79/2025 Skógarberg

Árið 2025, fimmtudaginn 25. september, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Arnór Snæbjörnsson formaður, Karólína Finnbjörnsdóttir lögmaður og Þorsteinn Þorsteinsson byggingar­­verkfræðingur.

Fyrir var tekið mál nr. 79/2025, kæra á synjun byggingarfulltrúa Bláskógabyggðar frá 16. apríl 2025 á umsókn um leyfi til að breyta samþykktum aðaluppdráttum vegna hluta hússins að Skógarbergi á lóð nr. 1 í Bláskógabyggð.

Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með kæru til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, er barst nefndinni 19. maí 2025, kærir eigandi lóðar nr. 1 í Skógarbergi í Bláskógabyggð, þá ákvörðun byggingarfulltrúa Bláskógabyggðar frá 16. apríl 2025 að synja umsókn um leyfi til að breyta samþykktum aðaluppdráttum vegna hluta hússins á lóð nr. 1 að Skógarbergi í Bláskógabyggð. Er þess krafist að ákvörðunin verði felld úr gildi.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Umhverfis- og tæknisviði Uppsveita bs. 2. júní og 10. júlí 2025.

Málavextir: Á lóð nr. 1 að Skógarbergi í Bláskógabyggð stendur 295,4 m² véla- og verkfæra­geymsla samkvæmt fasteignaskrá Húsnæðis- og mannvirkja­stofnunar. Á afgreiðslufundi byggingar­­fulltrúa 15. febrúar 2023 var synjað umsókn um leyfi til að breyta afmörkuðum hluta hússins í íbúðarhúsnæði með vísan til þess að notkun á PIR samloku­einingum í notkunarflokki 3 væri ekki heimil samkvæmt byggingarreglugerð nr. 112/2012. Tekur sá flokkur til mannvirkja eða rýma þar sem gert er ráð fyrir að fólk gisti, þekki flóttaleiðir og sé almennt fært um að bjarga sér sjálft út úr mannvirkinu eða á öruggt svæði við eldsvoða, samanber gr. 9.1.3. í byggingarreglugerð. Hinn 18. september 2024 var á fundi byggingarfulltrúa samþykkt umsókn um breytta notkun húsnæðisins að hluta í íbúð og stækkun þess. Í byggingarlýsingu kom fram að þak yfir íbúð yrði úr stálklæddum steinullareiningum með límtré í þaki. Í framhaldinu óskaði kærandi eftir afstöðu eldvarnar­eftirlits Brunavarna Árnessýslu um hvort hægt væri að nota áfram samlokueiningar með PIR einangrun í þak íbúðarinnar. Með beiðninni fylgdi minnis­blað sérhæfðs ráðgjafa um brunavarnir þar sem m.a. kom fram að leiða mætti líkum að því að megin­markmið gr. 9.1.1. í byggingarreglugerð um varnir gegn eldsvoða væru uppfyllt með þeim frágangi sem væri á þakinu. Leitaði eldvarnareftirlitið álits Húsnæðis- og mannvirkja­stofnunar sem vísaði í áliti sínu í reglur og leiðbeiningar með þeim fyrirvara að stofnunin tæki ekki efnislega afstöðu til einstakra mála.

Á afgreiðslufundi byggingarfulltrúa 16. apríl 2025 var tekin fyrir umsókn kæranda um að veitt yrði heimild fyrir því að í stað þess að núverandi PIR einingar yrðu fjarlægðar af þaki yrðu þær brunavarðar. Var umsókninni synjað með vísan til c-liðar gr. 9.6.10. í byggingarreglugerð. Einnig var bent á að fram kæmi í leiðbeiningum Húsnæðis- og mannvirkja­stofnunar að eining­arnar mætti ekki nota í húsnæði þar sem fólk svæfi.

Málsrök kæranda: Kærandi telur að c-liður gr. 9.6.10. í byggingarreglugerð nr. 112/2012 eigi ekki við í máli þessu. Á þaki þess hluta hússins sem um ræði séu stálklæddar húseiningar sem vottaðar hafi verið af Brunamálastofnun á sínum tíma, en uppfylli einnig kröfur gildandi byggingar­reglugerðar. Innan á einingarnar hafi verið klætt með 100 mm steinull í grind sem liggi þétt að samlokueiningunni og klætt að innan með 13 mm gifsplötu.

Undantekningar í a-e lið gr. 9.6.10. í byggingarreglugerð fjalli einkum um það að þegar einangrunin sé eldvarin með klæðningum og byggingarhlutum þá megi nota brennanlega einangrun, en hér sé átt við allar gerðir einangrunar sem ekki séu í flokkum A1 og A2 eftir ÍST EN 13501, sbr. viðauka 1 við byggingarreglugerð. Samkvæmt c-lið sé leyft að nota stálklæddar húseiningar sem uppfylli ákvæði ÍST EN 14509 með brennanlegri einangrun í þök og veggi í allt að tveggja hæða hús í notkunarflokkum 1 og 2 þar sem rökstutt sé að slíkt sé talið hættulítið. Slíkar einingar skuli uppfylla að lágmarki kröfur samkvæmt flokki C-s2,d0 og megi ekki vera með einangrun sem bráðni við hita. Engin krafa sé gerð um viðbótareldvarnir á einangrunina. Þegar sett sé viðbótareldvörn innan á einingarnar eigi þetta ákvæði ekki lengur við þar sem einingarnar séu nú þegar eldvarðar að innan en að utan sé áfram klæðning í flokki B(roof) t2.

Samkvæmt d-lið reglugerðarinnar sé leyft að nota brennanlega einangrun ofan á steypta þak­plötu utanhúss enda komi þakklæðning í flokki B(roof) t2 ofan á einangrunina. Brennanlega einangrun megi ekki nota í léttbyggð þök eða veggi eða óvarða ofan á steypta loftplötu að þakrými. Engin krafa sé gerð til einangrunarinnar sjálfrar, en farið fram á að eldvörn á einangrunina sé með tilteknum hætti beggja vegna frá og að innan sé steinsteypt þakplata en að utan sé almenn krafa á þakefnum, þ.e. B(roof) t2. Með léttbyggðu þaki sé hér átt við hefðbundið sperruþak þar sem opið loftunarbil sé yfir einangruninni og þetta ákvæði eigi því ekki við hér. Sérstök krafa um bruna­mót­­stöðu steyptu þakplötunnar sé ekki að finna hér. Líta megi til kafla 9.9 í reglugerðinni og myndi krafan líklegast vera sett í flokkinn „mjög tak­mörkuð eða lítil áhætta“ sem gefi kröfu upp á allt að R 30 brunamótstöðu en jafnframt klæðningu í flokki 1 að innanverðu. Ofan á slíka loftplötu mætti nota stálklædda stálsamloku­einingar með brennanlegri einangrun án nokkurra vand­kvæða m.t.t. brunaákvæða. Þessa útfærslu mætti nota í þak á byggingar í öllum notkunarflokkum, þar með talinn flokk 3 og óháð hæð húsanna.

Ljóst sé að byggingarreglugerðin heimili notkun á brennanlegri einangrun í þökum húsa sé frá henni gengið þannig að ákvæði um öryggi séu uppfyllt. Sú útfærsla á þakinu sem sé á húsinu sé öryggislega á milli þeirra undanþáguákvæða sem varði notkun á óbrennanlegri einangrun og fjallað sé um í c- og d-liðum gr. 9.6.10. reglugerðarinnar. Hún sé mun betri en c-liður geri kröfu um og með metinni 30 mínúta brunamótstöðu gagnvart eldi innan frá sem sé sú lágmarks­vörn sem lesa megi úr byggingarreglugerðinni fyrir d-lið.

Málsrök Bláskógabyggðar: Sveitarfélagið bendir á að í byggingarreglugerð nr. 112/2012 og leiðbeiningum Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar sé afdráttarlaust kveðið á um að notkun á PIR samlokueiningum sé ekki heimil í byggingum í notkunarflokki 3, en íbúð falli hér undir. Því séu ekki uppfyllt skilyrði gr. 9.6.10. í reglugerðinni. Eigi undanþágur í c-lið greinar­innar aðeins við um hús í notkunarflokkum 1 og 2 og d-liður eigi ekki við þar sem um sé að ræða léttbyggt þak, en ekki steypta þakplötu með yfirlag í flokki B(roof) t2. Við útgáfu nýs byggingarleyfis skuli tekið mið af reglugerðinni og m.a. líta til gr. 2.3.2. Séu breytingar á notkun mannvirkis háðar byggingarleyfi og þurfi fullnægjandi samræmi að vera við núgildandi kröfur um brunavarnir og byggingarefni.

—–

Við meðferð kærumálsins leitaði úrskurðarnefndin aðstoðar dr. Björns Karlssonar prófessors við umhverfis- og byggingarverkfræðideild Háskóla Íslands, sbr. 4. mgr. 3. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála.

Niðurstaða: Mál þetta varðar lögmæti þeirrar ákvörðunar byggingarfulltrúa að fallast ekki á umsókn kæranda um breytingar á frágangi þakvirkis samkvæmt samþykktum aðaluppdráttum yfir nýlega samþykktri íbúð á efri hæð hússins að Skógarbergi, lóð nr. 1. Lýtur ágreiningur málsins einkum að því hvort heimilt sé að nota stálklæddar samlokueiningar með svo nefndri PIR einangrun í þaki íbúðarhúsnæðis. Fram kemur í gögnum málsins að þakið sé byggt upp með hvítum 0,6 mm stálklæddum yleining­um (frá tilteknum framleiðanda) með 100 mm PIR kjarna sem sé sjálfslökkvandi og illtendranlegur við 0,29 W/m²/°C geislun, með aukinni eldvörn (C-s2,d0). Upp við einangrunina sé búið að setja 100 mm steinullareinangrun án hol­rýmis í tré­grind og loks sé klætt með 13 mm gifsplötu. Kæruheimild til úrskurðarnefndarinnar er í 59. gr. laga um mannvirki nr. 160/2010 og barst kæra innan kærufrests.

Í gr. 9.6.10. í byggingarreglugerð nr. 112/2012 er fjallað um brunaeiginleika einangrunar og sett fram sú meginregla að einangrunarefni húsa og tæknibúnaðar skuli vera óbrennanlegt nema í nánar tilgreindum rýmum eða með tilteknum undantekningum sem taldar eru upp í a-e liðum greinarinnar. Um breytingu á þegar byggðu mannvirki eða breytta notkun þess er mælt fyrir um í gr. 9.2.5. í byggingarreglugerðinni. Skal þá hönnuður aðaluppdráttar, eða annar hönnuður sem tekur að sér ábyrgð á brunahönnun, staðfesta að brunavarnir uppfylli kröfur reglugerðar­innar.

Fyrir liggur slíkt álit sérhæfðs ráðgjafa um brunavarnir þar sem bent er á að í c-lið í gr. 9.6.10. í byggingarreglugerð sé fjallað um kröfur til eiginleika á samlokueiningum og að nota megi þær í þök og veggi lægri húsa. Þar sé gert ráð fyrir því að einingarnar myndi bæði ytri og innri klæðningu í húsunum og að ekki sé klætt innan á einingarnar til að auka brunaþol þeirra. Tekið er um leið fram að notkunin takmarkist við notkunarflokka 1 og 2, en í máli þessu sé um að ræða notkunarflokka 1 (verkstæði) og 3 (íbúð). Fjallað er einnig um d-lið, sem varði notkun á brennan­legri einangrun á steyptar þakplötur utanhúss og léttbyggð þök. Í álitinu er komist að þeirri niðurstöðu að hvorug þessara undanþága eigi „beint við“ um þakið á umræddu húsi og því þurfi að skoða þakið út frá þeim sem og meginmarkmið byggingarreglugerðar út frá öryggi gagnvart bruna, sbr. gr. 9.1.1. í reglugerðinni. Var í framhaldi færður fram rökstuðningur um hvort meginmarkmiðin væru uppfyllt. Var það niðurstaða ráðgjafans að notkun á samloku­einingum með PIR einangrun í þak íbúðarinnar væri ekki í samræmi við 1. mgr. gr. 9.6.10., eða a-d liði sömu greinar, en leiða mætti líkum að því að með þeim frágangi sem væri á þakinu væru meginmarkmið gr. 9.1.1. reglugerðarinnar uppfyllt. Fram kemur einnig í álitinu að þær einingar sem um ræði uppfylli kröfur um flokk C-s2,d0 og hafi verið samþykktar af Brunamála­stofnun.

Fjallað er um varnir gegn eldsvoða í 9. hluta byggingarreglugerðar. Samkvæmt megin­mark­miði gr. 9.1.1. reglugerðarinnar skulu byggingar og önnur mannvirki þannig hönnuð og byggð að öryggi fólks, dýra, umhverfis, menningarverðmæta og eigna gagnvart bruna sé ávallt tryggt. Skal við hönnun mannvirkja ávallt gera ráð fyrir því að eldur geti komið upp og eru talin upp í a-f liðum 2. mgr. greinarinnar þau atriði sem þurfa að vera trygg, t.a.m að viðstaddir geti yfirgefið mannvirkið í eldsvoða, sbr. a-lið greinarinnar. Í gr. 9.2.1. segir að með hönnun bruna­varna bygginga og annarra mannvirkja skuli vera tryggt og sýnt fram á að öryggi viðkomandi mannvirkja sé fullnægjandi og að uppfyllt séu meginmarkmið og önnur ákvæði þessa hluta reglugerðarinnar. Séu meginreglur ávallt ófrá­víkjanlegar en viðmiðunarreglur frávíkjanlegar með tækniskiptum, sbr. b-lið gr. 9.2.2., eða brunahönnun, sbr. c-lið gr. 9.2.2., enda sé sýnt fram á að brunaöryggi sé ekki skert og uppfyllt séu meginmarkmið reglugerðarinnar og meginreglur þeirra ákvæða sem vikið sé frá. Önnur ákvæði þessa hluta reglugerðarinnar séu ófrávíkjanleg nema annað sé tekið fram.

Við hina kærðu synjun vísaði byggingarfulltrúi til c-liðar gr. 9.6.10., er heimilar notkun stál­klæddra húseininga að nánari tilgreindum skilyrðum uppfylltum í mannvirkjum í notkunar­flokkum 1 og 2, þar sem rökstutt sé að slíkt sé talið hættulítið. Með synjuninni var í raun gagnályktað á þann veg að til væri að dreifa þeirri meginreglu að notkun á PIR samloku­einingum væri með öllu óheimil í byggingum í notkunarflokki 3. Þetta er rökrétt ályktun í ljósi þess að almennt eru gerðar meiri kröfur til brunavarna þegar farið er upp um notkunarflokk, en á móti kemur að kærandi hefur fært frambærileg rök fyrir því að brunaöryggi sé tryggt með þeim breytingum á frágangi þakvirkis, sem um er deilt og hann hefur lýst.

Af hálfu byggingarfulltrúa var auk þessa vísað til leiðbeininga með eldri byggingarreglugerð nr. 441/1998 og tekið fram að það væri álit lögfræðings hjá Húsnæðis- og mannvirkjastofnun að leiðbeiningar þessar væru enn í gildi og sæktu nú stoð sína í byggingarreglugerð nr. 112/2012. Þá athugasemd verður að gera að slíkar eldri leiðbeiningar eru birtar á vef Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar með þeim fyrirvara að einstök ákvæði í þeim geti verið með öðrum hætti en hliðstæð ákvæði í núgildandi byggingarreglugerð. Notkun leiðbeininganna skuli skoðuð í því ljósi og sé alfarið á ábyrgð viðkomandi notanda. Meðal þeirra leiðbeininga sem hér um ræðir eru leiðbeiningar Brunamálastofnunar ríkisins, 135.10.BR1, ódagsett: „Reglur um notkun samlokueininga með brennanlega einangrun í einnar hæðar húsum.“

Í leiðbeiningum þessum er lýst að almenn notkun þessara eininga sé heimil í verslanir, skrifstofur, iðnaðar- og geymsluhús sem og landbúnaðarbyggingar, þ.e. án þess að gera þurfi viðbótarráðstafanir til brunavarna. Eru þessar viðmiðanir nokkru strangari en gildandi byggingar­reglugerð með því að gert er ráð fyrir að hús séu á einni hæð, en þó allt að 10,8 m með leyfilegu milligólfi. Sé óskað eftir annars konar notkun eininganna skuli útbúin bruna-hönnun, þar sem gerð verði grein fyrir viðbótarráðstöfunum, m.a. viðbótarklæðningum. Í fjórða lið leiðbeininganna kemur fram að óheimilt sé að nota samlokueiningar við aðstæður, þar sem fólk sefur, s.s. íbúðarhús, sjúkrahús og hótel. Sama gildi um hús sem flokkist sem samkomuhús, önnur en íþróttahús, en þá „skuli koma viðbótarklæðning sem uppfylli kröfur til klæðningar í flokki 1, innan á vegg og þakfleti“. Með þessu er ekki gert ráð fyrir því að unnt sé að ráðast í ráðstafanir með viðbótarklæðningum vegna slíkra eininga í húsnæði þar sem fólk sefur. Styðja leiðbeiningarnar með þessu við álit byggingarfulltrúa um almennt bann við notkun þessara eininga í þak íbúðarhúsnæðis.

Við meðferð málsins leitaði byggingarfulltrúi álits Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar sem svaraði með þeim fyrirvara að ekki væri tekin afstaða til einstakra mála. Í áliti stofnunarinnar komu þó fram sömu sjónarmið og hjá byggingarfulltrúa um að undanþága c-liðar gr. 9.6.10. gilti einungis fyrir hús í notkunarflokkum 1 og 2. Jafnframt skyldi brunahólfun milli rýma í ólíkum notkunarflokkum uppfylla skilyrði gr. 9.4.2. og töflu 9.4. Ekki væri nægjanlegt að vísa einungis til meginmarkmiða gr. 9.1.1. reglugerðarinnar. Slík meginákvæði staðfestu tilgang regluverksins, en kæmu ekki í stað aðalkrafna eða brunatæknilegra útfærslna.

Að öllu framangreindu virtu verður álitið að byggingarfulltrúa hafi verið heimilt að synja umsókn kæranda um leyfi til breytinga á samþykktum uppdráttum umþrætts mannvirkis. Verður því að hafna kröfu kæranda um ógildingu hinnar kærðu ákvörðunar.

Úrskurðarorð:

Hafnað er kröfu um ógildingu ákvörðunar byggingarfulltrúa Bláskógabyggðar frá 16. apríl 2025 á um­sókn um leyfi til að breyta samþykktum aðaluppdráttum vegna hluta hússins að Skógarbergi á lóð nr. 1 í Bláskógabyggð.