skilti nærri mótum Hróarstunguvegar og Austurlands­vegar.

 

ágú 22
Love0

66/2025 Urðarhvarf

Með

Árið 2025, föstudaginn 22. ágúst, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Ómar Stefánsson varaformaður, Aðalheiður Jóhannsdóttir prófessor og Þorsteinn Þorsteinsson byggingar­verkfræðingur.

 Fyrir var tekið mál nr. 66/2025, kæra á ákvörðun byggingarfulltrúa Kópavogsbæjar frá 26. mars 2025 um að gera athugasemdir við lokaúttekt þess efnis að eftir eigi að reisa stoðvegg og tröppur á lóðamörkum.

Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 25. apríl 2025, er barst nefndinni sama dag, kærir Akralind ehf. þá ákvörðun byggingarfulltrúa Kópavogsbæjar frá 26. mars 2025 að gera athugasemdir við lokaúttekt fasteignarinnar að Urðarhvarfi 4 þess efnis að eftir eigi að reisa stoðvegg og tröppur á lóðamörkum. Er þess krafist að athugasemdin verði felld úr gildi en til vara að úrskurðað verði að við lokaúttekt hafi ekki verið byggt á lögmætum hönnunargögnum og byggingarfulltrúa gert að framkvæma lokaúttekt að nýju.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Kópavogsbæ 13. maí 2025.

Málavextir: Með kæru til úrskurðarnefndarinnar, dags. 3. desember 2024, lagði kærandi þessa máls fram kæru vegna ákvörðunar Kópavogsbæjar að vísa frá beiðni um að lokaúttekt færi fram á fasteigninni að Urðarhvarfi 4. Lauk því með úrskurði í máli  nr. 169/2024, dags. 13. mars 2025, þar sem lagt var fyrir byggingarfulltrúa að taka til efnislegrar afgreiðslu beiðni kæranda um lokaúttekt.

Lokaúttekt vegna fasteignarinnar að Urðarhvarfi 4 fór fram 24. mars 2025 og gerði byggingar­fulltrúi sem og Slökkvilið Höfuðborgarsvæðisins þónokkrar athugasemdir við úttektina sem sendar voru byggingarstjóra með tölvupósti 1. apríl s.á. Þar á meðal var athugasemd byggingar­fulltrúa um að eftir væri að reisa stoðvegg og tröppur á lóðamörkum. Er sú athugasemd byggingarfulltrúa hin kærða ákvörðun í máli þessu.

Málsrök kæranda: Vísað er til þess að við lokaúttekt hafi verið byggt á öðrum hönnunar­gögnum en legið hafi fyrir þegar óskað hafi verið eftir lokaúttekt árið 2022. Málsmeðferð við samþykkt hinna nýju hönnunargagna hafi ekki verið í samræmi við lög og því hafi lokaúttekt ekki byggt á lögmætum gögnum sem leggja hafi mátt til grundvallar slíkri úttekt. Gögnin hafi verið samþykkt einhliða af Kópavogsbæ án vitneskju kæranda og byggingarstjóra. Kópavogs­bær hafi brotið gegn stjórnsýslulögum nr. 37/1993 við gerð nýrra teikninga, dags. 14. febrúar 2025, og eftir atvikum óskráðum reglum stjórnsýsluréttar. Máls­meðferð við samþykkt hinna nýju teikninga hafi ekki verið í samræmi við lög og óheimilt hafi verið að byggja lokaúttekt á þeim. Teikningarnar hafi augljós og bein áhrif á réttarstöðu kæranda enda standi hann nú frammi fyrir því að öllu óbreyttu að þurfa að reisa stoðvegg með tilheyrandi kostnaði á grund­velli teikninga sem kærandi og byggingarstjóri hafi ekki haft vitneskju um. Mikilvægt sé að skorið verði úr réttarstöðunni að þessu leyti, enda liggi fyrir athugasemd um að ekki sé búið að reisa „stoðvegg og tröppur á lóðamörkum“. Kærandi hafi verið settur í þá stöðu að bera ábyrgð á mannvirki, vera afsalshafi sömu eignar og greiðandi byggingar­stjóra­tryggingar, en þurfa að óbreyttu að sæta því að fylgja athugasemd um lokaúttekt sem byggist á nýjum teikningum sem hann hafi ekki haft vitneskju um og einkaréttarlegum gerningi sem hann hafi ekki haft nokkra aðkomu að.

Málsrök Kópavogsbæjar: Vísað er til þess að ekki sé í máli þessu neinni kæranlegri stjórn­valds­ákvörðun til að dreifa í skilningi stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Samkvæmt 59. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki sæti einungis stjórnvaldsákvarðanir, sem teknar séu á grundvelli laganna, kæru til úrskurðarnefndarinnar. Athugasemd skoðunarmanns í lokaúttekt sé þáttur í lögbundnu eftirliti byggingarfulltrúa sem bindi ekki enda á stjórnsýslumál í skilningi stjórn­sýslulaga. Beri því að vísa málinu frá nefndinni.

Hinn umdeildi stoðveggur sé sýndur á deiliskipulagi Vatnsendahverfis, breytingu vegna Urðarhvarfs 4, sem tekið hafi gildi með birtingu í B-deild Stjórnartíðinda 15. júní 2015. Á samþykktri teikningu, dags. 27. desember 2007, sé greinilega gert ráð fyrir stoðveggnum á afstöðu­myndum. Fullyrðingar kæranda um annað eigi ekki við nein rök að styðjast. Ekki hafi á neinum tímapunkti í byggingarsögu lóðarinnar verið fallið frá gerð stoðveggjarins. Gerð umrædds stoðveggjar snúi að öryggi vegfarenda á lóðamörkum og óheimilt sé að gefa út lokaúttektar­­­­vottorð ef mannvirki uppfylli ekki öryggiskröfur, sbr. 5. mgr. 16. gr. lagar nr. 160/2010. Sá mismunur sem sé á raunverulegri hæð lóðar og hæð skv. teikningum sem nú kunni að vera að sé tilkominn vegna athafna kæranda sem hafi mokað efni út á bæjarland, hækkað það um marga metra án leyfis og þannig minnkað hæðarmun. Sá halli sem sé á brekkunni sé of mikill með tilliti til umhirðu og hættu á landskriði. Athugasemd skoðunar­manns sé ekki til komin vegna teikninga, dags. 14. febrúar 2025, sem fylgdu umsókn nýrra eigenda hússins til að byggja stoðvegginn og útitröppur. Úttektin hafi byggt alfarið á þeim gögnum sem byggingarstjóri hafi lagt fram við úttektina.

Engin gögn séu til hjá Kópavogsbæ sem styðji þá fullyrðingu kæranda að bæjarstjóri og skipulagsfulltrúi hafi samþykkt að falla frá gerð stoðveggjarins í kjölfar fundar síðsumars 2014. Slíkt hefði kallað á breytingu á deiliskipulagi, en engin slík breyting hafi verið gerð. Eina breytingin sem gerð hafi verið í kjölfar fundarins hafi verið stækkun lóðarinnar sem hafi haft í för með sér að stoðveggurinn hafi færst austar inn á bæjarlandið.

Samkvæmt 1. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála sé það hlutverk nefndarinnar að úrskurða í kærumálum vegna stjórnvaldsákvarðana og í ágreinings­málum vegna annarra úrlausnaratriða á sviði umhverfis- og auðlindamála eftir því sem mælt sé fyrir um í lögum á því sviði. Það sé ekki hlutverk hennar að taka nýja ákvörðun í máli eða leggja fyrir stjórnvöld að framkvæma tilteknar athafnir. Því beri að vísa frá kröfu kæranda um að úrskurðarnefndin leggi fyrir byggingarfulltrúa að endurtaka lokaúttekt enda sé slíkt utan valdheimilda hennar.

 Viðbótarathugasemdir kæranda: Vísað er til þess að ef athugasemd byggingarfulltrúa sé ekki kæranleg til úrskurðarnefndarinnar geti kærandi ekki látið reyna á hvort athugasemdin sé réttmæt, enda standi þá einvörðungu eftir fyrir kæranda að framfylgja efnislegu innihaldi athugasemdarinnar til þess að fá útgefið lokaúttektarvottorð. Það sé að mati kæranda ljóst að slíkar athugasemdir varði réttindi og skyldur kæranda, sbr. 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Athugasemd byggingarfulltrúa hafi verið birt kæranda og ljóst að hann þurfi að óbreyttu að framfylgja innihaldi hennar.

Niðurstaða: Í máli þessu er deilt um athugasemdir byggingarfulltrúa við lokaúttekt á fast­eigninni að Urðarhvarfi 4 þess efnis að eftir eigi að reisa stoðvegg og tröppur á lóða­mörkum.

Framkvæmd lokaúttektar og útgáfa vottorðs þess efnis er hluti af lögbundnu eftirliti byggingar­fulltrúa með mannvirkjagerð, sbr. 2. og 3. mgr. 16. gr. laga nr. 160/2010. Samkvæmt 3. mgr. 36. gr. laganna skal við lokaúttekt gera úttekt á því hvort mannvirkið uppfylli ákvæði laganna og reglugerða sem settar hafa verið samkvæmt þeim og hvort byggt hafi verið í samræmi við samþykkt hönnunargögn. Þá er mælt fyrir um í 4. mgr. ákvæðisins að ef mannvirkið uppfylli ekki að öllu leyti ákvæði laganna og reglugerða sem settar hafi verið samkvæmt þeim þá geti útgefandi byggingarleyfis gefið út vottorð um úttektina með athugasemdum. Þáttum sem varði aðgengi skuli þó ávallt hafa verið lokið við gerð lokaúttektar. Segir jafnframt í 5. mgr. sömu lagagreinar að eftirlitsaðili geti fyrirskipað lokun mannvirkis komi í ljós við lokaúttekt að mannvirki uppfylli ekki öryggis- eða hollustukröfur og lagt fyrir eiganda þess að bæta úr, en lokaúttektarvottorð skuli þá ekki gefið út fyrr en það hafi verið gert.

Í máli þessu fór fram lokaúttekt af hálfu byggingarfulltrúa 24. mars 2025 og gerði hann þónokkrar athugasemdir aðrar en þær sem varða hinn umdeilda stoðvegg og tröppur. Einnig liggur fyrir í málinu afstaða slökkviliðs, dags. 26. s.m., þar sem sagði að lagst væri gegn því að öryggis- eða lokaúttektarvottorð yrði gefið út og að notkun húsnæðisins yrði ekki leyfð að óbreyttu. Lokaúttektarvottorð hefur ekki verið gefið út vegna mannvirkisins.

Samkvæmt 1. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála hefur úrskurðarnefndin það hlutverk að úrskurða í kærumálum vegna stjórnvaldsákvarðana og ágreiningsmálum vegna annarra úrlausnaratriða á sviði umhverfis- og auðlindamála eftir því sem mælt er fyrir um í lögum á því sviði. Samkvæmt 2. mgr. 26. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 verða þó ákvarðanir sem ekki binda enda á mál ekki kærðar til æðra stjórnvalds.

Þrátt fyrir að lokaúttekt hafi farið fram er ljóst að hvorki hefur útgáfa vottorðs um lokaúttekt átt sér stað né hefur verið synjað um slíkt vottorð, enda liggur fyrir að nokkurra úrbóta sé þörf áður en ákvörðun um útgáfu slíks vottorðs verður tekin. Lokaúttekt er samkvæmt 36. gr. laga nr. 160/2010 athugun byggingarfulltrúa sem líkur með útgáfu lokaúttektarvottorðs eða þá eftir atvikum með synjun um útgáfu vottorðs. Verður að telja að athugasemdir byggingarfulltrúa við lokaúttekt sem ekki hefur verið lokið með framangreindum hætti sé liður í málsmeðferð þeirri er 36. gr. laga um mannvirki fjallar um og bindi ekki enda á mál í skilningi 26. gr. stjórn­sýslulaga.

Með vísan til framangreinds er kærumáli þessu vísað frá úrskurðarnefndinni.

 Úrskurðarorð:

Kærumáli þessu er vísað frá úrskurðarnefndinni.