Úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála

113/2025 Skor

Með

Árið 2025, föstudaginn 10. október, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Unnþór Jónsson settur varaformaður, Karólína Finnbjörnsdóttir lögmaður og Þorsteinn Þorsteinsson byggingar­verkfræðingur.

Fyrir var tekið mál nr. 113/2025, kæra á ákvörðun Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur frá 25. júní 2025 um að synja umsókn um tímabundinn aukinn opnunartíma fyrir veitinga­staðinn Skor að Kolagötu 1.

 Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með kæru til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, er barst nefndinni 20. júlí 2025, kærir Rollsinn ehf. þá ákvörðun Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur frá 25. júní 2025 að synja umsókn um tímabundinn aukinn opnunartíma fyrir veitingastaðinn Skor að Kolagötu 1. Er þess krafist að ákvörðunin verði felld úr gildi. Jafnframt er þess krafist að málið verði sent til nýrrar meðferðar hjá heilbrigðiseftirlitinu og að úrskurðarnefndin árétti skyldur stjórnvaldsins til að framkvæma heildstæða rannsókn í málinu.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Heilbrigðiseftirliti Reykjavíkur 19. ágúst 2025.

Málavextir: Mál veitingastaðarins Skors á sér þó nokkra forsögu hjá úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála. Hinn 29. mars 2023 kvað nefndin upp úrskurð í máli nr. 102/2022 þar sem felld var úr gildi ákvörðun Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur frá 5. ágúst 2022 um að gefa út starfsleyfi til 12 ára til að reka veitingastað í flokki II að Kolagötu 1 (áður Geirsgötu 2). Var niðurstaðan á því byggð að undirbúningi og rannsókn hinnar kærðu ákvörðunar hafi verið hagað með þeim hætti að ekki hafi verið uppfyllt skilyrði 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

Hinn 31. mars 2023 var kæranda veitt tímabundið starfsleyfi til reksturs veitingastaðarins til þriggja mánaða á meðan brugðist væri við fyrrgreindri niðurstöðu nefndarinnar. Með úrskurði, uppkveðnum 22. maí s.á. í máli nr. 42/2023, hafnaði nefndin kröfu um að hið tímabundna starfsleyfi yrði fellt úr gildi þar sem fallist var á með heilbrigðiseftirlitinu að til þess að rannsaka málið með fullnægjandi hætti hafi reynst nauðsynlegt að gefa út tímabundið starfsleyfi. Fram kom í úrskurðinum að niðurstöður hávaðamælinga yrðu grundvöllur ákvörðunar um það hvort starfsleyfi til veitingastaðarins yrði gefið út til lengri tíma eða ekki.

Í apríl 2023 voru gerðar hljóðmælingar í íbúð 201 að Kolagötu 1 með síritandi hljóðmæli og stóðu þær yfir í þrjár vikur. Voru niðurstöður mælinganna þær að aðstæður í íbúðinni væru metnar heilsuspillandi. Hinn 31. maí s.á. barst Heilbrigðiseftirliti Reykjavíkur úrbótaáætlun frá kæranda sem sótti í framhaldinu um tímabundið starfsleyfi þar sem fyrir lá að ekki næðist að ljúka úrbótum áður en gildistími tímabundins starfsleyfis staðarins frá 31. mars 2023 rynni út í lok júní s.á. Heilbrigðiseftirlitið varð við beiðni hans og veitti veitingastaðnum tímabundið starfsleyfi 27. júní s.á. til þriggja mánaða með takmörkun á hljóðstigi við 75 dB(A) í miðrými staðarins og takmarkaði opnunartíma til kl. 22:00 alla daga vikunnar. Var kærandi upplýstur um að takmörkunum yrði ekki aflétt fyrr en hægt væri að staðfesta að úrbætur hefðu skilað tilætluðum árangri. Hinn 26. júlí s.á. lýsti kærandi því yfir að úrbótum væri lokið og óskaði eftir að heilbrigðiseftirlitið kæmi til hljóðmælinga til að staðfesta úrbæturnar. Heilbrigðiseftirlitið hafði samband við eigendur íbúða 201 og 205 að Kolagötu 1, en íbúð 201 var komin í útleigu og eigendur íbúðar 205 voru í sumarleyfi. Fór Heilbrigðiseftirlit Reykjavíkur 30. ágúst 2023 í eftirlit á veitingastaðnum og kannaði úrbætur á hljóðvist. Í eftirlitsskýrslu kemur fram að teppi séu komin undir bjórkúta og að úrbætur hafi verið gerðar samkvæmt ráðleggingum hljóðsérfræðings staðarins, en frágangur í lofti staðarins væri óbreyttur að sjá. Settur hafi verið upp síritandi hljóðmælir í miðrými staðarins.

Heilbrigðiseftirlitið fór til hljóðmælinga og skynmats í íbúðum 201 og 205 að Kolagötu 1 hinn 15. september 2023. Sýndu niðurstöður þeirra mælinga að þær úrbætur sem kærandi hafði ráðist í uppfylltu ekki kröfur um hljóðeinangrun milli hæða. Hljóðstig veitingastaðarins jókst með auknum gestafjölda og hljóðmælir staðsettur í meginrými staðarins sýndi að hljóðstig fór almennt vaxandi eftir því sem leið á kvöldið. Var ónæði og hávaði metinn heilsuspillandi í báðum íbúðum. Í íbúð 201 mátti greina söng gesta í karókíherbergi og í íbúð sem staðsett er yfir miðrými staðarins mátti heyra hróp, köll og skelli frá starfseminni.

Kærandi sótti um starfsleyfi fyrir rekstur veitingastaðarins til 12 ára hinn 21. september 2023 og 26. s.m. tók heilbrigðiseftirlitið ákvörðun um að framlengja gildistíma tímabundins starfsleyfis frá 30. júní til 15. nóvember s.á. með sömu skilyrðum og takmörkunum á opnunartíma, þ.e. til kl. 22:00 sunnudaga til fimmtudaga og til kl. 23:00 föstudaga, laugardaga og aðfaranætur frídaga. Afgreiðslu fyrirliggjandi umsóknar var frestað þar sem hljóðmælingar hefðu ekki farið fram í íbúð 205. Hljóðmælingar og skynmat fóru fram í íbúðinni 29. september 2023 og var unnin hljóðskýrsla út frá gögnum sem safnað var við heimsóknir í íbúðir 201 og 205. Helstu niðurstöður voru þær að enn væri ónæði í íbúðunum. Í íbúð 201 mátti heyra söng gesta í karókíherbergi og í báðum íbúðunum heyrðust hróp og köll frá gestum.

Hinn 14. nóvember 2023 sendi heilbrigðiseftirlitið tölvupóst á íbúðaeigendur og húsfélag Kolagötu 1 varðandi fyrirhugaða veitingu starfsleyfis fyrir veitingastaðinn til 12 ára með þeim takmörkunum að opnunartími væri til kl. 22:00 sunnudaga til fimmtudaga og til kl. 23:00 föstudaga, laugardaga og aðfaranætur frídaga. Ekki bárust athugasemdir frá íbúum Kolagötu 1 vegna hinnar fyrirhuguðu ákvörðunar. Frá apríl 2023 til 15. nóvember s.á. bárust 45 kvartanir frá íbúum hússins vegna starfseminnar. Á afgreiðslufundi Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur 15. nóvember s.á. var samþykkt að veita kæranda starfsleyfi fyrir veitingastaðinn til 12 ára með starfsleyfisskilyrðum fyrir samkomustaði og sértækum starfsleyfisskilyrðum. Til að takmarka ónæði voru gerðar kröfur um að jafngildishljóðstig tónlistar í miðrými skyldi ekki fara yfir 80 dB(A) og að hljóðkerfi skyldi vera með búnað til að fyrirbyggja að það gæti gefið af sér hærra hljóðstig en leyfilegt væri. Notkun karókíherbergis staðarins var ekki lengur heimil.

Hinn 10. janúar 2024 sótti kærandi um að opnunartími veitingastaðarins yrði til samræmis við heimilaðan opnunartíma skipulagsyfirvalda á svæðinu, þ.e. til kl. 23:00 alla virka daga og til kl. 01:00 um helgar. Kom fram í umsókninni að ráðist hefði verið í umfangsmiklar hljóð­einangrandi aðgerðir á staðnum og að áfram yrði ekki boðið upp á karókí. Heilbrigðiseftirlitið fór í sérstakt eftirlit á veitingastaðnum 14. febrúar s.á. að beiðni kæranda til að taka út þær úrbætur sem lýst var í umsókn um breytingu á starfsleyfi staðarins. Í eftirlitsskýrslu er því lýst að úrbætur hafi verið gerðar á hljóðeinangrun í miðrými staðarins, sérstaklega undir íbúðum með hljóðeinangrandi ísogsplötum. Einnig hafi verið gerðar úrbætur á loftræsingu og hljóðkerfi í sérherbergi, en úrbótum væri ekki að fullu lokið.

Á afgreiðslufundi heilbrigðiseftirlitsins 27. febrúar 2024 var samþykkt að aflétta takmörkunum að hluta og heimila opnunartíma veitingastaðarins til kl. 23:00 sunnudaga til fimmtudaga og til kl. 01:00 aðfaranætur laugardaga, sunnudaga og frídaga, sem er sami opnunartími og heimilaður er í skipulagi Reykjavíkurborgar fyrir veitingastaði á þessu svæði. Til að lágmarka ónæði í nærliggjandi íbúðabyggð voru eftirfarandi takmarkanir settar á starfsemi staðarins: 60 mínútna jafngildishljóðstig tónlistar í miðrými skyldi ekki fara yfir 80 dB(A) og hljóðkerfi skyldi vera með búnað til að fyrirbyggja að hægt sé að spila hærra hljóðstig en leyfilegt er. Opnunartími sérherbergis var takmarkaður til kl. 00:00 aðfaranætur laugardaga, sunnudaga og frídaga. Ástundun pílukasts á staðnum skyldi miðast við sömu tímamörk. Karókístarfsemi í sérherbergi staðarins var ekki leyfð. Önnur starfsemi var heimiluð með takmörkunum á opnunartíma sérherbergis. Íbúi að Kolagötu 1 kærði þá ákvörðun til úrskurðarnefndarinnar sem felldi hana úr gildi með úrskurði, uppkveðnum 24. júlí 2024 í máli nr. 57/2025, á þeim grundvelli að ekki hafi verið með viðhlítandi hætti gengið úr skugga um hvort hávaði í íbúð kæranda væri innan þeirra marka sem sett eru í lögum og reglugerð nr. 724/2008 um hávaða. Hafi rannsókn máls við undirbúning hinnar kærðu ákvörðunar að því leyti verið ábótavant.

Hinn 9. september 2024 barst heilbrigðiseftirlitinu umsókn um breytingu á starfsleyfis­skilyrðum veitingastaðarins að því er varðaði aukinn opnunartíma. Sótt var um opnun til kl. 23:00 alla virka daga og til 01:00 um helgar, að undanskildu einkaherbergi sem loka skyldi kl. 22:00 virka daga og kl. 23:00 um helgar. Til vara var sótt um opnun til kl. 23:00 alla virka daga og til 00:00 um helgar, að undanskildu einkaherbergi sem skyldi loka kl. 22:00 virka daga og kl. 23:00 um helgar. Umsókninni var hafnað 10. janúar 2025 m.a. með vísan til hljóðmælinga sem gerðar hafi verið í kjölfar úrskurðar nefndarinnar í máli nr. 102/2022. Þær mælingar hafi sýnt að ekki hafi verið hægt að meta raunveruleg áhrif á ónæði frá staðnum fyrr en að loknum mælingum í íbúð á 2. hæð hússins sem staðið hafi yfir í þrjár vikur í apríl 2023 og mælingum og skynmati í september s.á. Þær mælingar hafi sýnt að aðstæður voru metnar óviðunandi. Engar sambærilegar mælingar eða skynmat hafi farið fram eftir það sem stutt geti ákvörðun um lengri opnunartíma. Kærandi þessa máls kærði þá ákvörðun til úrskurðarnefndarinnar sem með úrskurði 13. maí 2025 í máli nr. 24/2025 hafnaði kröfu um ógildingu hennar. Taldi nefndin að þótt finna mætti að rökstuðningi ákvörðunarinnar yrði þó ekki talin ástæða til að raska gildi hennar.

Hinn 3. júní 2025 barst Heilbrigðiseftirliti Reykjavíkur að nýju umsókn kæranda um tímabundna rýmkun á opnunartíma umrædds veitingastaðar. Sótt var um opnun til kl. 23:00 alla virka daga og til kl. 00:00 föstudaga og laugardaga. Óskað var eftir að rýmkunin gilti fram til 15. janúar 2026. Með bréfi, dags. 25. júní 2025, hafnaði heilbrigðiseftirlitið beiðninni. Var þar vísað til þess að í úrskurði úrskurðarnefndarinnar í máli nr. 57/2024 hafi komið fram að samkvæmt hljóðskýrslu vegna hljóðmælinga og skynmats í september 2023 hafi aðstæður í íbúðum á 2. hæð Kolagötu 1, þ.e. íbúðum 201 og 205, verið metnar óviðunandi. Jafnframt hafi nefndin vísað til þess að engar sambærilegar hljóðmælingar eða skynmat hafi farið fram sem stutt gæti þá ákvörðun heilbrigðiseftirlitsins að lengja opnunartíma staðarins. Þá kemur fram í bréfi heilbrigðiseftirlitsins að með því hafi úrskurðarnefndin lagt skýrar línur um hvað þurfi að liggja til grundvallar rýmri opnunartíma, n.t.t. að lagt yrði að nýju mat á ónæði frá starfseminni með því að endurtaka það skynmat og hljóðmælingar úr íbúðum 201 og 205 sem hafi legið til grundvallar takmörkun á opnunartíma staðarins. Því næst sagði:

Heilbrigðiseftirlit Reykjavíkur hefur óskað eftir því við íbúa á hæðum fyrir ofan Skor að fá aðgengi til hljóðmælinga en því hefur annað hvort verið hafnað eða ekki svarað. Ekki hefur því verið hægt að meta raunverulegt ónæði frá staðnum. Kvartanir halda áfram að berast frá íbúum í íbúðum 205 og 301 vegna ónæðis frá staðnum. Kvartað er undan hávaða frá gestum, hávaða frá tónlist, kútahljóðum og steikingarlykt frá staðnum. Íbúar hafa fengið sendan úrskurð ÚUA nr. 24/2025 og eru því upplýstir um hvert synjun um aðgang að íbúðum til hljóðmælinga getur leitt.

Var niðurstaða heilbrigðiseftirlitsins sú að hafna umsókn kæranda um rýmri opnunartíma veitingastaðarins Skors. Er það hin kærða ákvörðun í máli þessu.

Málsrök kæranda: Kærandi telur að rökstuðningur Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur fyrir synjun umsóknar kæranda um rýmri opnunartíma sé eins og áður byggður á hljóðmælingu frá árinu 2023. Í fyrri málum hjá nefndinni hafi kærandi rakið að sú mæling hafi verið illa framkvæmd og ekki fylgt stöðlum. Frá þeim tíma sem sú mæling hafi verið gerð, sem ákvörðunin byggi á, hafi verið lagst í framkvæmdir til þess að bæta hljóðvist á staðnum. Meðal annars hafi verið komið fyrir hljóðísogsplötum á stærstan flöt alrýmis, box í box lausn smíðuð í píluherbergi framan við einkaherbergi, allt flot slitið frá veggjum, einangrun sett í loftræstingu í einkaherbergi og tvöfalt gler sett í einkaherbergi. Þær framkvæmdir hafi verið sagðar fullnægjandi af heilbrigðiseftirlitinu þegar kæranda hafi verið veitt leyfi með hefðbundnum opnunartíma árið 2024. Nágrönnum hafi verið boðið að taka þátt í hljóðmælingum en hafnað því og hefðbundið leyfi því gefið út í janúar 2024. Úrskurðarnefndin hafi ógilt þá ákvörðun í júlí s.á og sé kærandi á sama stað ári síðar. Síðustu leyfisumsókn hafi verið hafnað af heilbrigðiseftirlitinu 25. júní 2025 á grundvelli sömu hljóðmælingar frá árinu 2023 og því að nágrannar neiti enn aðgangi að íbúðum fyrir hljóðmælingar. Þrátt fyrir það segi eftirlitið í svarbréfi sínu að íbúar hafi verið upplýstir um hvert synjun um aðgang að íbúðum til hljóðmælinga geti leitt. Það komi mjög skýrt fram í seinasta úrskurði nefndarinnar að heilbrigðiseftirlitið hafi enga aðra kosti en að veita leyfi ef mælingum eftir úrbætur sé stöðugt neitað.

 

Málsrök Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur: Í umsögn stjórnvaldsins eru raktar niðurstöður úrskurðarnefndarinnar í málum nr. 102/2022, 24/2025 og 57/2025. Ekki hafi verið að sjá af umsókn kæranda að frekari úrbætur hafi átt sér stað í húsnæðinu frá því að úttekt heilbrigðiseftirlitsins á hljóðvistarúrbótum í húsnæði veitingastaðarins Skors hafi verið framkvæmd 7. janúar 2025. Úttektin hafi staðfest að settar hafi verið upp einangrunarplötur í hluta lofts Kolagötumegin, fyrir neðan íbúð 202 og við pílubása í nánd við íbúðina sem og í aðalrými staðarins. Byrjað hafi verið á að klæða loftið með umræddum plötum fyrir umsókn um rýmkaðan opnunartíma 10. janúar 2024 og sé því um að ræða framhald af þeim aðgerðum. Samkvæmt eftirlitsskýrslu þeki loftplöturnar nú stærra svæði loftsins en enn sé loftið ekki klætt að fullu. Í eftirlitsskýrslu heilbrigðiseftirlitsins dags. 14. febrúar 2024, komi einnig fram að bæta þurfi frágang í kringum lagnir, því hljóð berist gegnum öll göt á hljóðeinangrun. Við eftirlit 7. janúar 2025 hafi verið staðfest að frágangur í kringum rör væri óbreyttur frá 14. febrúar 2024. Sé frágangi í kringum rör og lagnir því enn ábótavant.

Í eftirliti 7. janúar 2025 hafi aðrar ráðstafanir sem kærandi telji að bæti hljóðvist verið staðfestar. Þannig hafi loftræstitúðu verið komið fyrir á op í lofti fyrir framan sérherbergi og settir hafi verið þrír hljóðdempandi hringir og bylgjulaga svampmillilag á vegg milli pílubása fyrir framan sérherbergi. Jafnframt hafi rekstraraðili tiltekið að nýtt lag hafi verið sett á vegg sem eigi að hafa hljóðdempandi áhrif. Gluggatjöld hafi verið til staðar en hafi ávallt verið frádregin við eftirlitsheimsóknir. Hafi rekstraraðila verið bent á að gluggatjöldin þurfi að vera dregin fyrir til þess að hafa fulla virkni. Enn fremur hafi engin gögn fylgt umsókninni sem styðji við fullyrðingar um hljóðdempandi eiginleika umræddra úrbóta. Við skynmat hafi hvorki verið að sjá né heyra að hljóðdempandi hringirnir hefðu umtalsverð áhrif í að bæta hljóðvistina. Veggur í sérherbergi hafi verið óbreyttur frá fyrra eftirliti og engar hljóðdempandi lausnir sé að finna á þeim vegg. Í skýrslu vegna eftirlitsins sé einnig getið um fleiri frávik. Þannig hafi verið óskað eftir því í eftirliti 25. maí 2024 að skilað yrði úrbótaáætlun varðandi ómtíma í rými fyrir framan sérherbergi og hafi frestur til þess verið til 9. ágúst s.á. Sú úrbótaáætlun hafi enn ekki borist. Í eftirliti frá 14. febrúar 2024 hafi kærandi upplýst heilbrigðiseftirlitið um breytingar á hljóðkerfi inni í sérherbergi. Litlir hátalarar hafi verið settir upp og til stæði að taka niður stærri hátalarana í rýminu. Í eftirliti 7. janúar 2025 hafi stærri hátalararnir enn verið uppi og í sambandi. Enn fremur sé hljóðgildra í sérherbergi ekki virk þar sem önnur af tveimur hurðum herbergisins hafi verið fjarlægð. Hinn 29. mars 2025 hafi heilbrigðisfulltrúar farið í eftirlit vegna kvörtunar um hávaða og hafi þá verið staðfest að frekari úrbætur hefðu ekki átt sér stað eftir úttektina í janúar s.á.

Íbúar í fjölbýlishúsinu að Kolagötu 1 hafi verið upplýstir um að synjun um aðgang að íbúðum til hljóðmælinga geti leitt til þess að ákvörðun verði tekin um opnunartíma veitingastaðarins á grundvelli ófullnægjandi gagna. Þrátt fyrir að áður framlögð gögn og úttektir heilbrigðiseftirlitsins sýni að gripið hafi verið til ráðstafana til að bæta hljóðvist veitingastaðarins þá geti þau gögn ein og sér ekki sýnt fram á að þær bæti hljóðvist staðarins þannig að komið sé í veg fyrir að íbúar hússins verði fyrir ónæði vegna starfseminnar, sbr. úrskurð nefndarinnar í máli nr. 24/2025. Kærandi hafi ekki orðið að fullu við tilmælum um úrbætur sem þeim hafi verið leiðbeint um. Jafnframt hafi kvartanir vegna hávaða og steikingarbrælu haldið áfram að berast heilbrigðiseftirlitinu. Sé það því mat eftirlitsins að úrbætur þær sem kærandi hafi ráðist í séu ófullnægjandi til að tryggja að starfsemi veitingastaðarins valdi ekki óviðunandi grenndaráhrifum.

Viðbótarathugasemdir kæranda: Kærandi vísar til þess að engin eftirlitsskýrsla frá 25. maí 2023 hafi verið send til hans og sé því gert ráð fyrir að átt sé við skýrslu frá apríl s.á. Í þeirri skýrslu hafi verið óskað eftir viðbrögðum við athugasemdum um hljóð, lykt o.fl., en ekki hafi sérstaklega verið óskað eftir úrbótum vegna ómtíma. Þeirri skýrslu hafi verið svarað af hálfu kæranda 31. maí 2023. Heilbrigðiseftirlit Reykjavíkur hafi svarað því með frekari spurningum og samþykkt aðgerðaáætlun um úrbætur. Í framhaldi af því hafi verið farið í framkvæmdir ásamt húseiganda sem kostað hafi á bilinu 10–15 milljónir kr. Viðurkenndar hljóðmælingar af verkfræðistofu með viðurkenndum búnaði hafi verið framkvæmdar fyrir og eftir aðgerðir og verkfræðistofa fengin til að hanna breytingar á veggjum og lofti í umræddu rými. Hljóðverkfræðingur hafi verið fenginn til þess að fara yfir athugasemdir sem gerðar hafi verið eftir reglubundið eftirlit heilbrigðiseftirlitsins 26. apríl 2023 og svari hann þeim athugasemdum sem þar hafi komið fram.

Hvergi í þeirri skýrslu sé óskað eftir „úrbótum um bættan ómtíma“ en starfsmaður kæranda sem hafi verið viðstaddur úttekt heilbrigðiseftirlitsins muni vissulega eftir samtali við fulltrúa á staðnum þar sem þetta hafi verið nefnt. Ómtími hafi verið bættur í rýminu eftir það eins og margoft hafi komið fram í samskiptum síðan þá. Ull hafi verið sett í loftin og hljóðdempandi lausnir settar á veggi. Kærandi hafi sent formlega ómtímamælingu til heilbrigðiseftirlitsins 5. ágúst 2022 að beiðni þess. Þar komi fram að ómtími sé ásættanlegur, þ.e. 0.5–1s sem oft sé notað sem viðmið fyrir skrifstofur og skólastofur. Farið hafi verið í aðgerðir til að bæta ómtíma og hafi eftirlitið ekki tekið eftir því. Í eftirlitsskýrslu frá 29. mars 2025 komi fram að ekkert ónæði hafi verið frá staðnum en að ómtími væri slæmur, en þar hafi verið um að ræða skynmat en ekki mælingu. Eins komi fram að engar auknar aðgerðir hafi verið gerðar síðan í heimsókn í janúar. Kærandi ítreki að ekki standi til að gera neinar frekari aðgerðir. Málsrök kæru snúi að því að heilbrigðiseftirlitið hafi ekki framkvæmt neinar mælingar eftir að kærandi hafi gert úrbætur.

Niðurstaða: Í máli þessu er deilt um þá ákvörðun Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur frá 25. júní 2025 að synja umsókn um tímabundinn aukinn opnunartíma fyrir veitingastaðinn Skor að Kolagötu 1. Kæra barst innan kærufrests og er kæruheimild í 1. mgr. 65. gr. laga nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir.

Hlutverk úrskurðarnefndarinnar er að úrskurða í kærumálum vegna stjórnvaldsákvarðana og í ágreiningsmálum vegna annarra úrlausnaratriða á sviði umhverfis- og auðlindamála eftir því sem mælt er fyrir um í lögum á því sviði, sbr. 1. gr. laga um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála nr. 130/2011. Í samræmi við það tekur úrskurðarnefndin lögmæti kærðrar ákvörðunar til endurskoðunar en tekur allajafna ekki nýja ákvörðun í málinu eða leggur fyrir stjórnvöld að aðhafast með tilteknum hætti. Verður því eingöngu tekin til meðferðar sú ákvörðun heilbrigðiseftirlitsins frá 25. júní 2025 að synja umsókn um tímabundinn aukinn opnunartíma fyrir veitingastaðinn.

Í 1. gr. laga nr. 7/1998 kemur fram að markmið laganna sé að búa landsmönnum heilnæm lífsskilyrði og vernda þau gildi sem felast í heilnæmu og ómenguðu umhverfi. Til að stuðla að framkvæmd mengunarvarnareftirlits er í 5. gr. laganna kveðið á um heimild til að setja reglugerð um hávaða og titring þar sem fram eiga að koma viðmiðunarmörk fyrir leyfilegan hávaða og titring með hliðsjón af umhverfishávaða, sbr. 15. tl. greinarinnar. Reglugerð nr. 724/2008 um hávaða er sett með stoð í þeirri lagaheimild. Í 6. gr. laga nr. 7/1998 er kveðið á um að allur atvinnurekstur, sem talinn er í viðaukum I, II og IV við lögin, skuli hafa gilt starfsleyfi sem Umhverfisstofnun eða heilbrigðisnefndir gefa út. Segir jafnframt í greininni að starfsleyfi skuli veitt starfsemi uppfylli hún þær kröfur sem til hennar eru gerðar samkvæmt lögunum og reglugerðum settum samkvæmt þeim að teknu tilliti til annarrar löggjafar. Er og tekið fram að allur atvinnurekstur sem sótt sé um starfsleyfi fyrir skuli vera í samræmi við skipulag. Í 13. gr. laga nr. 7/1998 er síðan mælt svo fyrir um að heilbrigðisnefndir beri ábyrgð á því að ákvæðum laganna og reglugerða settra samkvæmt þeim sé fylgt eftir.

Forráðamönnum fyrirtækja og stofnana er skylt að gera allt sem í þeirra valdi stendur til að koma í veg fyrir heilsuspillandi hávaða og ónæði af völdum hávaða, sbr. 8. gr. reglugerðar nr. 724/2008. Getur þeim eftir atvikum verið gert að sýna fram á það með mælingum að hávaði frá starfsemi þeirra sé innan þeirra marka sem sett eru í skipulagi. Í 11. gr. reglugerðarinnar er auk þessa mælt fyrir um að heilbrigðisnefndir skuli eftir þörfum framkvæma eða láta fram­kvæma eftirlitsmælingar á hávaða, sem tilefni getur verið til vegna rökstuddra ábendinga. Verður samkvæmt þessu að leggja mat á það eftir bestu fáanlegu gögnum hversu líklegt sé að hávaði frá hinni umdeildu starfsemi verði innan þeirra viðmiðunarmarka fyrir hávaða frá atvinnustarfsemi, þ.e. fyrir íbúðarhúsnæði á verslunar-, þjónustu- og miðsvæðum, sem koma fram í III. töflu í viðauka við reglugerð nr. 724/2008.

Að virtum sjónarmiðum kæranda og í ljósi forsögu málsins telur úrskurðarnefndin tilefni til þess að árétta það sem fram kom í úrskurði nefndarinnar í máli nr. 24/2025 að niðurstöður mælinga eins og þeirra sem fóru fram árið 2023 geti haft verulega þýðingu við mat á grenndaráhrifum. Í ljósi þess að íbúar í fjölbýlishúsinu þar sem veitingastaðurinn Skor er staðsettur höfðu ekki fallist á að mælingar færu fram í íbúðum þeirra var því beint til heilbrigðiseftirlits að við slíkar aðstæður væri rétt að upplýsa hlutaðeigandi með skýrum hætti um að synjun um að veita aðgang að íbúðum til hljóðmælinga geti leitt til þess að ófullkomnar upplýsingar verði lagðar til grundvallar við mat á aðstæðum. Íbúar fjölbýlishússins hafa nú verið upplýstir um framangreint, en eins og fram kom í niðurstöðu áðurnefnds úrskurðar hefur þetta þó einkum þýðingu ef talið verður að áður hafi verið gerðar fullnægjandi úrbætur á hljóðeinangrun eða hljóðvist.

Eins og fram kemur í eftirlitsskýrslu Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur frá 14. febrúar 2024 þarf að mati stjórnvaldsins að bæta frágang í kringum rör. Samkvæmt skýrslu vegna eftirlits 7. janúar 2025 var frágangur í kringum rör á þeim tíma enn ófrágenginn. Í þeirri skýrslu er frekari frávikum lýst, s.s. að stærri hátalarar séu enn til staðar í sérherbergi þrátt fyrir að kærandi hafi í eftirliti í febrúar 2024 upplýst að til stæði að fjarlægja þá og að hljóðgildra í sérherbergi sé ekki virk þar sem önnur hurðin af tvöfaldri hurð hafi verið fjarlægð. Þá kemur fram í skýrslu vegna eftirlits 29. mars 2025 að ekki virðist sem unnið hafi verið að frekari úrbótum á hljóðvist frá því í síðustu eftirlitsferð í janúar. Að mati úrskurðarnefndarinnar hefur kærandi ekki sýnt fram á að hann hafi gripið til þeirra úrbóta sem heilbrigðiseftirlitið telur þörf á. Að því virtu verður fallist á það mat Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur að þar sem kærandi hafi ekki að fullu orðið við þeim tilmælum sé ekki hægt að líta svo á að hljóðeinangrun eða hljóðvist veitingastaðarins sé fullnægjandi þannig að réttlætt geti rýmri opnunartíma. Þó verður að telja að þær forsendur hefðu mátt koma skýrar fram í bréfi heilbrigðiseftirlitsins frá 25. júní 2025 þegar kæranda var tilkynnt um þá ákvörðun að synja umsókn hans.

Með hliðsjón af framangreindu verður kröfu kæranda um ógildingu hinnar kærðu ákvörðunar hafnað.

 Úrskurðarorð:

Hafnað er kröfu um að ógilda þá ákvörðun Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur frá 25. júní 2025 að synja umsókn um tímabundinn aukinn opnunartíma fyrir veitingastaðinn Skor að Kolagötu 1.

148/2025 Bálstofa í Fossvogi

Með

Árið 2025, föstudaginn 3. október, tók Arnór Snæbjörnsson, formaður úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, með heimild í 3. mgr. 3. gr. laga nr. 130/2011, fyrir:

Mál nr. 148/2025, kæra á ákvörðun Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur frá 19. ágúst 2025 um að gefa út endurskoðað starfsleyfi fyrir bálstofu í Fossvogi.

Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður

um kröfu kæranda um frestun réttaráhrifa:

Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 22. september 2025, er barst nefndinni sama dag, kæra Kirkjugarðar Reykjavíkurprófastsdæma þá ákvörðun Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur frá 19. ágúst 2025 að gefa út endurskoðað starfsleyfi fyrir bálstofu í Fossvogi. Er þess krafist að ákvörðunin verði felld úr gildi. Þess er jafnframt krafist að réttaráhrifum hinnar kærðu ákvörðunar verði frestað á meðan málið er til meðferðar fyrir úrskurðarnefndinni. Verður nú tekin afstaða til kröfu kæranda um frestun réttaráhrifa, sbr. 5. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála.

Málavextir: Kærandi hefur rekið bálstofu í Fossvogi í Reykjavík frá árinu 1948 og er slíkur rekstur háður starfsleyfi samkvæmt lögum nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir. Hinn 11. júní 2021 gaf Heilbrigðiseftirlit Reykjavíkur út starfsleyfi til handa kæranda fyrir umræddum rekstri með gildistíma til 11. júní 2033. Með bréfi eftirlitsins, dags. 28. október 2024, var kæranda tilkynnt um að starfsleyfið yrði tekið til endurskoðunar með vísan til ófullnægjandi mengunarvarnarbúnaðar og aukins ónæðis af völdum reykmengunar. Var um heimild fyrir því vísað til gr. 1.3 og 1.5. í starfsleyfisskilyrðum hins útgefna leyfis. Í kjölfarið áttu sér stað nokkur samskipti milli kæranda og eftirlitsins vegna fyrirhugaðrar endurskoðunar starfsleyfisins. Hinn 19. ágúst 2025 gaf Heilbrigðiseftirlit Reykjavíkur út endurskoðað starfsleyfi til handa kæranda fyrir rekstur bálstofunnar með gildistíma til eins árs.

Málsrök kæranda: Kærandi telur að þær breytingar sem gerðar hafi verið á starfsleyfi hans hafi hvorki byggst á málefnalegum sjónarmiðum eða fullnægjandi grundvelli, sbr. réttmætisreglu stjórnsýsluréttar og 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, né hafi verið gætt meðalhófs. Uppfyllt séu skilyrði frestunar réttaráhrifa. Um sé að ræða einu bálstofu landsins en brennsla sé annar af þeim kostum sem heimilt sé að nýta við meðferð líkamsleifa látinna einstaklinga, sbr. 1. gr. laga nr. 36/1993 um kirkjugarða, greftrun og líkbrennslu. Samkvæmt 2. gr. sömu laga sé skylt að virða óskir fólks um líkbrennslu. Ríkinu beri því skylda til að tryggja aðgengi að þessari þjónustu sem gegni viðkvæmu og mikilvægu almannahlutverki og sé nátengd heilbrigðiskerfinu og almannaöryggi, eins og lögð sé áhersla á í almennum athugasemdum með frumvarpi því er orðið hafi að fyrrgreindum lögum. Hin nýju starfsleyfisskilyrði hafi þegar leitt til mikillar skerðingar og stöðvunar á einu bálstofu landsins sem hafi í för með sér ófyrirséða röskun á grundvallarþjónustu. Slíkt ástand skapi alvarlegt ástand fyrir líkhús og heilbrigðisstofnanir og hafi frestun réttaráhrifa hinnar kærðu ákvörðunar því verulega þýðingu fyrir starfsemina.

Áframhaldandi starfsemi kæranda samkvæmt eldra starfsleyfi, með hliðsjón af mótvægisaðgerðum, skapi enga nýja eða aukna hættu fyrir almenning. Þar sem breytt skilyrði séu ný og íþyngjandi sé réttmætt að fresta gildistöku þeirra þar til endanlega hefur verið skorið úr um lögmæti þeirra. Í því sambandi sé minnt á meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga og bent á að sú röskun og það tjón sem hljótist af hinu nýja starfsleyfi sé í engu samræmi við þá hagsmuni sem mögulega verði tryggðir á móti á meðan kæran sé til meðferðar.

Málsrök Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur: Heilbrigðiseftirlitið fellst ekki á sjónarmið kæranda um að uppfyllt séu skilyrði frestunar réttaráhrifa. Um sé að ræða undantekningarreglu sem skýra beri þröngt og verði ríkar ástæður eða veigamikil rök verði að vera fyrir hendi til að fallast á slíka kröfu. Bálstofan uppfylli ekki kröfur um mengunarvarnir. Mikilvægir almannahagsmunir séu í húfi en á síðustu árum hafi starfsemin bálstofunnar aukist verulega með tilheyrandi auknum áhrifum af völdum mengunar. Það hafi valdið íbúum í Suðurhlíð og nemendum og starfsmönnum skóla í nágrenninu ónæði, en hér beri að hafa í huga að um sé að ræða viðkvæma starfsemi, þ.e. starfsemi leiksskóla og sérskóla fyrir fötluð börn. Ekki sé hægt að bæta við hreinsibúnaði fyrir útblástur bálstofunnar því slíkur búnaður kæmi í veg fyrir eðlilega brennsluvirkni ofnanna, sem sé jafnframt ein af meginástæðum þess að Heilbrigðiseftirlit Reykjavíkur hafi tekið starfsleyfi bálstofunnar til endurskoðunar. Kærandi geti ekki haft réttmætar væntingar til að starfa áfram á grundvelli eldra starfsleyfis á meðan málið sé til meðferðar hjá úrskurðarnefndinni. Í kjölfar aukinna kvartana um reykmengun og lyktarónæði hafi heilbrigðiseftirlitið lagt sérstaka áherslu á að leita skýringa og krefjast úrbóta, en þrátt fyrir rýni á starfsemi stofunnar og kröfu um úrbætur hafi kvörtunum ekki fækkað. Þá tekur heilbrigðiseftirlitið fram að hin kærða ákvörðun hafi verið tekin á grundvelli meðalhófssjónarmiða m.t.t. aðlögunartíma.

Niðurstaða: Á grundvelli 3. mgr. 5. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála hefur nefndin heimild til frestunar réttaráhrifa í tengslum við meðferð kærumáls. Um er að ræða undantekningu frá meginreglu 1. mgr. 5. gr. laganna um að kæra til nefndarinnar fresti ekki réttaráhrifum kærðrar ákvörðunar og ber að skýra umrædda heimild þröngt. Verða því að vera ríkar ástæður eða veigamikil rök fyrir ákvörðun um frestun réttaráhrifa.

Tekið er fram í athugasemdum með 5. gr. í frumvarpi því sem varð að lögum nr. 130/2011 að ákvæði greinarinnar byggist á almennum reglum stjórnsýsluréttar um réttaráhrif kæru og heimild úrskurðaraðila til að fresta réttaráhrifum ákvörðunar, sbr. 29. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Í athugasemdum með þeirri grein í frumvarpi til stjórnsýslulaga er tiltekið að heimild til frestunar réttaráhrifa þyki nauðsynleg þar sem kæruheimild geti ella orðið þýðingarlaus. Einnig að almennt mæli það á móti því að réttaráhrifum ákvörðunar sé frestað ef fleiri en einn aðili séu að máli og þeir eigi gagnstæðra hagsmuna að gæta eða ef til staðar séu mikilvægir almannahagsmunir, t.d. þar sem ákvörðun hefur að markmiði að koma í veg fyrir hættuástand. Það mæli hins vegar með því að fresta réttaráhrifum ákvörðunar ef aðili máls sé aðeins einn og ákvörðunin er íþyngjandi fyrir hann, veldur honum t.d. tjóni. Þetta sjónarmið vegi sérstaklega þungt í þeim tilvikum þar sem erfitt yrði að ráða bót á tjóninu, enda þótt ákvörðunin yrði síðar felld úr gildi af hinu æðra stjórnvaldi.

Í máli þessu er kærð sú ákvörðun Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur frá 19. ágúst 2025 að gefa út endurskoðað starfsleyfi fyrir bálstofu í Fossvogi. Í hinu endurskoðaða starfsleyfi er m.a. að finna breytingar varðandi hvenær bálfarir megi fara fram og að þær séu háðar veðuraðstæðum, auk þess að gerðar eru frekari kröfur um mengunarvarnir. Hefur kærandi teflt fram þeim rökum að ákvörðunin hafi ekki byggst á málefnalegum sjónarmiðum eða fullnægjandi grundvelli auk þess sem hún hafi falið í sér brot gegn meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga og réttmætum væntingum kæranda.

Kærandi hefur nýtt sér lögbundinn rétt sinn til að bera lögmæti hinnar kærðu ákvörðunar undir úrskurðarnefndina, sem liggur fyrir að er íþyngjandi fyrir hann. Telja verður ljóst að kærandi hafi fjárhagslegra hagsmuna að gæta, en auk þess hefur hann fært fram sjónarmið um að fallast beri á kröfu um frestun réttaráhrifa m.t.t. almannahagsmuna þar sem hin nýju starfsleyfisskilyrði leiði til skerðingar á starfsemi einu bálstofu landsins. Þá hefur kærandi bent á að hin nýju starfsleyfisskilyrði geti í ákveðnum aðstæðum leitt til aukinna neikvæðra umhverfisáhrifa og að fyrirhugað sé að leysa úr þeim kröfum heilbrigðiseftirlitsins að búnaður sé í samræmi við bestu fáanlegu tækni með flutningi í nýjar starfsstöðvar á næstu mánuðum.

Þrátt fyrir að nálægt hinni umræddu starfsemi sé að finna íbúðarbyggð og skólastofnanir verður ekki talið að mögulegir hagsmunir íbúa og annarra, um að hin kærða ákvörðun haldi réttaráhrifum sínum þar til leyst hefur verið úr kærumáli þessu, vegi þyngra en hagsmunir kæranda af því að þurfa ekki að svo stöddu að ráðast í aðgerðir til að hlíta niðurstöðu heilbrigðisnefndarinnar. Er þannig ekki talið varhugavert þó beðið verði niðurstöðu úrskurðarnefndarinnar um ágreiningsefni máls þessa, en til þess er jafnframt að líta að vænta má niðurstöðu í málinu innan lögbundins málsmeðferðartíma skv. 6. mgr. 4. gr. laga nr. 130/2011. Þykir því rétt að fallast á kröfu kæranda um frestun réttaráhrifa.

 Úrskurðarorð:

Frestað er réttaráhrifum ákvörðunar Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur frá 19. ágúst 2025 um að gefa út endurskoðað starfsleyfi fyrir bálstofu í Fossvogi.

116/2025 Ármúli

Með

Árið 2025, fimmtudaginn 2. október, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Arnór Snæbjörnsson formaður, Halldóra Vífilsdóttir arkitekt, Karólína Finnbjörnsdóttir lögmaður og Þorsteinn Þorsteinsson byggingar­verkfræðingur. Aðalheiður Jóhannsdóttir prófessor tók þátt í gegnum fjarfundabúnað.

Fyrir var tekið mál nr. 116/2025, kæra á ákvörðun byggingarfulltrúans í Reykjavík frá 13. maí 2025 um að samþykkja umsókn um leyfi til að innrétta Konukot fyrir 12 skjólstæðinga á annarri hæð og tímabundið búsetuúrræði fyrir sex skjólstæðinga á þriðju hæð í húsi á lóð nr. 34 við Ármúla.

 Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 21. júlí 2025, er barst nefndinni 23. s.m., kærir Sameind rannsóknarstofa, Ármúla 32, þá ákvörðun byggingar­fulltrúans í Reykjavík frá 13. maí s.á. að samþykkja byggingarleyfi til að innrétta Konukot fyrir 12 skjólstæðinga á annarri hæð og tímabundið búsetuúrræði fyrir sex skjól­stæðinga á þriðju hæð í húsi á lóð nr. 34 við Ármúla. Er þess krafist að ákvörðunin verði felld úr gildi. Þá er þess krafist að athugasemdum sem sendar hafi verið vegna málsins verði svarað og þá sérstaklega athugasemdum varðandi brunaeftirlit.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Reykjavíkurborg 13. ágúst 2025.

Málavextir: Á afgreiðslufundi byggingarfulltrúa 11. febrúar 2025 var tekin fyrir umsókn um byggingarleyfi til að innrétta Konukot fyrir 12 skjólstæðinga á annarri hæð og tímabundið búsetuúrræði fyrir sex skjólstæðinga á þriðju hæð í húsi á lóð nr. 34 við Ármúla. Var málinu vísað til umsagnar skipulagsfulltrúa. Skipulagsfulltrúi tók málið fyrir á fundi 13. s.m. þar sem samþykkt var að grenndarkynna framlagða byggingarleyfisumsókn fyrir hagsmunaaðilum sbr. 2. mgr. 44. gr. skipulagslaga nr. 123/2010. Grenndarkynning fór fram frá 25. febrúar til 25. mars s.á. og bárust fjórar athugasemdir vegna málsins, þar á meðal frá kæranda. Málið, ásamt umsögn skipulagsfulltrúa, var tekið fyrir á fundi umhverfis- og skipulagsráðs 2. apríl s.á. þar sem erindið var samþykkt með vísan til umsagnar skipulagsfulltrúa og málinu vísað til byggingar­fulltrúa til afgreiðslu. Á afgreiðslufundi byggingarfulltrúa 13. maí s.á. var umsóknin samþykkt.

Málsrök kæranda: Af hálfu kæranda er vísað til þess að með athugasemdum við grenndar­kynningu hafi verið vakin athygli á því að byggingarleyfið væri gefið út á grundvelli notkunar­flokks 4 í byggingarreglugerð nr. 112/2012. Fólk í neyslu, sem ætlað væri að gista í Konu­koti, gæti ekki á nokkurn hátt bjargað sér út úr mannvirkinu ef til bruna kæmi. Samkvæmt töflu nr. 9.01 byggingarreglugerðar sé gert ráð fyrir að einstaklingar sem dvelji í mannvirki sem falli undir notkunarflokk 4 geti bjargað sér út af sjálfsdáðum ef til bruna kæmi. Slíkt sé alls ekki raunin með þá einstaklinga sem komi til með að dvelja í Konukoti. Mannvirkið ætti frekar að falla undir notkunarflokk 5 þar sem gert sé ráð fyrir að einstaklingar geti ekki bjargað sér sjálfir. Byggingarfulltrúi hafi ekki svarað athugasemdum þessum í bréfi dags. 26. júní 2025. Í bréfinu hafi þess ekki verið getið hvort byggingarleyfið uppfyllti ákvæði laga, reglugerða og staðla heldur einungis kveðið á um að leyfið samræmdist ákvæðum laga nr. 160/2010 um mann­virki.

Óskað hafi verið eftir svörum frá byggingarfulltrúa um hvort starfsemin uppfyllti skilyrði byggingarreglugerðar og af hverju hafi ekki verið óskað álits eldvarnareftirlitsins á því hvort hús­næðið að Ármúla 34 uppfyllti brunavarnir fyrir hina fyrirhuguðu starfsemi. Svör byggingar­fulltrúa hafi einungis verið á þann veg að brunaboðar hafi verið prófaðir.

Mikið ónæði og sóðaskapur fylgi hinni fyrirhuguðu starfsemi. Flestar konurnar séu eitur­lyfja­neytendur og séu hættulegar sínu nánasta umhverfi. Starfsemi kæranda sé í um 10 m fjarlægð frá inngangi að Ármúla 34 þar sem fyrirhugað sé að starfsemin verði. Í athvarfi fyrir fíkni­­efna­­neytendur hafi komið upp berklatilfelli á þessu ári og þessi einstaklingar séu tregir til að leita sér meðferðar og séu því oft smitandi. Ónæmisbældir sjúklingar leiti sér lækninga hjá kæranda og það geti verið lífshættulegt fyrir þá að smitast af berklum. Búast megi við því að skjól­stæðingar Konukots komi til með að leita inn á biðstofu og salerni kæranda, sem sé óásættan­legt. Athvarf fyrir fíkniefnaneytendur og heilbrigðisstarfsemi fari á engan hátt saman.

Málsrök Reykjavíkurborgar: Reykjavíkurborg vísar til þess að málsástæður kæranda bendi til þess að ekki sé um kæranlega ákvörðun að ræða í máli þessu, sbr. 1. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála, þar sem farið sé fram á að byggingarfulltrúi svari innsendum athugasemdum við grenndarkynningu. Athugasemdum kæranda hafi þegar verið svarað með bréfi, dags. 26. júní 2025, þar sem send hafi verið útskrift úr fundargerð afgreiðslu­­fundar byggingarfulltrúa og umsögn skipulagsfulltrúa þar sem farið hafi verið yfir allar inn komnar athugasemdir og þeim svarað.

Í aðaluppdrætti sem samþykktur hafi verið 13. maí 2025, sé fjallað sérstaklega um brunavarnir. Hvað notkunarflokk varði sé í töflu 9.01 í byggingarreglugerð nr. 112/2012 að finna dæmi um notkun þeirra mannvirkja og rýma sem eigi undir hvern flokk. Í notkunarflokki 4 sé um að ræða mannvirki þar sem gisting sé boðin, s.s. hótel og aðrir gististaðir, frístundahús til útleigu og skálar til útleigu og húsnæði þar sem boðin er tilfallandi gisting, þ.m.t. í skólum og vinnu­búðum. Í flokki 5 séu mannvirki sem hýsi meðferðar- og legudeildir sjúkrahúsa, vöggu­stofur, íbúðir og stofnanir fyrir aldraða eða fatlaða, leikskólar og yngstu deildir grunnskóla (1. til 4. bekkur). Konukot sé ekki meðferðar- eða legudeild sjúkrahúss, vöggustofa, íbúð eða stofnun fyrir aldraða eða fatlaða, leikskóli eða yngsta deild grunnskóla. Um sé að ræða húsnæði þar sem boðin sé tilfallandi gisting eða gert sé ráð fyrir að fólk gisti sem almennt sé fært um að bjarga sér sjálft út úr mannvirkinu eða á öruggt svæði við eldsvoða. Að þessu virtu sé ljóst að mann­virkið eða rýmið hafi réttilega verið fært undir notkunarflokk 4 í byggingarreglugerð.

 Viðbótarathugasemdir kæranda: Kærandi telur að ekki sé hægt að fallast á rök Reykjavíkurborgar um að mannvirkið falli undir notkunarflokk 4 í byggingarreglugerð nr. 112/2012, heldur ætti það að falla undir notkunarflokk 5. Það sem einkum skipti máli sé hvort einstaklingar sem komi til með að dvelja í Konukoti muni getað bjargað sér út sjálfir ef til bruna komi. Um sé að ræða félagslegt úrræði þar sem dvelji einstaklingar sem gjarnan séu langt leiddir fíkniefnasjúklingar og geti alls ekki bjargað sér sjálfir ef til bruna kæmi, sérstaklega þar sem húsnæðið að Ármúla 34 sé á annarri og þriðju hæð. Þá sé einnig bent á að fatlaðir einstaklingar, sem gert sé ráð fyrir að geti dvalið í Konukoti, geti ekki notað lyftu ef til bruna kæmi. Húsnæðið falli á engan hátt undir starfsemina.

Starfsemi Konukots falli ekki undir þá notkun sem nefnd sé sem dæmi um mannvirki sem falli undir notkunarflokk 4 samkvæmt byggingarreglugerð. Starfsemin ætti að falla undir notkunar­flokk 5 sem meðferðardeild þar sem skaðaminnkandi meðferðum sé beitt og einstaklingar geti ekki bjargað sér ef til bruna kæmi. Þá hefði Reykjavíkurborg getað leitað álits eldvarnareftirlits til að kanna hvort æskilegt væri að hafa starfsemina á annarri og þriðju hæð að Ármúla 34.

Niðurstaða: Í máli þessu er deilt um lögmæti ákvörðunar byggingarfulltrúans í Reykjavík að samþykkja umsókn um leyfi til að innrétta Konukot fyrir 12 skjólstæðinga á annarri hæð og tímabundið búsetuúrræði fyrir sex skjólstæðinga á þriðju hæð í húsi á lóð nr. 34 við Ármúla. Kæru­heimild til úrskurðarnefndarinnar er í 59. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki og barst kæra innan kærufrests.

Húsnæðið að Ármúla 34 er á svæði sem ekki hefur verið deiliskipulagt. Samkvæmt  Aðal­skipulagi Reykjavíkur 2040 er um að ræða skilgreint miðsvæði, M2d. Í gr. 3.4.1. í aðal­skipulagi er fjallað um húsnæði fyrir fatlað fólk, heimilislausa og aðra með sérstakar húsnæðis- eða þjónustu­þarfir. Þar kemur fram að búsetuúrræði fyrir þessa hópa geti meðal annars verið heimil innan miðsvæða, þá að undangenginni breytingu á deiliskipulagi. Þegar um neyðarúrræði sé að ræða, s.s. tímabundið húsaskjól fyrir heimilislausa, þurfi ekki að gera breytingu á deili­skipu­lagi, en þá sé úrræðið staðsett í byggingu sem sé til staðar og áform tilkynnt með 4 vikna fyrir­vara til lóðarhafa í grenndinni. Einnig verði að meta hvort ástæða sé til að grenndarkynna viðkomandi byggingarleyfi, sbr. 44. gr. skipulagslaga nr. 123/2010. Sú starfsemi sem heimiluð er með hinu um­deilda byggingarleyfi telst til neyðarúrræðis í þessum skilningi, þ.e. um er að ræða tíma­bundið húsaskjól fyrir heimilislausa. Verður því ekki talið að þörf hafi verið á gerð deili­skipu­lags vegna byggingarleyfisins, en leyfið var grenndarkynnt í samræmi við 44. gr. skipulags­­laga.

Við grenndarkynningu gerði kærandi athugasemdir varðandi notkunarflokk samkvæmt fyrir­huguðu byggingarleyfi. Álítur hann að fyrirhuguð notkun mannvirkisins falli undir notkunar­flokk 5 í byggingarreglugerð en ekki flokk 4 líkt og byggingarleyfið kveði á um. Hefur hann m.a. bent á í því sambandi að þeir einstaklingar sem komi til með að nýta sér þjónustuna séu meðal annars langt leiddir fíkniefnaneytendur sem muni, ef til bruna kæmi, ekki getað bjargað sér úr húsnæðinu af sjálfsdáðum.

Við þessum athugasemdum kæranda var brugðist með bréfi byggingarfulltrúa 26. júní 2025 þar sem fram kom að byggingarleyfið hefði verið samþykkt þar sem það samræmdist ákvæðum laga nr. 160/2010 um mannvirki. Með bréfinu fylgdi staðfesting vegna brunaviðvörunarkerfis, dags. 16. apríl 2024, og úttekt á því, dags. 28. júní s.á. Er það mat úrskurðar­nefndarinnar að tilefni hefði verið til nánari rökstuðnings hvað varðaði notkunarflokk mann­virkisins, en þeim athugasemdum hefur á hinn bóginn verið svarað með greinargerð Reykjavíkur­­­­borgar í máli þessu.

Í 9. kafla byggingarreglugerðar nr. 112/2012 er fjallað um varnir gegn eldsvoða. Samkvæmt gr. 9.1.1. er það meginmarkmið reglugerðarinnar að byggingar og önnur mannvirki skuli þannig hönnuð og byggð að öryggi fólks, dýra, umhverfis, menningarverðmæta og eigna gagnvart bruna sé ávallt tryggt. Skal við hönnun mannvirkja ávallt gera ráð fyrir því að eldur geti komið upp og eru talin upp í a til f-liðum 2. mgr. greinarinnar þau atriði sem þurfa að vera trygg, t.a.m. að viðstaddir geti yfirgefið mannvirkið í eldsvoða, sbr. a-lið greinarinnar. Í almennri umfjöllun um notkunarflokka í gr. 9.1.2. byggingarreglugerðar kemur fram að brunavarnir mann­virkis ákvarðist af notkun þess með tilliti til öryggis fólks og dýra. Miðað sé við sex notkunar­flokka mannvirkja í þessum hluta reglugerðarinnar og að flokkunin ákvarðist af því hvort sofið sé innan mannvirkjanna, hvort fólk sem þar sé þekki flóttaleiðir innan þeirra og hvort það geti sjálft bjargað sér út úr mann­virkinu við eldsvoða.

Í hinu kærða byggingarleyfi kemur fram að um sé að ræða gistiheimili í notkunarflokki 4. Sá flokkur er skilgreindur í gr. 9.1.3. byggingarreglugerðar sem mannvirki eða rými þar sem gert sé ráð fyrir að fólk gisti. Fólk sem sé í mannvirkinu sé ekki allt nægjanlega kunnugt umhverfinu til að þekkja flóttaleiðir, en sé almennt fært um að bjarga sér sjálft út úr mannvirkinu eða á öruggt svæði við eldsvoða. Í töflu 9.01 reglugerðarinnar eru svo tekin dæmi um notkun.

Um flokk 4 segir: „Mannvirki þar sem gisting er boðin, s.s. hótel og aðrir gististaðir, frístunda­hús til útleigu og skálar til útleigu og húsnæði þar sem boðin er tilfallandi gisting, þ.m.t. í skólum og vinnubúðum.“ Notkunarflokkur 5 er skilgreindur í gr. 9.1.3. byggingar­reglugerðar sem mannvirki eða rými þar sem fólk innan mannvirkisins sé ekki fært um að koma sér sjálft út úr mannvirkinu eða á öruggt svæði við eldsvoða. Um flokk 5 eru svo tekin dæmi um notkun í töflu 9.01: „Mannvirki sem hýsir meðferðar- og legudeildir sjúkrahúsa, vöggu­stofur, íbúðir og stofnanir fyrir aldraða eða fatlaða, leikskólar og yngstu deildir grunnskóla (1. til 4. bekkur).“ Samkvæmt töflu 9.01 liggur munurinn á milli notkunar flokka 4 og 5 í því hvort einstaklingar geti bjargað sér úr mannvirki eða á öruggt svæði við eldsvoða.

Í greinargerð aðaluppdrátta vegna byggingarleyfisins er fyrirhugaðri starfsemi í Ármúla 34 lýst. Þar kemur fram að á annarri hæð verði starfrækt neyðarskýli með opnunartíma frá kl. 17:00 til kl. 10:00 næsta dag. Þar verði sinnt grunnþörfum þeirra kvenna sem þangað leiti hvað varði húsnæði, hreinlæti og mat. Á þriðju hæð verði tímabundið húsnæði sem ætlað sé fyrir skilgreinda hópa og þar sem boðið sé upp á sérstakan stuðning og unnið að því að undirbúa leigutaka fyrir sjálfstæða búsetu. Samkvæmt þessu munu þeir einstaklingar sem koma til með að nýta þau úrræði sem starfsemin býður upp á, og dvelja í Ármúla 34, koma þangað af sjálfsdáðum og þurfa að yfirgefa húsnæðið sjálfir fyrir kl. 10:00 næsta dag.

Í ljósi þessa sem og þeirra skýringa sem Reykjavíkurborg hefur fært fram fyrir úrskurðar­nefndinni verður ekki gerð athugasemd við það mat byggingarfulltrúa að við mat á bruna­vörnum samkvæmt hinu kærða leyfi hafi verið miðað við kröfur sem gerðar séu til mannvirkja í notkunarflokki 4 samkvæmt byggingarreglugerð.

Að öllu framangreindu virtu verður kröfu um ógildingu hinnar kærðu ákvörðunar hafnað.

Úrskurðarorð:

Hafnað er kröfu kæranda um að ógilda ákvörðun byggingarfulltrúans í Reykjavík frá 13. maí 2025 um að samþykkja umsókn um leyfi til að innrétta Konukot fyrir 12 skjólstæðinga á annarri hæð og tímabundið búsetuúrræði fyrir sex skjólstæðinga á þriðju hæð í húsi á lóð nr. 34 við Ármúla.

84/2025 Leynir

Með

Árið 2025, fimmtudaginn 2. október, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Arnór Snæbjörnsson formaður, Halldóra Vífilsdóttir arkitekt, Karólína Finnbjörnsdóttir lögmaður og Þorsteinn Þorsteinsson byggingar­verkfræðingur. Aðalheiður Jóhannsdóttir prófessor tók þátt í gegnum fjarfundabúnað.

Fyrir var tekið mál nr. 84/2025, kæra á ákvörðun sveitarstjórnar Grímsnes- og Grafningshrepps frá 23. apríl 2025 um að hafna umsókn um breytingu á skilmálum deiliskipulags frístundalóða Leynis, L230589, í landi Miðengis.

 Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með kæru til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, er barst nefndinni 27. maí 2025, kærir A, einn eigenda sumarhúsalóðarinnar Leynir 5, þá ákvörðun Grímsnes- og Grafninshrepps frá 23. apríl s.á. að hafna umsókn um breytingu á skilmálum deiliskipulags frístundalóða Leynis, L230589, í landi Miðengis. Er þess krafist að ákvörðunin verði felld úr gildi.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Grímsnes- og Grafningshreppi 1. júlí 2025.

Málavextir: Hinn 13. janúar 2025 óskaði kærandi eftir því við Umhverfis- og tæknisvið Uppsveita bs. að breytt yrði skilmálum deiliskipulags frístundalóða Leynis, L230589, í landi Miðengis, sem tók gildi með auglýsingu í B-deild Stjórnartíðinda 28. október 2021. Fól umsóknin í sér að skilgreindar yrðu heimildir fyrir útgáfu rekstrarleyfis vegna gistingar í flokki II innan svæðisins. Tillaga að deiliskipulagsbreytingu var lögð fram á fundi skipulagsnefndar 12. febrúar s.á. þar sem mælst var til þess við sveitarstjórn Grímsnes- og Grafningshrepps að samþykkja framlagða breytingu og að hún yrði grenndarkynnt innan skipulagssvæðisins. Þá taldi nefndin að jafnframt bæri að kynna hana sumarhúsafélögum á þeim svæðum sem sameiginlegur vegur að sumarhúsasvæðinu lægi að. Á fundi sveitarstjórnar 19. s.m. var samþykkt að grenndarkynna tillöguna. Á kynningartímanum bárust m.a. athugasemdir frá sumarhúsafélögum aðliggjandi deiliskipulagssvæða ásamt Sjómanna- og vélstjórafélagi Grindavíkur, eiganda frístundahúss á lóð nr. 9 innan þess skipulagssvæðis sem mál þetta varðar. Í athugasemdum félagsins var breytingunni andmælt og kom fram að svæðið hefði ekki verið skipulagt fyrir hús í útleigu á almennum markaði, aðkoma að svæðinu væri í gegnum sameiginlegt lokað hlið auk þess sem engin flóttaleið væri frá svæðinu. Þá hefði breytingin í för með sér aukna umferð um sameiginlegan veg og meira ónæði innan svæðisins.

Á fundi sveitarstjórnar 23. apríl 2025 var breytingartillagan tekin fyrir að nýju eftir grenndar-kynningu og henni synjað með vísan til skilyrða í Aðalskipulagi Grímsnes- og Grafningshrepps 2020–2030. Kæranda var tilkynnt um þessa ákvörðun með tölvupósti frá 28. apríl 2025.

Málsrök kæranda: Kærandi telur hina kærðu ákvörðun torvelda útleigu á frístundahúsi og mismuna starfsemi innan frístundasvæðisins sem um ræði. Umsókn um breytingu deili-skipulagsins hafi verið synjað án rökstuðnings og ekki hafi verið tekið tillit til staðbundinna aðstæðna. Einungis sé vísað í andmæli eins lóðarhafa innan deiliskipulagssvæðisins, en sá aðili stundi sömu starfsemi og óskað hefði verið eftir með breytingunni. Andmæli umrædds lóðar-hafa standist ekki, enda stundi hann sambærilega starfsemi. Brotið sé gegn jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 sem kveði á um að stjórnvöld skuli gæta samræmis og jafnræðis í lagalegu tilliti við úrlausn mála.

Málsrök Grímsness og Grafningshrepps: Grímsnes- og Grafningshreppur byggir á því að hin kærða ákvörðun hafi verið lögmæt og hvorki haldna efnis- né formannmörkum. Í skilmálum í kafla 3.1.2. í Aðalskipulagi Grímsnes- og Grafningshrepps 2020–2032 komi fram að gisting í flokki I og II samkvæmt reglugerð nr. 1277/2016 um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald sé heimil, enda hafi starfsemin tilskilin leyfi, bílastæði verði innan lóðar og að enginn lóðarhafi innan deiliskipulagssvæðisins legðist gegn starfseminni. Við grenndar­kynningu hafi eigandi lóðar nr. 9 innan deiliskipulagssvæðisins gert athugasemd við breytingartillöguna og mótmælt því að heimild yrði veitt til gististarfsemi innan svæðisins. Sé því ljóst að lóðarhafi innan svæðisins leggist gegn starfseminni. Skilmálarnir séu skýrir og fortakslausir um þau skilyrði sem þurfi að vera fyrir hendi til að unnt sé að samþykkja breytingar á deiliskipulagi sem fela í sér heimild til útleigu frístundahúsa, þ.e. gistingu í flokki I og II, í frístundabyggðum innan sveitarfélagsins. Sveitarfélaginu hafi því ekki verið heimilt að samþykkja umsókn kæranda um deiliskipulagsbreytinguna, sbr. 7. mgr. 12. gr. og 3. mgr. 37. gr. skipulagslaga nr. 123/2010.

Skilmálar aðalskipulagsins helgist af því að frístundabyggð sé skipulögð fyrir frístundahús og séu slík svæði ekki ætluð fyrir atvinnustarfsemi. Gististarfsemi í flokkum I og II sé starfsemi í atvinnuskyni sem sé háð útgáfu rekstrarleyfis samkvæmt lögum nr. 85/2007 um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald, sbr. reglugerð nr. 1277/2016. Slík starfsemi sé almennt ekki heimil í frístundabyggðum innan Grímsnes- og Grafningshrepps, enda kunni hún að valda öðrum eigendum frístundahúsa á viðkomandi svæði ónæði. Vegna fjölda fyrirspurna um útleigu frístundahúsa undanfarin ár hafi sveitarstjórn ákveðið að bæta framangreindum skilmálum í gildandi aðalskipulag og veita þar með heimild til útleigu frístundahúsa í atvinnuskyni, en einvörðungu ef enginn lóðarhafi innan viðkomandi skipulagssvæðis legðist gegn starfseminni. Með því sé tryggt að grenndarhagsmunir annarra lóðarhafa innan svæðisins séu virtir og ekki gengið gegn rétti þeirra til að njóta dvalar í sínum húsum.

Eigandi lóðar nr. 9 á skipulagssvæðinu sé stéttarfélag sem leigi orlofshús út til félagsmanna sinna. Samkvæmt h-lið 4. gr. reglugerðar nr. 1277/2016 teljist orlofshús félagasamtaka, svo sem stéttarfélaga og starfsgreinafélaga, ekki til frístundahúsa í skilningi reglugerðarinnar. Slík orlofshús teljist því ekki til gististaða sem sækja þurfi um rekstrarleyfi fyrir. Félaginu sé því heimilt að leigja út orlofshús til félagsmanna sinna þrátt fyrir framangreint ákvæði í kafla 3.1.2 í aðalskipulagi og gildi ekki sömu sjónarmið um útleigu þess. Því sé ekki brotið gegn jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þar að auki beri sveitarfélagið enga skyldu til að breyta skilmálum deiliskipulags og hafi kæranda mátt vera ljóst hvaða skilyrði giltu um deiliskipulagssvæðið. Þá geti sjónarmið um jafnræði ekki leitt til þess að deiliskipulag sem sé í ósamræmi við aðalskipulag fáist samþykkt.

 Athugasemdir Sjómanna- og vélstjórafélags Grindavíkur: Sjómanna- og vélstjórafélag Grindavíkur bendir á að það reki ekki gististað í gistiflokki II og stundi ekki atvinnurekstur. Félagið eigi orlofshús sem standi meðlimum þess til boða gegn vægu gjaldi. Ljóst sé að munur sé á orlofshúsum stéttarfélaga og reksturs gististaða í frístundahúsum, sbr. 4. gr. reglugerðar nr. 1277/2016 um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald.

 Viðbótarathugasemdir kæranda: Kærandi telur túlkun sveitarfélagsins á aðalskipulagi ganga gegn tilgangi skipulagslaga nr. 123/2010, einkum 1. gr. þeirra, og brjóta gegn meðalhófi. Ákvarðanir sveitarstjórnar verði að byggja á heildstæðu mati á grenndarhagsmunum og því hvort andmæli við áform um breytingar á deiliskipulagi byggi á málefnalegum sjónarmiðum. Ekki hafi verið sýnt fram á að það mat hafi farið fram.

Starfsemi Sjómanna- og vélstjórafélags Grindavíkur sé sambærileg að umfangi- og eðli þeirrar starfsemi sem falli undir reglugerð nr. 1277/2016 um veitingastaði, gististaði og skemmtana-hald. Starfsemi félagsins feli í sér reglubundna útleigu með áþreifanlegum áhrifum á sameiginlegt svæði og nágranna. Að heimila slíka starfsemi en synja kæranda á grundvelli formsatriða gangi gegn jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Framkvæmd sveitarfélagsins brjóti gegn þeirri reglu og leiði til ómálefnalegrar mismununar.

Andmæli Sjómanna- og vélstjórafélags Grindavíkur hafi ekki verið studd málefnalegum rökum um ónæði, umferð, öryggisáhættu eða röskun á grenndarhagsmunum og lúti einkum að samkeppni eða andstöðu við breytingu sem gæti leitt til aukinnar starfsemi annarra á svæðinu en þeirra eigin. Athugasemdir sumarhúsaeigenda í Miðborgum, sem ekki tilheyri deili­skipulagssvæðinu, hafi verið lagðar fram í málinu, en þeirra aðkoma byggist á sameiginlegu símahliði og sameiginlegri notkun aðkomuvegar. Þeir njóti hins vegar ekki lögvarinna hagsmuna samkvæmt 43. gr. skipulagslaga. Þá hafi byggingarfulltrúi lýst því yfir að slík andmæli hafi minna vægi en þau sem stafi frá lóðarhöfum innan svæðisins, en sveitarfélagið virðist þó hafa metið þau sem hluta af forsendum synjunar og brotið með því gegn reglum um meðalhóf og málefnalega meðferð máls.

Í öðrum sveitarfélögum hafi verið heimiluð útleiga frístundahúsa með breytingu á deiliskipulagi þegar fullnægjandi mótvægisaðgerðir og skilmálar séu til staðar. Að túlka skilyrðið sem algera hindrun án mats á inntaki andmæla gangi gegn markmiðum laga og eðli stjórnsýslunnar.

Niðurstaða: Í máli þessu er deilt um þá ákvörðun sveitarstjórnar Grímsnes- og Grafningshrepps að hafna umsókn kæranda um breytingu á skilmálum deiliskipulags frístundalóða Leynis í landi Miðengis, L230589, þar sem skilgreindar yrðu heimildir til útgáfu rekstrarleyfis vegna gistingar í flokki II innan svæðisins, en kærandi er eigandi lóðar á svæðinu. Kæruheimild til úrskurðarnefndarinnar er í 52. gr. skipulagslaga nr. 123/2010 og barst kæra innan kærufrests, sbr. 2. mgr. 4. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála.

Samkvæmt 3. mgr. 3. gr. og 1. mgr. 38. gr. skipulagslaga nr. 123/2010 annast sveitarstjórnir og bera ábyrgð á gerð aðal- og deiliskipulags í sínu umdæmi. Hið sama gildir um breytingar á deiliskipulagi, sbr. 43. gr. laganna. Þá getur landeigandi eða framkvæmdaraðili óskað eftir því við sveitarstjórn á grundvelli 2. mgr. 38. gr. laganna að gerð sé breyting á deiliskipulagi á sinn kostnað. Á grundvelli þessa ákvæðis var kæranda því heimilt að óska eftir breytingu á deiliskipulagi, en á ekki lögvarða kröfu til þess að knýja á um breytingu á deiliskipulagi. Stjórnvöld verða á hinn bóginn við meðferð mála að gæta að skráðum og óskráðum reglum stjórnsýsluréttarins, svo sem reglum um meðalhóf og jafnræði.

Í almennum skilmálum kafla 3.1.2. í greinargerð Aðalskipulags Grímsnes- og Grafningshrepps 2020–2032 kemur fram að í frístundabyggð sé heimilt að vera með gistingu í flokki I og II samkvæmt reglugerð nr. 1277/2016 um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald, enda séu nánar tilgreind skilyrði uppfyllt auk þess sem enginn lóðarhafi innan deiliskipulagssvæðisins leggist gegn starfseminni. Þá kemur fram að gera skuli grein fyrir gististarfsemi í deiliskipulagi. Að baki þessu standa væntanlega þau rök að frístundasvæði eru ekki ætluð fyrir atvinnurekstur sem þennan, með þeim áhrifum sem honum fylgja, þ.m.t. aukinni umferð og álagi á innviði.

Umsókn kæranda um breytingu á skilmálum deiliskipulags innan frístundalóða Leynis, í landi Miðengis, var synjað af sveitarstjórn Grímsnes- og Grafningshrepps 23. apríl 2025. Var synjunin byggð á því að hin umsótta breyting uppfyllti ekki skilyrði í aðalskipulagi um að enginn lóðarhafi innan deiliskipulagssvæðisins leggist gegn starfseminni. Synjun sveitarstjórnar átti sér stoð í gildandi aðalskipulagi, en við gerð deiliskipulags ber að byggja á stefnu aðalskipulags auk þess sem deiliskipulag skal rúmast innan heimilda þess, sbr. 7. mgr. 12. gr. og 3. mgr. 37. gr. skipulagslaga. Fellur það utan valdsviðs úrskurðarnefndarinnar að taka afstöðu til lögmætis fyrrgreinds skilyrðis, sbr. 2. málsl. 52. gr. skipulagslaga, þar sem ákvarðanir sem staðfestar eru af Skipulagsstofnun og ráðherra, svo sem aðalskipulag, verða ekki bornar undir nefndina.

Í tilefni af athugasemdum kæranda um að brotið sé gegn jafnræðisreglu stjórnsýsluréttarins, þar sem annar lóðarhafi á svæðinu stundi sambærilega starfsemi, verður bent á að orlofshús félagasamtaka, svo sem stéttarfélaga og starfsgreinafélaga, falla ekki undir reglur um gistingu í frístundahúsum, sbr. h-lið  4. gr. reglugerðar nr. 1277/2016. Þá verður ekki séð að greind félagasamtök hafi sótt um breytingu á deiliskipulagi eða að skipulagi hafi verið breytt vegna starfsemi þeirra á svæðinu.

Með hliðsjón af því sem að framan er rakið verður kröfu kæranda um ógildingu ákvörðunar sveitarstjórnar Grímsnes- og Grafningshrepps hafnað.

 Úrskurðarorð:

Hafnað er kröfu kæranda um ógildingu ákvörðunar sveitarstjórnar Grímsnes- og Grafnings­hrepps frá 23. apríl 2025 um að synja umsókn um breytingu á skilmálum deiliskipulags frístundalóða Leynis, L230589, í landi Miðengis.

117/2025 Brekkur

Með

Árið 2025, fimmtudaginn 2. október, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Arnór Snæbjörnsson formaður, Halldóra Vífilsdóttir arkitekt, Karólína Finnbjörnsdóttir lögmaður og Þorsteinn Þorsteinsson byggingar­verkfræðingur. Aðalheiður Jóhannsdóttir prófessor tók þátt í gegnum fjarfundabúnað.

Fyrir var tekið mál nr. 117/2025, kæra á ákvörðun sveitarstjórnar Grímsnes- og Grafningshrepps frá 27. júní 2025 um að hafna umsókn um breytingu á skilmálum deiliskipulags Efri-Brúar í Grímsnesi, frístundabyggð.

 Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með kæru til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, er barst nefndinni 23. júlí 2025, kærir KMH eignir ehf., annar eigenda frístundahúss að Brekkum 15, þá ákvörðun Grímsnes- og Grafningshrepps frá 27. júní 2025 að hafna umsókn um breytingu á skilmálum deiliskipulags Efri-Brúar í Grímsnesi, frístundabyggð. Er þess krafist að ákvörðunin verði felld úr gildi. Þá er þess jafnframt krafist að sveitarfélaginu verði gert að taka umsókn kæranda til meðferðar á ný.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Grímsnes- og Grafningshreppi 20. ágúst 2025.

Málavextir: Kærandi er eigandi frístundahúss að Brekkum 15, Grímsnes- og Grafningshreppi. Lóðin er á svæði þar sem í gildi er deiliskipulag frístundabyggðar Efri-Brúar í Grímsnesi, sem tók gildi með auglýsingu í B-deild Stjórnartíðinda 9. desember 2005. Með umsókn, dags. 20. mars 2025, óskaði kærandi eftir því að bætt yrði við kafla í skilmála skipulagsins sem heimilaði rekstur gististaða í flokki II, samkvæmt reglugerð nr. 1277/2016 um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald, innan svæðisins. Með erindi til Umhverfis- og tæknisviðs Uppsveita bs., dags. 8. apríl s.á., kom kærandi á framfæri  frekari sjónarmiðum og skýringum sem lágu að baki umsókninni. Umsóknin var lögð fram á fundi skipulagsnefndar 9. apríl s.á. sem mæltist til þess við sveitarstjórn Grímsnes- og Grafningshrepps að samþykkja tillöguna til auglýsingar. Málið fengi málsmeðferð á grundvelli 2. mgr. 43. gr. skipulagslaga nr. 123/2010 og yrði grenndarkynnt innan skipulagssvæðisins. Á fundi sveitarstjórnar 23. apríl s.á. var samþykkt að auglýsa framlagða tillögu til grenndarkynningar. Á kynningartímanum bárust athugasemdir frá eigendum níu frístundahúsa á svæðinu þar sem breytingunni var mótmælt. Meðal þess sem fram kom í athugasemdunum var að umferð og ónæði innan svæðisins myndi aukast, fyrir væru hús sem væru í samskonar útleigu og sem talsvert ónæði stafaði af, ásamt því að starfsemi gististaða samræmdist ekki hlutverki frístundabyggðar. Það hefði m.a. verið forsenda fyrir kaupum á frístundahúsi á svæðinu að rekstur gististaða væri þar óheimill.

Á fundi sveitarstjórnar 27. júní 2025 var breytingartillagan tekin fyrir að nýju eftir grenndar­kynningu og henni synjað með vísan til þess að í ljósi athugasemda sem hefðu borist við grenndarkynninguna væri ekki fullnægt skilyrði Aðalskipulags Grímsnes- og Grafningshrepps 2020–2030 um að enginn lóðarhafi innan deiliskipulagssvæðisins legðist gegn starfseminni.

Málsrök kæranda: Kærandi byggir á því að hin kærða ákvörðun sé haldin verulegum form- og efnisannmörkum sem leiða eigi til ógildingar hennar. Ákvörðunin hafi ekki byggt á málefnalegum sjónarmiðum og brotið hafi verið gegn rannsóknarreglu stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Sveitarfélög beri ábyrgð á gerð deiliskipulags og fari með víðtækt vald í þeim efnum. Það sé þó ekki án takmarkana heldur bundið við málefnaleg sjónarmið og skýra lagastoð. Samkvæmt grundvallarreglum stjórnsýsluréttar sé óheimilt að framselja slíkt ákvörðunarvald nema skýr lagaheimild standi til. Í Aðalskipulagi Grímsnes- og Grafningshrepps 2020–2032 sé heimild til gististarfsemi bundin því skilyrði að enginn lóðarhafi á svæðinu leggist gegn henni. Með þessu ákvæði sé í raun verið að veita einstökum lóðarhöfum neitunarvald gagnvart skipulagstillögum annarra. Slíkt fyrirkomulag feli í sér að ákvörðunarvald, sem samkvæmt stjórnarskrá og lögum hvíli hjá lýðræðislega kjörinni sveitarstjórn, sé án lagastoðar fært yfir til einstakra hagsmunaaðila. Um sé að ræða ólögmætt framsal á skipulagsvaldi sveitarfélagsins. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 41/2019 hafi því verið slegið föstu að skipulagsvald sveitarfélaga, sem njóti verndar 78. gr. stjórnarskrárinnar, yrði ekki takmarkað af öðru stjórnvaldi nema með skýrri og ótvíræðri lagaheimild. Geti ríkisstofnun ekki takmarkað skipulagsvaldið án slíkrar heimildar sé augljóst að sveitarfélagi sé óheimilt að framselja það til einkaaðila með ákvæði í aðalskipulagi. Slíkt ákvæði grafi jafnframt undan réttaröryggi, sem sé eitt af meginmarkmiðum skipulagslaga. Réttur einstaklinga verði ófyrirsjáanlegur og háður huglægu mati eða geðþótta nágranna, í stað þess að byggja á skýrum, hlutlægum og málefnalegum skipulagsforsendum sem mótaðar séu af sveitarstjórn.

Við töku íþyngjandi stjórnvaldsákvarðana beri stjórnvaldi að sjá til þess að mál sé nægjanlega upplýst áður en ákvörðun sé tekin í því, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga. Í því felist skylda til að afla allra nauðsynlegra gagna og upplýsinga og leggja heildstætt mat á alla hagsmuni sem málið varðar. Sveitarstjórn hafi litið fram hjá þeim ítarlegu röksemdum sem kærandi hafi lagt fram þar sem vakin hafi verið athygli á aðstæðum sem dragi úr líkum á ónæði af hinni fyrirhuguðu starfsemi. Bent hafi verið á að um lítið, 68 m2, sumarhús væri að ræða sem eingöngu yrði leigt tveimur einstaklingum í senn. Staðsetning þess væri afskekkt með tilliti til nágranna og aðgengi væri um sér hlið. Sveitarfélagið hafi hvorki lagt mat á þessi atriði né vegið þau gegn þeim almennu athugasemdum sem borist hefðu. Með því að afgreiða málið eingöngu á þeirri forsendu að athugasemdir hefðu borist, án þess að leggja á þær mat hafi sveitarstjórn brotið gegn rannsóknarskyldu sinni. Þá sé bent á að í dómi Hæstaréttar í máli nr. 439/2012 hafi synjun á deiliskipulagsbreytingu verið talin lögmæt þar sem hún hafi verið byggð á málefnalegum sjónarmiðum um umhverfisvernd og umhverfisöryggi. Í máli þessu séu engin slík málefnaleg rök að finna, heldur einungis geðþóttaafstaða þriðja aðila. Skylda sveitarstjórnar sé að meta hvort framkomnar athugasemdir hafi byggst á málefnalegum sjónarmiðum og hafi vanrækt þá skyldu.

Hin kærða ákvörðun sé jafnframt í andstöðu við meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga. Sveitarstjórn hafi borið að kanna hvort unnt hafi verið að ná fram markmiði um frið á svæðinu með vægari úrræðum. Hafi dómaframkvæmd staðfest þá skyldu stjórnvalds að kanna hvort veita mætti leyfi með skilyrðum í stað þess að synja alfarið. Á sama hátt takmarki sú verklagsregla að hafna umsókn alfarið eða samþykkja að fullu, án þess að íhuga millileiðir, óhóflega mat það sem lög geri ráð fyrir.

Málsrök Grímsnes- og Grafningshrepps: Af hálfu sveitarfélagsins kemur fram að hin kærða ákvörðun samræmist skilmálum í Aðalskipulagi Grímsnes- og Grafningshrepps 2020–2032. Í 29. gr. skipulagslaga nr. 123/2010 komi fram að aðalskipulag sé háð samþykki sveitarstjórnar og staðfestingu Skipulagsstofnunar og ráðherra í þeim tilvikum sem hann skuli staðfesta aðalskipulag. Samkvæmt 52. gr. skipulagslaga verði ákvarðanir sem bera þurfi undir Skipulagsstofnun og ráðherra til staðfestingar ekki bornar undir úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála. Því bresti úrskurðarnefndina vald til að taka skilmála í aðalskipulagi til endurskoðunar.

Einstaklingar og lögaðilar eigi ekki lögvarinn rétt til að knýja fram breytingu á skipulagsáætlun gegn vilja skipulagsyfirvalda. Landeigandi eða framkvæmdaraðili geti óskað eftir því að sveitarfélög geri tillögu að deiliskipulagi eða breytingu á því á sinn kostnað samkvæmt 2. mgr. 38. gr. skipulagslaga. Skipulagsvaldið sé eftir sem áður í höndum sveitarfélagsins samkvæmt 3. mgr. 3. gr. sömu laga.

Vegna fjölda fyrirspurna um útleigu frístundahúsa innan sveitarfélagsins á síðastliðnum árum hafi sveitarstjórn ákveðið að bæta skilmálum inn í gildandi aðalskipulag og veita þar með möguleika á heimild til útleigu frístundahúsa, meðal annars gegn því skilyrði að enginn lóðarhafi innan skipulagssvæðisins legðist gegn starfseminni. Með því hefði verið tryggt að grenndarhagsmunir annarra lóðarhafa innan svæðisins væru virtir og ekki væri gengið gegn rétti þeirra til að njóta þar friðsællar dvalar. Eigendur húsa á viðkomandi svæði hafi væntingar til þess að svæðið sé ekki nýtt í atvinnuskyni.

Sveitarfélagið telji að málefnalegt og réttmætt hafi verið að horfa til afstöðu annarra eigenda á svæðinu við mat á því hvort heimila ætti gististarfsemi í atvinnuskyni á svæði sem sé ekki skipulagt undir slíka starfsemi. Ekki hafi verið brotið gegn rannsóknarreglu stjórnsýsluréttarins við ákvörðunina, en sjónarmið kæranda hafi legið fyrir með skýrum hætti og enginn vafi hafi verið um staðreyndir málsins. Þá hafi ekki verið brotið gegn meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

 Viðbótarathugasemdir kæranda: Af hálfu kæranda er áréttað að kröfugerð hans lúti eingöngu að því að synjun sveitarfélagsins á umsókn um skilmálabreytingu verði felld úr gildi. Ekki sé gerð krafa um að skilmálar í aðalskipulagi verði teknir til endurskoðunar. Krafa kæranda sé meðal annars byggð á þeirri málsástæðu að í skilmálum aðalskipulags, eins og þeir hafi verið túlkaðir og skýrðir af sveitarfélaginu, felist ólögmætt framsal á skipulagsvaldi sem leiði til þess að hin kærða ákvörðun hafi hvorki verið byggð á málefnalegum sjónarmiðum né uppfylli áskilnað rannsóknar- og meðalhófsreglu stjórnsýslulaga. Sveitarfélagið túlki skilmálana á þann veg að öll mótmæli lóðarhafa, óháð efni þeirra, leiði til þess að synja beri umsókn. Verði þá ekki annað ráðið af túlkun sveitarfélagsins en að væru mótmæli lóðarhafa byggð á ólögmætum sjónarmiðum, svo sem kynþætti, kynhneigð eða trúarbrögðum umsækjanda, bæri sveitarfélaginu að fallast á slík mótmæli og hafna umsókninni. Slík túlkun standist ekki og verði ekki látin takmarka stjórnarskrárvarinn eignarrétt kæranda. Sveitarfélagið, sem bundið sé reglum stjórnsýsluréttar um málefnaleg sjónarmið, verði að taka afstöðu til efnis mótmælanna.

Fasteign kæranda hafi verið í reglulegri útleigu um árabil, án þess að borist hafi athugasemd eða kvörtun vegna rasks af starfseminni. Mótmæli lóðarhafa lúti í engu að ætluðum áhrifum af útleigu á fasteigninni, heldur eingöngu að því hvað yrði ef útleiga yrði almennt heimiluð á svæðinu. Hægur leikur sé að mæta þeim áhyggjum með því að samþykkja breytinguna með skilyrðum um eigin aðkomu og fjarlægð frá öðrum fasteignum. Vegna túlkunar sveitarstjórnar á skilmálum aðalskipulags hafi þetta ekki verið rannsakað. Brjóti það gegn rannsóknar- og meðalhófsreglu stjórnsýslulaga.

Niðurstaða: Í máli þessu er deilt um þá ákvörðun sveitarstjórnar Grímsnes- og Grafnings­hrepps að hafna umsókn kæranda um breytingu á skilmálum deiliskipulags Efri-Brúar í Grímsnesi, frístundabyggð, sem heimila myndi rekstur gististaða í flokki II innan svæðisins, en kærandi er eigandi frístundahúss á svæðinu. Kæruheimild til úrskurðarnefndarinnar er í 52. gr. skipulagslaga nr. 123/2010 og barst kæra innan kærufrests, sbr. 2. mgr. 4. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála.

Samkvæmt 3. mgr. 3. gr. og 1. mgr. 38. gr. skipulagslaga annast sveitarstjórnir og bera ábyrgð á gerð aðal- og deiliskipulags í sínu umdæmi. Hið sama gildir um breytingar á deiliskipulagi, sbr. 43. gr. laganna. Þá getur landeigandi eða framkvæmdaraðili óskað eftir því við sveitarstjórn á grundvelli 2. mgr. 38. gr. að gerð sé breyting á deiliskipulagi á sinn kostnað. Á grundvelli þessa ákvæðis var kæranda því heimilt að óska eftir breytingu á deiliskipulagi en hann á hins vegar ekki lögvarða kröfu á grundvelli nefnds ákvæðis til þess að knýja á um breytingu á deiliskipulagi. Stjórnvöld verða á hinn bóginn við meðferð mála að gæta að skráðum og óskráðum reglum stjórnsýsluréttarins, svo sem reglum um meðalhóf og jafnræði.

Í almennum skilmálum kafla 3.1.2. í greinargerð Aðalskipulags Grímsnes- og Grafningshrepps 2020–2032 kemur fram að í frístundabyggð sé heimilt að vera með gistingu í flokki I og II samkvæmt reglugerð nr. 1277/2016 um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald, enda séu nánar tilgreind skilyrði uppfyllt auk þess sem enginn lóðarhafi innan deiliskipulagssvæðisins leggist gegn starfseminni. Þá kemur fram að gera skuli grein fyrir gististarfsemi í deiliskipulagi. Að baki þessu standa væntanlega þau rök að frístundasvæði eru að jafnaði ekki skipulögð fyrir atvinnurekstur sem þennan, með þeim áhrifum sem honum fylgja, þ.m.t. aukinni umferð og álagi á innviði.

Umsókn kæranda um breytingu á skilmálum deiliskipulags innan deiliskipulags Efri-Brúar frístundabyggð, var synjað af sveitarstjórn Grímsnes- og Grafningshrepps 27. júní 2025. Var synjunin byggð á því að hin umsótta breyting uppfyllti ekki skilyrði í aðalskipulagi um að enginn lóðarhafi innan deiliskipulagssvæðisins legðist gegn starfseminni. Synjun sveitar­stjórnar átti sér stoð í gildandi aðalskipulagi, en við gerð deiliskipulags ber að byggja á stefnu aðalskipulags auk þess sem deiliskipulag skal rúmast innan heimilda þess, sbr. 7. mgr. 12. gr. og 3. mgr. 37. gr. skipulagslaga. Fellur það utan valdsviðs úrskurðarnefndarinnar að taka afstöðu til lögmætis fyrrgreinds skilyrðis, sbr. 2. málsl. 52. gr. skipulagslaga, þar sem ákvarðanir sem staðfestar eru af Skipulagsstofnun og ráðherra, svo sem aðalskipulag, verða ekki bornar undir nefndina.

Hvað varðar sjónarmið kæranda um að sveitarstjórn hafi í ljósi meðalhófs borið að laga hina umsóttu deiliskipulagsbreytingu að sjónarmiðum hans og bæta við skilyrðum, verður því ekki svarað hvort slíkt kynni að hafa haft áhrif á afstöðu nágranna enda krefðist það nýrrar meðferðar skv. 44. gr. skipulagslaga.

Með hliðsjón af því sem að framan er rakið verður kröfu kæranda um ógildingu ákvörðunar sveitarstjórnar Grímsnes- og Grafningshrepps hafnað.

Úrskurðarorð:

Hafnað er kröfu kæranda um ógildingu ákvörðunar sveitarstjórnar Grímsnes- og Grafnings­hrepps frá 27. júní 2025 um að synja umsókn um breytingu á skilmálum deiliskipulags Efri-Brúar í Grímsnesi, frístundabyggð.

30/2025 Ísafjarðardjúp

Með

Árið 2025, mánudaginn 29. september, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Unnþór Jónsson settur varaformaður og Karólína Finnbjörnsdóttir lögmaður. Aðalheiður Jóhannsdóttir prófessor tók þátt í gegnum fjarfundabúnað.

Fyrir var tekið mál nr. 30/2025, kæra á ákvörðun Matvælastofnunar frá 14. janúar 2025 um að hafna umsókn um rekstrarleyfi fyrir 11.500 tonna regnbogasilungseldi í sjókvíum í Ísafjarðardjúpi.

 Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 13. febrúar 2025, er barst nefndinni sama dag, kærir Hábrún ehf. þá ákvörðun Matvælastofnunar frá 14. janúar 2025 að hafna umsókn þess um rekstrarleyfi fyrir 11.500 tonna regnbogasilungseldi í sjókvíum í Ísafjarðardjúpi. Er þess krafist að hin kærða ákvörðun verði felld úr gildi og að lagt verði fyrir stofnunina að taka umsóknina til lögmætrar meðferðar.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Matvælastofnun 27. mars 2025.

Málavextir: Mál þetta á sér nokkra forsögu. Hinn 24. maí 2019 sótti kærandi um rekstrarleyfi til fiskeldis til Matvælastofnunar vegna fyrirhugað eldis á 11.500 tonnum á regnbogasilungi í sjókvíum kæranda í Ísafjarðardjúpi. Tæpum mánuði síðar voru samþykkt á Alþingi lög nr. 101/2019 um breytingu á ýmsum lagaákvæðum sem tengjast fiskeldi, þ. á m. um skiptingu hafsvæða í eldissvæði, um opinbera auglýsingu svæðanna og um úthlutun þeirra samkvæmt hagstæðasta tilboði, sbr. nú 4. gr. a í lögum nr. 71/2008 um fiskeldi. Jafnframt var með breytingalögunum lögfest lagaskilaregla í b-lið 24. gr., sbr. ákvæði II til bráðabirgða í lögum nr. 71/2008, sem kveður á um að um meðferð og afgreiðslu umsókna um rekstrarleyfi fyrir sjókvíaeldi á hafsvæðum sem hafi verið metin til burðarþols fari eftir eldri ákvæðum laganna þegar málsmeðferð samkvæmt þágildandi lögum nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum sé lokið fyrir gildstöku ákvæðisins. Sama lagaskilaregla gildir þegar frummatsskýrslu hefur verið skilað til Skipulagsstofnunar skv. 9. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum. Tóku breytingalögin gildi 19. júlí 2019, að undanskildum nokkrum ákvæðum sem tóku gildi 1. janúar 2020.

Hinn 24. maí 2019 skilaði kærandi jafnframt inn tillögu að matsáætlun til Skipulagsstofnunar vegna sama eldis. Með tölvupósti hans til stofnunarinnar 25. júní s.á. var þess óskað að tillagan yrði tekin til meðferðar þannig að samþykkja mætti hana svo hægt væri að skila inn frummatsskýrslu vegna fyrirhugaðs eldis. Svaraði Skipulagsstofnun erindinu svo 2. júlí s.á. að því miður hefði stofnunin ekki getað fjallað um erindið vegna verkefnaálags og manneklu. Hinn 30. ágúst 2019 sendi kærandi stofnuninni svo frummatsskýrslu þar sem fram kom að málsmeðferð skv. 2 mgr. 8. gr. laga nr. 106/2000 hefði verið lokið 21. júní 2019 og því væri þess óskað að frummatsskýrslan yrði tekin til efnislegrar meðferðar í samræmi við 10. gr. laganna. Skipulagsstofnun svaraði kæranda með bréfi, dags. 24. september s.á., og benti m.a. á að matsáætlun væri forsenda þess að stofnunin gæti tekið frummatsskýrslu til meðferðar, en ekki lægi fyrir matsáætlun í skilningi laga nr. 106/2000. Með tölvupósti kæranda til Skipulagsstofnunar 30. mars 2021 var þess farið á leit við stofnunina að hún afgreiddi erindi hans frá 30. ágúst 2019, ella að hún lyki afgreiðslu á tillögu að matsáætlun. Í svarbréfi stofnunarinnar, dags. 4. júní 2021, kom m.a. fram að fyrir lægi að áform kæranda féllu ekki undir bráðabirgðaákvæði b-liðar 24. gr. laga nr. 101/2019. Jafnframt væru áformin ekki komin á það stig að þau gætu hlotið málsmeðferð á grundvelli laga nr. 106/2000, enda lægi ekki fyrir hvar og hvernig eldissvæðin innan Ísafjarðardjúps yrðu afmörkuð af Hafrannsóknastofnun í samræmi við 4. gr. a í lögum nr. 71/2008. Eðli málsins samkvæmt væru ekki forsendur til að meta áhrif framkvæmdar þegar svo mikil óvissa væri uppi um staðsetningu og tilhögun hennar. Væri því hafnað að taka tillögu kæranda að matsáætlun til meðferðar sem og frummatsskýrslu hans.

Skaut kærandi greindri ákvörðun til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála og lá úrskurður nefndarinnar fyrir 14. desember 2021 í máli nr. 102/2021. Í niðurstöðu úrskurðarins kom m.a. fram að Skipulagsstofnun hefði ekki verið falið sérstakt hlutverk samkvæmt lögum nr. 71/2008, hvorki við meðferð og afgreiðslu umsókna né annað. Yrði því ekki séð að ákvæði til bráðabirgða í lögum nr. 71/2008, sbr. b-lið 24. gr. laga nr. 101/2019, hefði þýðingu hvað þetta varðaði, enda tæki ákvæðið samkvæmt orðanna hljóðan til meðferðar og afgreiðslu umsókna um rekstrarleyfi, en breytti í engu hlutverki Skipulagsstofnunar samkvæmt lögum nr. 106/2000. Var niðurstaða nefndarinnar sú að stofnuninni hefði ekki verið heimilt að lögum að afgreiða mál með þeim hætti að hafna því að taka þau til meðferðar og var lagt fyrir stofnunina að taka til afgreiðslu án frekari tafa fyrirliggjandi tillögu kæranda að matsáætlun. Jafnframt var því hafnað að felld yrði úr gildi ákvörðun stofnunarinnar hvað frummatsskýrslu kæranda varðaði. Hún yrði ekki tekin til afgreiðslu fyrr en Skipulagsstofnun hefði tekin ákvörðun um tillögu að matsáætlun, enda skyldi gerð og efni frummatsskýrslu vera í samræmi við matsáætlun skv. 9. gr. laga nr. 106/2000. Lá álit stofnunarinnar um matsáætlun kæranda vegna fyrirhugaðrar framleiðslu á 11.500 tonnum af regnbogasilungi í sjókvíum í Ísafjarðardjúpi fyrir 22. september 2022.

Með bréfi Matvælastofnunar til kæranda, dags. 17. október 2024, var honum tilkynnt um fyrirhugaða höfnun á umsókn hans um nýtt rekstrarleyfi fyrir 11.500 tonna regnbogasilungseldi í sjókvíum í Ísafjarðardjúpi, m.a. með vísan til þess að hann uppfyllti ekki skilyrði bráðabirgðaákvæðis b-liðar 24. gr. laga nr. 101/2019. Þá var til þess vísað að fyrir lægi að því ferli sem fjallað væri um í 4. gr. a laga nr. 71/2008 vegna útgáfu þeirra rekstrarleyfa sem féllu ekki undir bráðabirgðaákvæði væri ólokið í Ísafjarðardjúpi. Brysti Matvælastofnun lagaheimild til að taka umsókn kæranda til afgreiðslu. Var kæranda veittur tveggja vikna frestur til að koma að andmælum sínum við fyrirhugaða ákvörðun sem síðar var framlengdur. Skilaði kærandi inn athugasemdum sínum með bréfi, dags. 8. nóvember 2024, og taldi að afgreiða ætti umsóknina á grundvelli þeirra fiskeldislaga sem gilt höfðu fyrir gildistöku laga nr. 101/2019. Hin kærða ákvörðun Matvælastofnunar lá fyrir 14. janúar 2025. Þar kom fram að þar sem kærandi hefði hvorki lokið málsmeðferð samkvæmt lögum nr. 106/2000 né skilað fullnægjandi frummatsskýrslu fyrir gildistöku laga nr. 101/2019 færi útgáfa leyfisins eftir núgildandi lögum um fiskeldi, en ekki eldri lögum samkvæmt lagaskilareglu bráðabirgðaákvæðis II í lögunum, og væru því ekki forsendur til annars en að hafna umsókn kæranda.

Málsrök kæranda: Kærandi vísar til þess að með lögum nr. 101/2019, um breytingu á ýmsum lagaákvæðum sem tengjast fiskeldi, hafi verið samþykkt lagaskilaregla sem nú sé að finna í bráðabirgðaákvæði II með lögum nr. 71/2008 um fiskeldi. Samkvæmt henni skulu umsóknir um rekstrarleyfi fyrir sjókvíaeldi á hafsvæðum sem metin hafa verið til burðarþols halda gildi sínu sé málsmeðferð samkvæmt þágildandi lögum nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum lokið eða frummatsskýrslu skilað fyrir gildistöku laganna. Lögin hafi verið samþykkt 19. júní 2019, en þau hafi hins vegar ekki verið birt fyrr en 18. júlí s.á. Í nýlegri stjórnsýsluúttekt Ríkisendurskoðunar hafi verið gerðar alvarlegar athugasemdir vegna atvika sem tengst hafi töfum á gildistöku laganna og m.a. tekið fram að þau fyrirtæki sem skilað hafi inn frummatsskýrslu milli samþykktar og gildistöku laganna hafi notið góðs af frestun birtingarinnar og fengið óeðlilegt svigrúm til að uppfylla bráðabirgðaákvæði laganna.

Hinn 21. júní 2019 hafi Skipulagsstofnun sent völdum rekstraraðilum bréf þar sem farið hafi verið yfir málsmeðferð umsókna í tilefni af gildistöku laga nr. 101/2019. Slíkt bréf hafi ekki verið sent kæranda sem hafi ekki heldur verið kunnugt um þær tafir sem orðið hafi á birtingu laganna. Hafi atburðarásin leitt til þess að umsókn kæranda hafi fengið allt aðra meðhöndlun en umsóknir annarra rekstraraðila um nýjar framleiðsluheimildir í Ísafjarðardjúpi. Skyndileg breyting á frumvarpi til laga nr. 101/2019, fordæmalaus frestun á birtingu þeirra og ólögmæt málsmeðferð Skipulagsstofnunar á máli kæranda hafi leitt til óréttmætrar mismunar milli aðila sem hafi verið í sambærilegri stöðu þegar lögin hafi verið samþykkt á Alþingi. Brjóti sú mismunun gegn jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar.

Mikilvægt sé að halda því til haga að sú matsáætlun sem lögð hafi verið fram 24. maí 2019 hjá Skipulagsstofnun hafi verið uppfærð tillaga, en fyrri tillagan hafi verið auglýst opinberlega með auglýsingu í fjölmiðlum 8. júní 2018 og send Skipulagsstofnun 20. ágúst s.á. Eftir að stofnunin hafi yfirfarið tillöguna og gert athugasemdir hafi tillagan verið uppfærð og fullbúinni tillögu að matsáætlun skilað í maí 2019. Allar forsendur hafi verið til þess að Skipulagsstofnun tæki tillöguna til umfjöllunar og lyki afgreiðslu hennar innan lögbundinna tímamarka, en stofnunin hafi ákveðið að aðstoða önnur fyrirtæki sem unnið hafi að því að leggja fram frummatsskýrslu þannig að þeim yrði kleift að skila skýrslum sínum áður en ný lög myndu taka gildi.

Niðurstaða úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála í máli nr. 102/2021 hafi verið afdráttarlaus og feli m.a. í sér að sérstakar ráðstafanir Skipulagsstofnunar til þess að aðstoða tiltekin fyrirtæki með tilliti til ætlaðrar stöðu þeirra samkvæmt lögum nr. 71/2008 fái ekki staðist. Slíkar ráðstafanir hafi ekki verið á verksviði stofnunarinnar og því ólögmætar. Í úrskurðinum sé enn fremur tekið afdráttarlaust fram að þær tafir sem orðið hafi á afgreiðslu máls kæranda ættu sér „ekki stoð í lögum“ og væru því ekki afsakanlegar. Vert sé að hafa í huga að tímafrestir laga nr. 106/2000 hafi falið í sér innleiðingu á 3. mgr. 6. gr. tilskipunar 85/337/EBE um umhverfismat. Túlkun og beiting ákvæða laga nr. 106/2000 um tímafresti þurfi því að taka mið af EES reglum. Fyrir liggi ótvíræð fordæmi af þeim vettvangi sem staðfesti að ríkisstofnanir aðildarríkja EES geti ekki borið fyrir sig manneklu eða ónægar fjarveitingar til þess að réttlæta frávik frá málshraða.

Matvælastofnun beri skylda til þess að leggja mat á lögmæti málsmeðferðar Skipulagsstofnunar og leita leiða til að rétta hlut kæranda við meðferð og útgáfu rekstrarleyfa til fiskeldis. Í úrskurði úrskurðarnefndarinnar í máli nr. 74/2024 sé tekið fram að skyldur leyfisveitanda nái einnig til þess að kanna hvort einhverjir þeir annmarkar séu á áliti Skipulagsstofnunar að á því verði ekki byggt. Hafi Matvælastofnun því borið að meta hvort málsmeðferð væri forsvaranleg og lögmæt. Sé álit Skipulagsstofnunar um umhverfismat í eðli sínu lögbundin álitsumleitan í skilningi stjórnsýsluréttar, en margsinnis hafi verið staðfest í dómaframkvæmd og hjá umboðsmanni Alþingis að leyfisveitandi beri ríkar skyldur til þess að ganga að eigin frumkvæði úr skugga um að málsmeðferð og umsögn álitsgjafa sé lögmæt. Í þessu samhengi sé athyglisvert og þýðingarmikið að úrskurðarnefndin jafni í úrskurði í máli nr. 102/2021 hlutverki Matvælastofnunar að þessu leyti við lögmætiseftirlit nefndarinnar sjálfrar sem æðra stjórnvalds og úrskurðaraðila.

Í ljósi þess að málsmeðferð Skipulagsstofnunar hafi verið haldin verulegum annmörkum hafi Matvælastofnun borið að bæta úr þeim annmörkum sem orðið hafi og eftir atvikum rétta hlut kæranda, en um það sé vísað til dóms Landsréttar í máli nr. 192/2023. Jafnframt hafi skylda til að bæta úr annmarka, í tengslum við málsmeðferð lögbundins álitsgjafa, margsinnis verið staðfest í álitum umboðsmanns Alþingis, m.a. í áliti hans í máli nr. 4477/2005. Þegar rangar eða ófullnægjandi leiðbeiningar leiði til þess að aðili máls hafi orðið af ákveðnum réttindum beri stjórnvaldi að leita leiða til að leiðrétta stöðu aðilans, sjá t.d. álit umboðsmanns Alþingis í máli nr. 1818/1996. Hið sama gildi þegar brot gegn málshraðareglu leiði til þess að aðili máls verði af tilteknum réttindum, sbr. álit umboðsmanns Alþingis í máli nr. 4113/2004. Í þessu samhengi skipti engu þótt Skipulagsstofnun sé sjálfstæð ríkisstofnun og heyri undir annað ráðuneyti en Matvælastofnun.

Lögmætisreglan standi ekki í vegi fyrir rýmkandi lögskýringu ef um sé að ræða stjórnvaldsákvörðun sem ekki sé íþyngjandi og enn síður ef hún teljist ívilnandi. Túlka þurfi bráðabirgðaákvæðið með rýmkandi hætti, eða eftir atvikum beita lögjöfnun, til þess að tryggja að ákvæðið þjóni markmiði sínu og verði beitt í samræmi við grunnreglur stjórnsýsluréttar um jafnræði borgaranna. Þessu til stuðnings sé í fyrsta lagi vísað til úrskurða úrskurðarnefndarinnar í málum nr. 74/2024 og 33/2024, en í þeim komi fram að Skipulagsstofnun hafi talið að umræddir rekstraraðilar hefðu fyrir gildistöku laganna skilað skýrslum sem „uppfylltu í meginatriðum þær kröfur sem gerðar væru skv. 9. gr. laga nr. 106/2000.“ Hafi úrskurðarnefndin ekki talið efni til þess að gera athugasemd við að Matvælastofnun legði framangreint til grundvallar þegar stofnunin hefði ákveðið að umsóknir um hin kærðu rekstrarleyfi féllu undir bráðabirgðaákvæði II í lögum nr. 71/2008. Umfjöllun nefndarinnar leiði fram að viðmið lagaskilareglunnar séu ekki túlkuð bókstaflega, heldur með rýmkandi hætti, þar sem fullnægjandi hafi verið talið að skila drögum að skýrslu fyrir gildistöku laganna. Í því felist jafnframt að lagaskilareglan feli ekki í sér hlutrænt viðmið, heldur reglu sem kalli á efnislegt mat stjórnvalds. Í annan stað hafi enginn verulegur munur verið á stöðu kæranda og þeirra rekstraraðila sem skilað hafi drögum að frummatsskýrslu fyrir gildistöku laga nr. 101/2019, en yfirlýst markmið bráðabirgðaákvæðisins samkvæmt lögskýringargögnum sé að gæta „jafnræðis þeirra aðila sem sannanlega hafa lagt út í kostnað og vinnu vegna fyrirhugaðs fiskeldis.“ Í þriðja lagi skuli túlka lög til samræmis við stjórnskipunarlög svo sem framast sé unnt á grundvelli viðurkenndra aðferða lögfræðinnar við lögskýringar. Verði lagaákvæðið túlkað samkvæmt orðanna hljóðan með almennri lögskýringu muni það leiða af sér mismunun milli aðila sem séu í sambærilegri stöðu og samrýmist slík mismunun ekki jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Í fjórða lagi séu fordæmi fyrir því að beitt sé rýmkandi lögskýringu til að koma í veg fyrir mistök eða að ólögmæt málsmeðferð stjórnvalds geti leitt til réttarspjalla eða annars tjóns. Sé vísað til dóms Hæstaréttar í máli nr. 202/1990 sem dæmi þar um.

Málsrök Matvælastofnunar: Af hálfu stofnunarinnar er bent á að hún sé bundin af lögmætisreglu íslensks stjórnsýsluréttar og geti ekki byggt stjórnvaldsákvarðanir á sjónarmiðum um það hvenær birta hefði átt lög. Breytingar á frumvarpi til laga nr. 101/2019, um breytingu á ýmsum lagaákvæðum um fiskeldi, við þinglega meðferð svo og frestun á birtingu laganna geti ekki haft sjálfstæða þýðingu við málsmeðferð stofnunarinnar vegna umsóknar um rekstrarleyfi.

Í úrskurði úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála í máli nr. 102/2021 hafi m.a. komið fram að engin lagarök stæðu til þess að tillaga kæranda að matsáætlun teldist samþykkt fengi hún ekki afgreiðslu innan lögbundins afgreiðslufrests 2. mgr. 8. gr. þágildandi laga nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum, enda raski tafir á afgreiðslu mála almennt ekki gildi ákvarðana. Þá hafi verið tekið fram að frummatsskýrsla yrði ekki tekin til afgreiðslu fyrr en Skipulagsstofnun hefði tekið ákvörðun um tillögu að matsáætlun, enda skuli gerð og efni frummatsskýrslu vera í samræmi við matsáætlun skv. 9. gr. laga nr. 106/2000.

Ekkert liggi fyrir um að ákvörðun um tillögu að matsáætlun hefði getað verið afgreidd af hálfu Skipulagsstofnunar fyrir 19. júlí 2019. Hvað þá heldur að fullnægjandi frummatsskýrslu hefði getað verið skilað fyrir sama tíma og hvort Skipulagsstofnun hefði þá metið að skýrslan væri fullnægjandi eða hefði í „meginatriðum“ uppfyllt kröfur 9. gr. laga nr. 106/2000. Komi fram í lögskýringargögnum frumvarps til laga nr. 101/2019 að Skipulagsstofnun skuli meta hvort fullnægjandi frummatsskýrslu hafi verið skilað.

Það falli ekki innan valdmarka Matvælastofnunar að taka afstöðu til og bæta úr annmörkum á málsmeðferð Skipulagsstofnunar og ganga þannig inn á verksvið annars stjórnvalds. Þrátt fyrir að Matvælastofnun beri að taka tillit til efnislegrar niðurstöðu vegna mats á umhverfisáhrifum við útgáfu rekstrarleyfa sé það ekki í verkahring hennar að meta afleiðingar mögulegra brota á málsmeðferð Skipulagsstofnunar í því ferli eða bæta með einhverjum hætti úr þeim annmörkum. Um þessi atriði sé vísað nánar til ákvörðunarbréfs Matvælastofnunar sem og dóma Hæstaréttar í málum nr. 355/2001, 85/1982 og 563/2016.

Sé ólíku saman að jafna, að stofnunin fylgi lögbundnum skyldum sínum til að ganga úr skugga um að lögmæt skilyrði til útgáfu rekstrarleyfis séu uppfyllt, þ. á m. að undangenginni málsmeðferð annarra stjórnvalda, og hinu að Matvælastofnun endurskoði fullum fetum eða bæti úr málsmeðferð sem hliðsettu stjórnvaldi sé falin. Horfa þurfi til lögmætisreglunnar við afgreiðslu umsókna um rekstrarleyfi, en í henni felist að ákvarðanir þurfi að eiga sér viðhlítandi stoð í lögum og megi ekki vera í andstöðu við þau, sbr. úrskurði úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála í málum nr. 102/2021 og 116/2020.

Telja verði að málsatvik í máli því sem hér sé til skoðunar og í máli úrskurðarnefndarinnar nr. 74/2024 sem kærandi vísi til séu ekki sambærileg, en Skipulagsstofnun hafi metið það svo í síðargreinda málinu að frummatsskýrslu hefði verið skilað fyrir 19. júlí 2019. Hafni Matvælastofnun því alfarið að henni hafi borið að meta hvort málsmeðferð Skipulagsstofnunar hafi verið forsvaranleg og lögmæt þegar lagaskil hafi farið fram, heldur hafi einungis verið litið á hvort frummatsskýrslu hafi verið skilað fyrir lagaskilin. Í þeim dæmum sem kærandi vísi til um skyldu til að bæta úr annmarka sé annað hvort um það að ræða að stjórnvald sjálft bæti úr annmarka eða æðra sett stjórnvald. Hvergi sé vísað til fordæma um að Matvælastofnun hafi þurft að bæta úr annmarka á málsmeðferð Skipulagsstofnunar né að stjórnvald hafi bætt úr annmarka annars hliðsetts stjórnvalds. Þá sé Skipulagsstofnun ekki lögbundinn álitsgjafi og hafi Matvælastofnun ekki verið falið neitt hlutverk gagnvart þeirri stofnun, hvorki í lögum nr. 106/2000 né lögum nr. 71/2008, nema skv. 9. gr. laga nr. 106/2000.

Samkvæmt orðanna hljóðan sé ákvæði b-liðar 24. gr. laga nr. 101/2019 skýrt um það að frummatsskýrslu skuli hafa verið skilað til Skipulagsstofnunar fyrir gildistöku ákvæðisins og samkvæmt lögskýringargögnum, þ.e.a.s. nefndaráliti, sé það mat stofnunarinnar hvort fullnægjandi frummatsskýrslu hafi verið skilað. Í máli nr. 74/2024 hafi verið skilað frummatsskýrslu sem metin hafi verið fullnægjandi að mati Skipulagsstofnunar. Það standist ekki að beita eigi rýmkandi lögskýringu þar sem málsmeðferð Skipulagsstofnunar hafi verið háð annmörkum og sé ekkert sem styðji það að Matvælastofnun eigi eða hafi borið að beita slíkri lögskýringu. Sé rýmkandi lögskýring ólíklegri eftir því sem reyni meira á lögmætisregluna og í samræmi við þau markmið sem stefnt hafi verið að samkvæmt frumvarpi og lögskýringargögnum með lögum nr. 101/2019. Regla b-liðar 24. gr. laganna sé undanþáguákvæði, sett til hagsbóta fyrir þá sem lokið hafi málsmeðferð samkvæmt lögum nr. 106/2000. Þá stríði túlkun á ákvæðinu ekki gegn jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Einnig hafi tilvísun til dóms Hæstaréttar í máli nr. 202/1990 ekkert vægi í máli þessu.

Athugasemdir Skipulagsstofnunar: Af hálfu stofnunarinnar er bent á að í ákvörðun Matvælastofnunar frá 14. janúar 2025 sé vikið að bréfi Skipulagsstofnunar til kæranda, dags. 24. september 2019. Í því hafi m.a. verið bent á að bréf hafi verið send aðilum sem lagt hafi fram drög að frummatsskýrslu vegna sjókvíaeldis. Í tilviki kæranda hafi ekki verið búið að taka ákvörðun um matsáætlun og atvik því ekki sambærileg. Ritun bréfanna hafi verið í samræmi við hlutverk stofnunarinnar og séu sjónarmið þar um málefnaleg. Þegar tillaga að matsáætlun hafi borist stofnuninni 24. maí 2019 hafi verið liðnir rúmlega fimm mánuðir frá því að stofnunin hafi farið yfir áætlunina og gert athugasemdir. Hafi stofnunin átt eftir að fara yfir tillöguna að nýju til að gæta þess að hún uppfyllti þær kröfur sem gerðar væru til hennar. Það hafi því ekki legið fyrir hvort tillagan væri fullnægjandi. Með hliðsjón af því og þeim mikla fjölda mála sem beðið hafi afgreiðslu Skipulagsstofnunar á þessum tíma hafi ekki verið mögulegt að afgreiða tillöguna fyrir 21. júní 2019. Sé lögð áhersla á að ekki hafi verið raunhæft að afgreiða tillöguna með þeim hraða að kærandi hefði getað skilað frummatsskýrslu fyrir 19. júlí s.á. Liggi ekkert fyrir um að málsmeðferð hjá Skipulagsstofnun hefði lokið fyrir gildistöku laga nr. 101/2019 þótt drög að matsáætlun hafi verið lögð fram til stofnunarinnar 24. maí s.á.

Viðbótarathugasemdir kæranda vegna umsagnar Matvælastofnunar: Kærandi bendir á að miða verði við að Skipulagsstofnun afgreiði erindi innan þeirra marka sem lög kveði á um og verði kæranda ekki gert að sýna fram á að stofnuninni hafi verið kleift að uppfylla lögbundnar skyldur sínar að þessu leyti. Einmitt vegna málsmeðferðar stofnunarinnar hafi kærandi ekki fengið tækifæri til að skila frummatsskýrslu, en framvindan í úrvinnslu frummatsskýrslu annars rekstraraðila á sama tíma sýni að ljúka hefði mátt frummatsskýrslu sem uppfyllt hefði kröfur Skipulagsstofnunar um að vera í meginatriðum fullnægjandi með nokkuð skjótum hætti á grunni matsáætlunar. Þá hafi Matvælastofnun ekki leitað álits Skipulagsstofnunar um framangreint og hafi málið því ekki verið upplýst nægilega áður en ákvörðun hafi verið tekin. Um sé að ræða örfá tilvik þar sem álitaefni hér um vakni um túlkun lagaskilareglunnar og verði ekki séð hvernig beiting rýmkandi lögskýringar í þessum afmörkuðu sérstöku tilvikum geti sett stjórnsýslu og lagaframkvæmd hjá Matvælastofnun úr skorðum.

Viðbótarathugasemdir kæranda vegna athugasemda Skipulagsstofnunar: Kærandi mótmælir því að málefnaleg sjónarmið hafi búið að baki því að Skipulagsstofnun hafi ritað bréf til valinna rekstraraðila. Ekki hafi verið slíkur munur á stöðu aðilanna að réttlætanlegt hafi verið að láta kæranda sæta annars konar meðferð, munurinn hafi ekki verið efnislegur og aðeins háður því að stofnunin hagaði málsmeðferð í samræmi við lögbundinn málshraða. Einnig hafi það ekki verið hlutverk stofnunarinnar að taka afstöðu til álitaefna sem snúi að útgáfu rekstrarleyfa og forgangsraða málum með tilliti til stöðu umsóknar um rekstrarleyfi. Brjóti það beinlínis gegn hinni skipulagslegu aðgreiningarreglu. Með umsögninni staðfesti Skipulagsstofnun að forgangsröðun og álag hjá stofnuninni hafi orðið þess valdandi að meðferð málsins hafi tafist með þeirri afleiðingu að kæranda hafi ekki verið kleift að skila frummatsskýrslu fyrir gildistöku nýrra laga. Hnekki umsögnin í engu forsendum í málatilbúnaði kæranda heldur staðfesti þvert á móti í grundvallaratriðum túlkun hans á málsatvikum.

—–

Færð hafa verið fram frekari sjónarmið í máli þessu sem ekki verða rakin nánar, en úrskurðarnefndin hefur haft til hliðsjónar í máli þessu.

Niðurstaða: Í máli þessu er deilt um lögmæti þeirrar ákvörðunar Matvælastofnunar frá 14. janúar 2025 að synja umsókn kæranda um rekstrarleyfi fyrir 11.500 tonna regnbogasilungseldi í sjókvíum í Ísafjarðardjúpi. Byggðist ákvörðunin á því að þar sem kærandi hefði ekki skilað frummatsskýrslu til Skipulagsstofnunar fyrir gildistöku lagaskilareglu ákvæðis til bráðabirgða II í lögum nr. 71/2008 um fiskeldi, sbr. b-lið 24. gr. laga nr. 101/2019, um breytingu á ýmsum lagaákvæðum sem tengjast fiskeldi, væri Matvælastofnun ekki heimilt að taka umsóknina til afgreiðslu.

Í fyrrgreindu bráðabirgðaákvæði, sem tók gildi 19. júlí 2019, er kveðið á um að við meðferð og afgreiðslu umsókna um rekstrarleyfi fyrir sjókvíaeldi á hafsvæðum sem hafa verið metin til burðarþols og þar sem málsmeðferð samkvæmt áðurgildandi lögum nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum sé lokið eða frummatsskýrslu skilað til Skipulagsstofnunar skv. 9. gr. sömu laga fyrir gildistöku þessa ákvæðis fari eftir eldri ákvæðum laganna. Ljóst er að ef umsókn uppfyllir ekki skilyrði bráðabirgðaákvæðisins kemur ekki til útgáfu rekstrarleyfis nema að undangenginni málsmeðferð skv. 4. gr. a, en í ákvæðinu er kveðið á um skiptingu fjarða og hafsvæða í eldissvæði og opinbera úthlutun svæðanna.

Fram kom í 8. gr. laga nr. 106/2000 að væri framkvæmd háð mati á umhverfisáhrifum skyldi framkvæmdaraðili gera tillögu að matsáætlun til Skipulagsstofnunar eins snemma á undirbúningsstigi framkvæmdar og kostur væri. Skyldi stofnunin taka ákvörðun um tillöguna innan fjögurra vikna frá því að fullnægjandi tillaga bærist, að fenginni umsögn leyfisveitenda og eftir atvikum annarra aðila. Að lokinni málsmeðferð skv. 8. gr. skyldi unnin svonefnd frummatsskýrsla af framkvæmdaraðila og skyldi gerð og efni hennar vera í samræmi við matsáætlun. Innan tveggja vikna frá því að Skipulagsstofnun tæki á móti frummatsskýrslu skyldi stofnunin meta hvort skýrslan uppfyllti þær kröfur sem gerðar væru í 9. gr. og væru í samræmi við matsáætlun skv. 8. gr., sbr. 10. gr. laganna.

Fyrir liggur í máli þessu að 24. maí 2019 skilaði kæranda inn tillögu að matsáætlun til Skipulagsstofnunar og 30. ágúst s.á. skilaði hann inn frummatsskýrslu. Fór kærandi þess á leit við stofnunina 30. mars 2021 að hún afgreiddi erindi hans frá 30. ágúst 2019, ella lyki afgreiðslu á tillögu að matsáætlun. Í svarbréfi, dags. 4. júní 2021, hafnaði stofnunin því að taka tillöguna til meðferðar, m.a. með vísan til þess að fyrir lægi að áform kæranda féllu ekki undir bráðabirgðaákvæði b-liðar 24. gr. laga nr. 101/2019, þ.e. ákvæði til bráðabirgða II í lögum nr. 71/2008. Þá væru áformin ekki komin á það stig að þau gætu hlotið málsmeðferð á grundvelli laga nr. 106/2000 þar sem ekki lægi fyrir hvar og hvernig eldissvæði yrðu afmörkuð innan Ísafjarðardjúps, sbr. 4. gr. a í lögum nr. 71/2008. Eins og rakið er í málavöxtum skaut kærandi þeirri ákvörðun til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála sem með úrskurði, uppkveðnum 14. desember 2021 í máli nr. 102/2021, lagði fyrir Skipulagsstofnun að taka til afgreiðslu án frekari tafa fyrirliggjandi tillögu kæranda að matsáætlun, en hafnaði því að fella úr gildi ákvörðun stofnunarinnar um að synja að taka til meðferðar frummatsskýrslu kæranda.

Um það verður vart deilt að kærandi hafði hvorki lokið málsmeðferð samkvæmt lögum nr. 106/2000 né skilað frummatsskýrslu til Skipulagsstofnunar 19. júlí 2019 þegar bráðabirgðaákvæði II í lögum nr. 71/2008 tók gildi. Í máli þessu byggir kærandi aftur á móti á því að verulegir annmarkar hafi verið á málsmeðferð Skipulagsstofnunar sem hafi leitt til þess að frummatsskýrslu hafi ekki verið skilað fyrir gildistöku fyrrgreinds bráðabirgðaákvæðis. Hafi Matvælastofnun borið að líta til þess við undirbúning kærðrar ákvörðunar, beita rýmkandi lögskýringu við túlkun ákvæðisins og rétta hlut kæranda með því að taka umsóknina til meðferðar og afgreiðslu á grundvelli eldri ákvæða laga nr. 71/2008.

Taka má undir það sjónarmið að þegar aðili verður af ákveðnum réttindum og það má rekja til annmarka á málsmeðferð stjórnvalds, s.s. vegna óréttmætra tafa eða rangra leiðbeininga, geti stjórnvaldi verið skylt að leita leiða til að rétta hlut hans umfram það sem leiðir af bókstaflegri túlkun laga. Við þær aðstæður ber stjórnvaldi þó að gæta varfærni þegar annmarkinn sem um ræðir hvorki stafar frá stjórnvaldinu sjálfu né varðar valdsvið þess samkvæmt lögum. Jafnframt verður að telja að það hafi þýðingu hvort einsýnt sé um niðurstöðu málsins ef ekki hefði verið fyrir annmarkann.

Samkvæmt lögum nr. 30/2018 um Matvælastofnun er hlutverk stofnunarinnar m.a. að fara með stjórnsýslu og eftirlit í samræmi við þau lög og önnur lög, t.d. varðandi fiskeldi. Veitir stofnunin rekstrarleyfi til starfrækslu fiskeldisstöðva, sbr. 1. mgr. 7. gr. laga nr. 71/2008, og er þar með falið það hlutverk að meta hvort uppfyllt séu skilyrði fiskeldislaga fyrir útgáfu rekstrarleyfis. Í því felst m.a. að taka afstöðu til þess hvort um meðferð og afgreiðslu umsóknar fari eftir ákvæðum laganna að teknu tilliti til lagaskilareglu ákvæðis til bráðabirgða II í lögum nr. 71/2008. Við það mat ber stofnuninni að horfa til þess að það er í verkahring Skipulagsstofnunar samkvæmt lögum nr. 106/2000 að meta hvort frummatsskýrsla uppfylli kröfur 9. gr. laganna, sbr. 10. gr. sömu laga. Af þeim sökum og með hliðsjón af skýru orðalagi ákvæðisins verður ekki talið að Matvælastofnun geti túlkað umrætt bráðabirgðaákvæði þannig að lagaskilareglan eigi við í þeim tilvikum sem umsækjandi hefði getað uppfyllt skilyrði hennar ef ekki hefði verið fyrir annmarka á málsmeðferð umhverfismats framkvæmdar hans. Fær sú niðurstaða jafnframt stoð í lögskýringargögnum að baki breytingalögum nr. 101/2019, en hvergi sér þess stað í frumvarpi laganna, nefndarálitum eða umræðum við þingið að Matvælastofnun geti endurskoðað málsmeðferð Skipulagsstofnunar og metið hvort skilyrði bráðabirgðaákvæðisins hefðu getað verið uppfyllt innan tilsetts tíma. Þvert á móti kemur fram í nefndaráliti með breytingartillögu meiri hluta atvinnuveganefndar eftir 2. umræðu frumvarpsins á Alþingi, sbr. þingskjal 1918, í umfjöllun um afstöðu nefndarmanna úr ríkisstjórnarflokkunum varðandi b-lið 24. gr. laganna, að Skipulagsstofnun leggi „mat á það hvort framlögð frummatsskýrsla uppfylli skilyrði laga um mat á umhverfisáhrifum, sbr. 9. og 10. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum þegar frummatsskýrsla hefur borist stofnuninni.“

Með hliðsjón af framangreindu verður að telja að Matvælastofnun hafi verið rétt að synja umsókn kæranda með vísan til þess að ákvæði til bráðabirgða II í lögum nr. 71/2008 ætti ekki við í málinu. Þá skal og tekið fram að ekki þykir einsýnt að kærandi hefði getað skilað inn frummatsskýrslu til Skipulagsstofnunar fyrir 19. júlí 2019 þótt stofnunin hefði tekið tillögu að matsáætlun strax meðferðar þegar hún barst 24. maí s.á. Er í þeim efnum ekki hægt að einblína á þá tímafresti sem lög nr. 106/2000 kváðu á um heldur verður fremur að taka tillit til þess hver hefðbundinn afgreiðslutími var á þeim tíma. Með það í huga er bent á að í athugasemdum við frumvarp það er varð að lögum nr. 111/2021, um umhverfismat framkvæmda og áætlana, er greint frá því að tímafrestir laga nr. 106/2000 hafi verið óraunhæfir og að Skipulagsstofnun hafi átt í erfiðleikum með að uppfylla þá.

Kærandi hefur vísað til þess að í meðförum þingsins hafi frumvarp það sem orðið hafi að lögum nr. 101/2019 tekið verulegum breytingum kæranda í óhag og að sú breyting, tafir við birtingu laganna og leiðbeiningar Skipulagsstofnunar til annarra rekstraraðila sjókvíaeldis á þeim tíma, hafi falið í sér ólögmæta mismunun milli aðila í sambærilegri stöðu. Fá þau sjónarmið nokkra stoð í skýrslu Ríkisendurskoðunar um stjórnsýslu fiskeldis frá janúar 2023, sjá kafla 1.3. Þrátt fyrir það verður að mati úrskurðarnefndarinnar ekki talið að þau atvik hafi þýðingu um lögmæti hinnar kærðu ákvörðunar Matvælastofnunar, enda ljóst af því sem nú hefur verið rakið að stofnuninni var rétt að líta svo á að umrætt bráðabirgðaákvæði ætti ekki við umsókn kæranda. Er því ekki tilefni til að fjalla nánar um þær málsástæður kæranda.

Að öllu framangreindu virtu verður kröfu kæranda um ógildingu hinnar kærðu ákvörðunar því hafnað.

 Úrskurðarorð:

Hafnað er kröfu kæranda um að felld verði úr gildi ákvörðun Matvælastofnunar frá 14. janúar 2025 um að hafna umsókn hans um rekstrarleyfi fyrir 11.500 tonna regnbogasilungseldi í sjókvíum í Ísafjarðardjúpi.

29/2025 Öndundarfjörður

Með

Árið 2025, mánudaginn 29. september, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Unnþór Jónsson settur varaformaður og Karólína Finnbjörnsdóttir lögmaður. Aðalheiður Jóhannsdóttir prófessor tók þátt í gegnum fjarfundabúnað.

Fyrir var tekið mál nr. 29/2025, kæra á ákvörðun Matvælastofnunar frá 14. janúar 2025 um að hafna umsókn um rekstrarleyfi fyrir 900 tonna aukningu á leyfilegum lífmassa af regnbogasilungi og laxi í sjókvíum í Önundarfirði.

Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 13. febrúar 2025, er barst nefndinni sama dag, kærir ÍS 47 ehf. þá ákvörðun Matvælastofnunar frá 14. janúar 2025 að hafna umsókn þess um rekstrarleyfi fyrir 900 tonna aukningu á leyfilegum lífmassa af regnbogasilungi og laxi í sjókvíum í Önundarfirði. Er þess krafist að hin kærða ákvörðun verði felld úr gildi og að lagt verði fyrir stofnunina að taka umsókn kæranda til lögmætrar meðferðar.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Matvælastofnun 27. mars 2025.

Málavextir: Mál þetta á sér nokkra forsögu. Árið 2013 fékk ÍS 47 ehf. útgefið rekstrarleyfi til að stunda sjókvíaeldi á þorski og regnbogasilungi í Önundarfirði til framleiðslu á allt að 200 tonnum árlega. Á árinu 2015 var kæranda veitt starfsleyfi Umhverfisstofnunar miðað við árlegt 1.200 tonna framleiðsluhámark og 1.000 tonna hámarkslífmassa í firðinum að undangenginni ákvörðun Skipulagsstofnunar frá 30. janúar 2014 um að fyrirhuguð framleiðsluaukning væri ekki háð mati á umhverfisáhrifum.

 Í desember 2016 mun kærandi hafa leitað leiðbeininga Skipulagsstofnunar um hvernig best væri að haga málsmeðferð vegna áforma um frekari framleiðsluaukningu í Önundarfirði. Í svarpósti stofnunarinnar 15. desember s.á. kom fram að ef það væri réttur skilningur að sækja þyrfti um nýtt leyfi þá þyrfti að liggja fyrir burðarþolsmat fjarðarins. Það ásamt áliti Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar væri forsenda þess að veitt yrði leyfi fyrir starfseminni. Mat á burðarþoli Önundarfjarðar m.t.t. sjókvíaeldis lá fyrir 21. júní 2018. Í framhaldinu beindi kærandi fyrirspurn til Skipulagsstofnunar m.a. um það hvort 2.500 tonna laxeldi þyrfti að sæta umhverfismati og urðu frekari samskipti milli kæranda og stofnunarinnar í kjölfar þess. Kærandi ákvað að endingu að minnka fyrirhugað umfang eldisins og með erindi hans til Skipulagsstofnunar 24. maí 2019 tilkynnti hann um stækkun á eldi um 900 tonn og sendi jafnframt tillögu að matsáætlun sem hann óskaði eftir að yrði tekin til meðferðar. Tæpum mánuði síðar voru samþykkt á Alþingi lög nr. 101/2019 um breytingu á ýmsum lagaákvæðum sem tengjast fiskeldi, þ. á m. um skiptingu hafsvæða í eldissvæði, opinbera auglýsingu svæðanna og úthlutun þeirra samkvæmt hagstæðasta tilboði, sbr. nú 4. gr. a í lögum nr. 71/2008 um fiskeldi. Jafnframt var með breytingalögunum lögfest lagaskilaregla í ákvæði til bráðabirgða II í lögum nr. 71/2008, sbr. b-lið 24. gr. laga nr. 101/2019, sem kveður á um að um meðferð og afgreiðslu umsókna um rekstrarleyfi fyrir sjókvíaeldi á hafsvæðum sem hafi verið metin til burðarþols fari eftir eldri ákvæðum laganna þegar málsmeðferð samkvæmt þágildandi lögum nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum sé lokið fyrir gildstöku ákvæðisins. Sama lagaskilaregla gildir þegar frummatsskýrslu hefur verið skilað til Skipulagsstofnunar skv. 9. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum. Tóku breytingalögin gildi 19. júlí 2019, að undanskildum nokkrum ákvæðum sem tóku gildi 1. janúar 2020.

Með bréfi Skipulagsstofnunar til kæranda, dags. 24. september 2019, var frá því greint að vegna gildistöku breytingalaga nr. 101/2019 myndi tilkynning um fyrirhugaða framkvæmd félagsins ekki sæta frekari meðferð af hálfu stofnunarinnar. Í kjölfar úrskurða úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála á árinu 2021 í málum nr. 116/2020 og 102/2021, um að Skipulagsstofnun væri ekki heimilt að lögum að afgreiða mál með þeim hætti að þau myndu ekki sæta frekari meðferð af hálfu stofnunarinnar, fór kærandi fram á það við stofnunina að meðferð tilkynningarinnar yrði framhaldið. Í október 2022 bárust Skipulagsstofnun þrjár tilkynningar frá kæranda til ákvörðunar um matsskyldu framkvæmdar og lutu þær að aukningu á leyfilegum lífmassa um 900 tonn, tilfærslu eldissvæðis og tegundabreytingu. Hinn 7. febrúar 2023 lá fyrir sú ákvörðun stofnunarinnar að framkvæmdin væri ekki matsskyld.

 Í janúar 2021 veitti Matvælastofnun kæranda rekstrarleyfi fyrir eldi af regnbogasilungi og þorski með hámarkslífmassa allt að 1.000 tonnum á tveimur svæðum í Önundarfirði, annars vegar út frá Valþjófsdal og hins vegar út af Ingjaldssandi. Kærandi sótti í mars 2022 um þrenns konar breytingar á rekstrarleyfinu. Fólu þær í sér tilfærslu á eldissvæði, tegundabreytingu og auknar framleiðsluheimildir, þ.e. að leyfilegur lífmassi á eldissvæðum yrði aukinn um 900 tonn. Í framhaldinu urðu nokkur bréfaskrif milli kæranda og Matvælastofnunar og í þeim kom m.a. fram að stofnunin teldi að afgreiða bæri umsókn félagsins á grundvelli gildandi laga, þ.e. samkvæmt úthlutunarreglu 4. gr. a í lögum nr. 71/2008. Af hálfu kæranda var hins vegar teflt fram þeim rökum að vegna ólögmætrar málsmeðferðar Skipulagsstofnunar hefði hún ekki afgreitt erindi félagsins áður en lög nr. 101/2019 hefðu tekið gildi. Bæri að afgreiða umsókn félagsins um aukinn lífmassa á grundvelli eldri laga samkvæmt lagaskilareglu bráðabirgðaákvæðis II í lögum nr. 71/2008 og ætti því Matvælastofnun að afgreiða umsóknina. Með bréfi stofnunarinnar til kæranda, dags. 17. október 2024, var honum tilkynnt um fyrirhugaða höfnun á umsókn um rekstrarleyfi og kom hann að andmælum með bréfi, dags. 31. s.m. Hinn 14. janúar 2025 lá fyrir sú ákvörðun Matvælastofnunar að synja umsókn kæranda. Í ákvörðuninni var vísað til þess að skilyrði ákvæðis II til bráðabirgða í lögum nr. 71/2008 væri ekki uppfyllt og að ekki væri fyrir hendi lagaheimild til að taka umsóknina til afgreiðslu. Umsóknin færi því eftir 4. gr. a í lögum nr. 71/2008, sem mælti fyrir um skilgreiningu eldissvæða og opinbera úthlutun þeirra.

Málsrök kæranda: Kærandi bendir á að hann hafi haft áform um að auka framleiðslu á eldi um 1.300 tonn en síðan ákveðið að minnka aukningu fyrirhugaðrar framkvæmdar niður í 900 tonn þar sem framleiðsluaukning undir 1.000 tonnum væri líkleg til að teljast ekki matsskyld. Þar sem hins vegar hafi verið búið að fullvinna matsáætlun hafi hún verið lögð fram samhliða tilkynningu til Skipulagsstofnunar um stækkun eldis, en þó með breytingum vegna minna umfangs. Hafi kærandi talið ótvírætt að áætlunin fæli í sér allar nauðsynlegar upplýsingar til að hægt væri að taka ákvörðun um matsskyldu og ef svo færi að framkvæmdin teldist matsskyld þá gæti umhverfismat gengið hraðar fyrir sig.

Málsmeðferð Skipulagsstofnunar hafi verið haldin alvarlegum ágöllum og brotið gegn grundvallarreglum í stjórnsýslurétti. Stofnunin hafi sett ólögmæt skilyrði fyrir því að hefja málsmeðferð í upphafi máls, ítrekað vanrækt leiðbeiningarskyldu sína og virt að vettugi lögbundnar reglur um málshraða. Ekki hafi verið gætt jafnræðis milli aðila við meðferð mála sem legið hafi fyrir hjá Skipulagsstofnun við gildistöku breytingalaga nr. 101/2019, um breytingu á ýmsum lagaákvæðum sem tengist fiskeldi, en atvik séu með þeim hætti að telja verði að um sé að ræða alvarlegt brot gegn 1. mgr. 11. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

Matvælastofnun hafi sem leyfisveitanda borið að meta, í ljósi allra atvika, hvort staða kæranda sem umsækjanda í umhverfismatsferli hafi verið sú sem áskilin sé í bráðabirgðaákvæði II í lögum nr. 71/2008 um fiskeldi, eða í meginatriðum sambærileg þegar lagaskilareglan hafi tekið gildi. Túlka þurfi ákvæðið með rýmkandi hætti, eða eftir atvikum að beita lögjöfnun, m.a. til að tryggja að ákvæðið þjóni markmiði sínu og til að gæta innra samræmis við túlkun þess. Sú niðurstaða Matvælastofnunar að halda sig við bókstafstúlkun orða ákvæðisins byggist á misskilningi um efnisinntak lögmætisreglunnar. Beri ákvörðunin þess merki að stofnunin hafi vanrækt að leggja tilhlýðilegt mat á þá ágalla sem verið hafi á málsmeðferð Skipulagsstofnunar, en slík athugun og greining sé nauðsynleg til þess að hægt sé að taka afstöðu til þess hvort skilyrði lagaskilareglunnar teljist uppfyllt. Málið varði stjórnarskrárvarin atvinnuréttindi kæranda sem verði fyrir verulegu fjárhagslegu tjóni nái umsókn hans ekki fram að ganga.

Tafir við birtingu laga nr. 101/2019 og stjórnsýsluframkvæmd Skipulagsstofnunar hafi leitt til þess að ójafnræði aðila, sem fyrir lagasetninguna hafi verið í sambærilegri stöðu, hafi aukist enn frekar. Valdir rekstraraðilar hafi fengið leiðbeiningar frá stofnuninni um réttarstöðu sína vegna lagabreytinganna sem hafi greitt leið umsókna þeirra og málsatvik bendi til þess að valdir rekstraraðilar hafi haft spurnir af þeim töfum sem yrðu á birtingu laganna. Þeir hafi því náð að skila frummatsskýrslu og tryggt sér þannig forgang við úthlutun þeirra takmörkuðu gæða sem framleiðsluheimildir í fiskeldi séu. Sé hér jafnframt vísað til skýrslu Ríkisendurskoðunar um sjókvíaeldi frá janúar 2023 hvað þetta varði. Kærandi hafi hins vegar ekki fengið bréf frá Skipulagsstofnun eða aðrar leiðbeiningar um réttarstöðu sína.

Fyrir liggi að allar forsendur hafi verið til staðar til þess að ljúka mati á því hvort fyrirhuguð framleiðsluaukning teldist matsskyld í skilningi áðurgildandi laga nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum innan þess tíma sem liðið hafi frá því að tilkynning um framkvæmdina hafi borist Skipulagsstofnun 24. maí 2019 og þar til umrædd lagabreyting hafi tekið gildi 19. júlí s.á. Um sé að ræða tíu vikur sem sé ríflega tvöfaldur sá tími sem lög og verkferlar stofnunarinnar geri ráð fyrir að umfjöllun um matsskyldu skuli taka.

Skipulagsstofnun hafi farið út fyrir valdheimildir sínar þegar hún hafi veitt kæranda leiðbeiningar um að burðarþolsmat þyrfti að liggja til grundvallar umhverfismati, en þar að auki hafi hún sett skilyrði fyrir málsmeðferð sem ekki hafi staðist lög. Úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála hafi í úrskurði, uppkveðnum 14. desember 2021 í máli nr. 102/2021, rökstutt að það félli ekki innan valdheimilda stofnunarinnar að meta hvort skilyrði væru til útgáfu rekstrarleyfis. Þá hafi kæranda hvorki borist tilkynning um að málið gæti tafist né að stofnunin hygðist ekki meta hvort tilkynnt framkvæmd teldist matsskyld. Skipulagsstofnun hafi brotið gegn rétti kæranda og lögbundinni skyldu sinni til að leggja mat á það hvort fyrirhuguð framkvæmd væri matsskyld. Hafi leiðbeiningar stofnunarinnar leitt til þess að kærandi hafi ekki hafið umhverfismatsferli samkvæmt lögum nr. 106/2000 vegna fyrirhugaðrar framleiðsluaukningar fyrr en eftir að burðarþolsmat hafi legið fyrir.

Ein af meginniðurstöðum úrskurðarnefndarinnar í máli nr. 102/2021 sé að þær tafir sem átt höfðu sér stað á afgreiðslu málsins hjá Skipulagsstofnun ættu sér ekki stoð í lögum og væru því ekki afsakanlegar. Telja verði að hið sama gildi um þær tafir sem orðið hafi á meðferð tilkynningar kæranda sem ekki hafi verið tekin til meðferðar fyrr en eftir að lög nr. 101/2019 hafi tekið gildi. Túlkun og beiting ákvæða laga nr. 106/2000 um tímafresti þurfi að taka mið af EES reglum, en fyrir liggi ótvíræð fordæmi af þeim vettvangi sem staðfesti að ríkisstofnanir aðildarríkja EES geti ekki borið fyrir sig manneklu eða ónægar fjárveitingar til þess að réttlæta frávik frá málshraða.

Eftir uppkvaðningu úrskurða úrskurðarnefndarinnar í málum nr. 102/2021 og 116/2020 hafi Skipulagsstofnun hafið meðferð málsins á nýjan leik og farið fram á að félagið uppfærði upphaflega tilkynningu og matsáætlun. Þær breytingar sem gerðar hafi verið af hálfu félagsins séu þær að tilkynning um framkvæmd og matsáætlun hafi verið sameinuð í eitt skjal sem þó hafi verið áfram dagsett 24. maí 2019 og tilvísanir í lög hafi verið uppfærðar. Engin efnisatriði sem þýðingu hafi haft við mat á því hvort framkvæmdin væri matsskyld hafi tekið breytingum og sé því í reynd í meginatriðum um sama skjalið að ræða.

Forsenda Matvælastofnunar sé sú að bráðabirgðaákvæði II feli í sér afdráttarlausa og ótvíræða kröfu um að málsmeðferð samkvæmt lögum nr. 106/2000 hafi verið formlega lokið, sem í umfjöllun stofnunarinnar virðist merkja að Skipulagsstofnun hafi tekið ákvörðun um matsskyldu framkvæmdar skv. 3. mgr. 6. gr. laganna. Sú afstaða sé óréttmæt og ekki byggð á viðeigandi lagasjónarmiðum. Þvert á móti feli bráðabirgðaákvæðið ekki í sér afdráttarlaus hlutræn viðmið, heldur matskennd viðmið. Í því felist að stjórnvöld sem beiti ákvæðinu þurfi að marka efnisinntak þess með lögskýringaraðferðum sem leiði til rýmri túlkunar en bókstaflegt orðalag gæti eftir atvikum gefið tilefni til, þ.e. beita rýmkandi lögskýringu eða lögjöfnun. Lögmætisreglan standi ekki í vegi fyrir rýmkandi lögskýringu sé um að ræða stjórnvaldsákvörðun sem ekki sé íþyngjandi og enn síður ef hún teljist ívilnandi.

Eina skýring téðs ákvæðis og megintilgangur þess samkvæmt lögskýringargögnum sé að tryggja jafnræði aðila sem séu í sambærilegri stöðu. Kærandi hafi tíu vikum fyrir gildistöku ákvæðisins sent Skipulagsstofnun tilkynningu um fyrirhugaða framkvæmd ásamt fullnægjandi upplýsingum, en meðferð málsins hafi ekki klárast fyrir 19. júlí 2019 vegna vanrækslu Skipulagsstofnunar á leiðbeiningarskyldu sinni og þar sem hún hafi ekki hafið málsmeðferð í samræmi við ákvæði laga nr. 106/2000. Lagaskil ráðist af því hvort Skipulagsstofnun hafi uppfyllt kröfu laga um málshraða. Í ljósi tilgangs laganna sé ótækt að lagaskilareglan sé túlkuð svo að ólögmæt meðferð Skipulagsstofnunar geti valdið því að grundvallarmunur sé gerður á réttarstöðu aðila sem efnislega hafi verið í sambærilegri stöðu.

Vísað sé til úrskurða úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála í málum nr. 33/2024 og 74/2024 þar sem fjallað sé um umrædda lagaskilareglu og viðmið hennar hvað varði skil á frummatsskýrslu. Leiði umfjöllun nefndarinnar fram að þau viðmið séu ekki túlkuð bókstaflega, heldur með rýmkandi hætti, þar sem fullnægjandi hafi verið talið að skila drögum að skýrslu fyrir gildistöku laga nr. 101/2019. Verði að telja órökrétt að álykta öðruvísi en svo að um matskennt viðmið sé að ræða. Í því tilviki sem hér um ræði hafi umsækjandi gert það sem í hans valdi hafi staðið til að ljúka málsmeðferð áður en lög nr. 101/2019 hafi tekið gildi.

Væri lagaákvæðið túlkað samkvæmt orðanna hljóðan með almennri lögskýringu færi það á svig við 65. gr. stjórnarskrárinnar. Meginsjónarmið við túlkun lagaákvæða sem marki lagaskil sé að ákvæðin hafi ekki íþyngjandi afturvirk áhrif þegar þeim sé beitt á framvirkan hátt um réttarstöðu aðila. Með því að kærandi hafi tilkynnt Matvælastofnun um framkvæmd og lagt fram fullnægjandi gögn hafi hann átt rétt til þess að umsókn hans væri afgreidd í samræmi við þágildandi lög um fiskeldi.

Rýmkandi lögskýring geti jafnframt verið rökstudd með vísan til þess að koma verði í veg fyrir mistök eða að ólögmæt málsmeðferð stjórnvalds geti leitt til réttarspjalla eða annars tjóns. Sé bent á dóm Hæstaréttar í máli nr. 202/1990 þar um. Líta beri til þeirrar grunnreglu í stjórnsýslurétti að á stjórnvaldi hvíli skylda til að tryggja að allur undirbúningur og málsmeðferð stjórnsýslumáls sé forsvaranlegur, en sú skylda leiði m.a. af 10. gr. stjórnsýslulaga.

Margsinnis hafi verið staðfest í dómaframkvæmd og hjá umboðsmanni Alþingis að leyfisveitandi beri ríkar skyldur til þess að ganga að eigin frumkvæði úr skugga um að málsmeðferð og umsögn álitsgjafa sé lögmæt. Í úrskurði úrskurðarnefndarinnar í máli nr. 74/2024 komi m.a. fram að skyldur leyfisveitanda nái einnig til þess að kanna hvort einhverjir þeir annmarkar séu á áliti Skipulagsstofnunar að ekki verði á því byggt. Jafni nefndin hlutverki Matvælastofnunar að þessu leyti við lögmætiseftirlit nefndarinnar sjálfrar. Samkvæmt lögum nr. 71/2008 sé Matvælastofnun falið það hlutverk að meta hvort uppfyllt séu skilyrði laganna fyrir útgáfu rekstrarleyfis. Í því felist að stofnuninni beri að meta, með tilliti til lagaskilareglunnar, hvort eldri eða yngri lög gildi um afgreiðslu umsóknar. Einnig geti stofnunin ekki vikið sér undan því að meta hvort málsmeðferð Skipulagsstofnunar hafi verið forsvaranleg og lögmæt að því leyti sem það kunni að hafa þýðingu fyrir ákvörðun um útgáfu rekstrarleyfis til fiskeldis.

Málsrök Matvælastofnunar: Af hálfu stofnunarinnar er bent á að hún sé bundin af lögmætisreglu íslensks stjórnsýsluréttar og geti ekki byggt stjórnvaldsákvarðanir á sjónarmiðum um það hvenær birta hefði átt lög. Breytingar á frumvarpi til laga nr. 101/2019, um breytingu á ýmsum lagaákvæðum um fiskeldi, við þinglega meðferð svo og frestun á birtingu laganna geti ekki haft sjálfstæða þýðingu við málsmeðferð stofnunarinnar vegna umsóknar um rekstrarleyfi.

Það falli ekki innan valdmarka Matvælastofnunar að taka afstöðu til og bæta úr annmörkum á málsmeðferð Skipulagsstofnunar og ganga þannig inn á verksvið annars stjórnvalds. Þrátt fyrir að Matvælastofnun beri að taka tillit til efnislegrar niðurstöðu vegna mats á umhverfisáhrifum við útgáfu rekstrarleyfa sé það ekki í verkahring hennar að meta afleiðingar mögulegra brota á málsmeðferð Skipulagsstofnunar í því ferli eða bæta með einhverjum hætti úr þeim annmörkum. Um þessi atriði sé vísað nánar til ákvörðunarbréfs Matvælastofnunar sem og dóma Hæstaréttar í málum nr. 355/2001, 85/1982 og 563/2016.

Sé ólíku saman að jafna, að stofnunin fylgi lögbundnum skyldum sínum til að ganga úr skugga um að lögmæt skilyrði til útgáfu rekstrarleyfis séu uppfyllt, þ. á m. að undangenginni málsmeðferð annarra stjórnvalda, og hinu að Matvælastofnun endurskoði fullum fetum eða bæti úr málsmeðferð sem hliðsettu stjórnvaldi sé falin. Horfa þurfi til lögmætisreglunnar við afgreiðslu umsókna um rekstrarleyfi, en í henni felist að ákvarðanir þurfi að eiga sér viðhlítandi stoð í lögum og megi ekki vera í andstöðu við þau, sbr. úrskurði úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála í málum nr. 102/2021 og 116/2020.

Samkvæmt orðanna hljóðan sé ákvæði b-liðar 1. mgr. 24. gr. laga nr. 101/2019 skýrt um það að málsmeðferð samkvæmt lögum um mat á umhverfisáhrifum skuli vera lokið fyrir gildistöku laganna, sem hafi ekki verið tilfellið við afgreiðslu á umsókn kæranda. Matvælastofnun telji sig ekki geta túlkað ákvæðið öðruvísi en samkvæmt orðanna hljóðan og almennri málvenju. Stofnunin geti ekki beitt rýmkandi lögskýringu og metið í hverju tilviki fyrir sig hvort og hvenær málsmeðferð samkvæmt áðurgildandi lögum nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum hefði átt að ljúka eða einhvers sem jafna megi til lok málsmeðferðar. Ákvæðið sé undanþáguákvæði sett til hagsbóta fyrir aðila sem lokið hafi málsmeðferð hjá Skipulagsstofnun. Í lögskýringargögnum komi fram að Skipulagsstofnun skuli leggja mat á það hvort framlögð „frummatsskýrsla“ uppfylli skilyrði laga um mat á umhverfisáhrifum, sbr. 9. og 10. gr. laganna. Fram komi hjá stofnuninni að málsmeðferð hafi lokið 7. febrúar 2023 og sé því ekkert sem styðji það að málsmeðferðinni hefði átt að vera lokið fyrr. Merking orðsins „lokið“ sé því skýrt að þessu leyti. Þá fari túlkun greinarinnar ekki gegn jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar.

Í máli þessu liggi ekkert fyrir um málsmeðferð Skipulagsstofnunar í máli kæranda fyrir 19. júlí 2019, t.a.m. hver hafi verið ástæða þess að tafir urðu á afgreiðslu stofnunarinnar. Vísað sé til úrskurðar úrskurðarnefndarinnar í máli nr. 102/2021 en þar komi fram að Matvælastofnun hafi ekki verið falið sérstakt hlutverk í lögum nr. 106/2000 og hafi því ekkert með þá málsmeðferð að gera nema þegar henni sé lokið, sbr. 9. gr. laga nr. 71/2008 um fiskeldi. Þá sé bent á að tímabilið frá 24. maí til 19. júlí sé ekki tíu vikur heldur tæpar átta vikur.

Markmið laga nr. 101/2019 hafi verið að styrkja lagaumgjörð og stjórnsýslu fiskeldis og að ýta undir að fiskeldi verði sterk og öflug atvinnugrein þar sem sjálfbær þróun og vernd lífríkis sé höfð að leiðarljósi. Úthlutunarreglur eldissvæða hafi átt að taka miklum breytingum og af því hafi leitt að undanþáguákvæði bráðabirgðaákvæðis II hafi verið sett til hagsbóta fyrir aðila eftir því hve langt þeir hafi verið komnir í málsmeðferðarferlinu hjá Skipulagsstofnun og með því hafi átt að gæta jafnræðis meðal þeirra. Loks sé Matvælastofnun ósammála röksemdum kæranda um að viðmið lagaskilareglunnar er varði skil á frummatsskýrslu séu ekki túlkuð bókstaflega, heldur með rýmkandi hætti, með vísan til þess er fram komi í úrskurðum úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála í málum nr. 74/2024 og 33/2024.

 Viðbótarathugasemdir kæranda: Kærandi áréttar að lagaskil ákvæðis til bráðabirgða II í lögum nr. 71/2008 um fiskeldi ráðist af því hvort Skipulagsstofnun hafi uppfyllt kröfur laganna um málshraða. Miða verði við að stofnunin afgreiði erindi innan þeirra tímamarka sem lög kveði á um og í samræmi við eigin verklagsreglur. Verði kæranda ekki gert að sýna fram á að Skipulagsstofnun hafi verið kleift að uppfylla lögbundnar skyldur sínar.

Þá sé bent á að Matvælastofnun hafi við undirbúning hinnar kærðu ákvörðunar ekki leitað álits Skipulagsstofnunar, en það hafi verulega þýðingu við mat á hvort skilyrði bráðabirgðaákvæðisins séu uppfyllt. Að þessu leyti geti Matvælastofnun því vart talist hafa uppfyllt þá skyldu sína að upplýsa málið nægjanlega áður en ákvörðun hafi verið tekin í því, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, og sé þar með um annmarka að ræða.

Athugasemdir Skipulagsstofnunar: Af hálfu stofnunarinnar er bent á að tölvupóstur og viðhengi sem kærandi hafi sent stofnuninni 24. maí 2019 hafi ekki falið í sér tillögu að matsáætlun í skilningi þágildandi 8. gr. laga nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum. Í þessum skjölum, sem séu að mestu sambærileg, hafi kærandi óskað eftir að áætlunin yrði tekin til meðferðar og upplýst að drög að tillögu að matsáætlun yrði aðgengileg á heimasíðu kæranda og hún auglýst í fjölmiðlum. Samkvæmt síðasta málslið 1. mgr. 8. gr. laganna skuli framkvæmdaraðili auglýsa og kynna rafrænt tillögu að matsáætlun fyrir umsagnaraðilum og almenningi „áður en hann leggur tillögu sína til afgreiðslu Skipulagsstofnunar skv. 2. mgr.“ Hafi stofnunin lagt þann skilning í erindið að kærandi væri að tilkynna að félagið væri að fara að auglýsa tillögu að matsáætlun. Í svarpósti Skipulagsstofnunar frá 27. maí s.á. til kæranda hafi m.a. komið fram að stofnunin myndi ekki taka við drögum að tillögu að matsáætlun til meðferðar fyrr en að auglýsingartíma loknum. Þá feli umrædd skjöl ekki í sér tilkynningu í skilningi þágildandi reglugerðar um mat á umhverfisáhrifum, enda hafi kröfum greinarinnar um framlagningu gagna ekki verið fullnægt. Í gögnum hafi aðeins verið að finna töflu um hnit staðsetningar eldissvæða í Önundarfirði.

Varðandi tilvísun kæranda í bréf Skipulagsstofnunar frá 24. september 2019 þá sé um ræða bréf sem sent hafi verið öllum fyrirtækjum í sjókvíaeldi. Staða kæranda hafi ekki verið sambærileg stöðu annarra rekstraraðila sem skilað hafi inn frummatsskýrslu, en stofnunin hafi ekki verið með tilkynningu til meðferðar hjá fyrirtækinu eins og það haldi fram. Lögð sé áhersla á að samkvæmt málaskrá stofnunarinnar hafi henni aldrei borist tillaga kæranda að matsáætlun eða tilkynning til ákvörðunar um matsskyldu á árinu 2019. Þá hafi ekki verið um að ræða sama skjal í meginatriðum og það sem lagt hafi verið fyrir Skipulagsstofnun samhliða tilkynningu um framkvæmdina eins og kærandi haldi fram.

Hvað varði skírskotun til úrskurðar úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála í máli nr. 102/2021, vegna þeirrar leiðbeiningar Skipulagsstofnunar frá 15. desember 2016 að burðarþolsmat þyrfti að liggja til grundvallar umhverfismati, fái stofnunin ekki séð að sá úrskurður hafi fordæmisgildi, enda málsatvik og hin lagalega aðstaða ekki öldungis sambærileg. Verði með hliðsjón af 3. mgr. 9. gr. laga nr. 106/2000 og því að burðarþolsmat snúist um mat á þoli fjarða eða afmarkaðra hafsvæða til að taka á móti auknu lífrænu álagi, án þess að það hafi óæskileg áhrif á lífríkið, sem og að meta óæskileg staðbundin áhrif af eldisstarfsemi, ekki annað séð en að leiðbeiningar Skipulagsstofnunar hafi verið málefnalegar að lögum og því hafi stofnunin ekki farið út fyrir valdheimildir sínar.

Þá sé ekki raunhæft að stofnunin hefði getað afgreitt tillöguna með þeim hraða að félagið hefði getað skilað frummatsskýrslu fyrir 19. júlí 2019, enda tímamörk sem stofnuninni hafi verið sett óraunhæf líkt og fram hafi komið í almennum athugasemdum í greinargerð með frumvarpi því sem orðið hafi að lögum nr. 111/2021 um umhverfismat framkvæmda og áætlana.

 Athugasemdir kæranda vegna umsagnar Skipulagsstofnunar: Kærandi bendir á að útskýringar stofnunarinnar á því hvernig líta eigi á tilkynningu félagsins frá 24. maí 2019 dragi fram að brýn þörf hafi verið á því, með tilliti til leiðbeiningarskyldu og rannsóknarskyldu stjórnsýsluréttarins, að stofnunin hefði gengið úr skugga um hver tilgangur erindisins væri og veita kæranda fullnægjandi leiðbeiningar um þá annmarka sem stofnunin hefði talið vera á tilkynningu félagsins. Beri stjórnvaldi að eigin frumkvæði að hafa samband við málsaðila og staðreyna efni erinda og óskir aðila og setja málið síðan í réttan farveg í framhaldi af því, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 157/1998 og álit umboðsmanns Alþingis í málum nr. 3927/2003 og 3599/2002. Í dómaframkvæmd hafi verið lögð á það áhersla að skylda stjórnvalds til að afla upplýsinga um mál og veita leiðbeiningar við framkvæmd laga sé enn brýnni ef miklir hagsmunir aðila séu í húfi, sbr. t. d. dóm Hæstaréttar í máli nr. 69/2000. Hafi Skipulagsstofnun ekki geta dulist hve mikla hagsmuni kærandi hefði af skjótri málsmeðferð, m.a. vegna yfirvofandi breytinga á lögum um fiskeldi. Þá hafi í réttarframkvæmd ítrekað verið staðfest að ef ætla megi að málsaðili eigi raunhæfan möguleika á því að fá sérstök réttindi eða hagræði við málsmeðferð geri hann um það kröfu eða leggi málið í ákveðinn farveg beri stjórnvaldi að vekja athygli hans á því. Hafi starfsmönnum Skipulagsstofnunar ekki mátt dyljast að umtalsverðar líkur væru á því að umrædd framkvæmd teldist að lögum ekki matsskyld, enda hafi sú orðið raunin.

Varðandi athugasemdir Skipulagsstofnunar um þá málsástæðu kæranda að stofnunin hafi mismunað aðilum í sambærilegri stöðu sé bent á að frummatsskýrsla eins rekstraraðilans hafi ekki legið fyrir þegar kærandi hafi sent tilkynningu um framleiðsluaukningu til Skipulagsstofnunar í maí 2019 og hún hafi verið í frumdrögum tæpum mánuði síðar. Degi eftir að frummatsskýrslunni hafi verið skilað hafi umræddur rekstraraðili fengið leiðbeiningabréf Skipulagsstofnunar, en erindi kæranda hafi í reynd verið vísað frá. Verði ekki séð með hvaða móti það hafi getað verið réttlætanlegt að gera svo skarpan greinarmun á stöðu aðilanna að þessu leyti. Ákvörðun stofnunarinnar endurspegli í reynd ómálefnalega mismunun milli aðila í sambærilegri stöðu.

Loks geti ekki talist hafa þýðingu að tilkynning um matsskyldu eða tillaga að matsáætlun hafi ekki verið skráð í málaskrá en óumdeilt sé að kærandi hafi sent Skipulagsstofnun erindi er borið hafi yfirskriftina „Tilkynning um stækkun eldis í IS 47 í Önundarfirði.“ Hafi stofnunin borið að vekja athygli kæranda á formkröfum stofnunarinnar teldi hún að leggja þyrfti fram gögn með öðrum og formlegri hætti. Þá sé sérstaklega tilgreint í skýrslu Ríkisendurskoðunar til Alþingis frá janúar 2023 um lagaframkvæmd o.fl. vegna sjókvíaeldis að Skipulagsstofnun hafi haft mál kæranda til meðferðar þegar lög nr. 101/2019 hafi verið samþykkt á Alþingi. Sé áréttað að því sé ekki haldið fram að félaginu hafi á umræddum tíma getað verið kleift að ljúka matsáætlun og skila frummatsskýrslu. Verði að álykta að Skipulagsstofnun geri ekki um það ágreining að á tímabilinu frá 24. maí 2019 til 19. júlí s.á. hafi verið lögskylt og fyllilega raunhæft að ljúka meðferð tilkynningar um framkvæmd með matsskylduákvörðun.

Efni skjals sem borist hafi Skipulagsstofnun í maí 2019 hafi falið í sér allar þær upplýsingar sem lög og reglur geri ráð fyrir að séu lagðar fram samhliða tilkynningu um framkvæmd. Fjallað sé með fullnægjandi hætti um öll þau atriði sem þágildandi reglugerð nr. 660/2015 um mat á umhverfisáhrifum hafi kveðið á um að fylgja skyldu tilkynningu um framkvæmd í flokki B og C, sbr. a-h liði 11. gr. reglugerðarinnar. Þótt formi tilkynningar kunni að hafa verið ábótavant hafi upplýsingar verið til staðar. Uppfært skjal og tilkynning um framkvæmd sem dagsett sé 24. maí 2019, og sem hafi endanlega verið grundvöllur ákvörðunar Skipulagsstofnunar um matsskyldu, feli í sér umfjöllun um sömu efnisatriði, með hliðsjón af sömu gögnum og upplýsingum. Þótt seinni útgáfan sé styttri og efnisminni leiði einfaldur samanburður í ljós að upplýsingar og efnistök séu í öllum meginatriðum þau sömu.

—–

Færð hafa verið fram frekari sjónarmið í máli þessu sem ekki verða rakin nánar, en úrskurðarnefndin hefur haft til hliðsjónar í máli þessu.

Niðurstaða: Í máli þessu er deilt um lögmæti þeirrar ákvörðunar Matvælastofnunar frá 14. janúar 2025 að synja umsókn kæranda um rekstrarleyfi fyrir 900 tonna aukningu á leyfilegum lífmassa af regnbogasilungi og laxi í sjókvíum í Önundarfirði. Var sú niðurstaða á því reist að stofnunina brysti lagaheimild til að taka umsóknina til afgreiðslu þar sem ákvörðun Skipulagsstofnunar um matsskyldu framkvæmdarinnar hefði ekki legið fyrir við gildistöku lagaskilareglu b-liðar 24. gr. laga nr. 101/2019 um breytingu á ýmsum lagaákvæðum sem tengjast fiskeldi, sbr. II. ákvæði til bráðabirgða við lög nr. 71/2008 um fiskeldi.

Í fyrrgreindu bráðabirgðaákvæði, sem tók gildi 19. júlí 2019, er kveðið á um að við meðferð og afgreiðslu umsókna um rekstrarleyfi fyrir sjókvíaeldi á hafsvæðum sem hafa verið metin til burðarþols og þar sem málsmeðferð samkvæmt áðurgildandi lögum nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum sé lokið eða frummatsskýrslu skilað til Skipulagsstofnunar skv. 9. gr. sömu laga fyrir gildistöku þessa ákvæðis fari eftir eldri ákvæðum laganna. Ljóst er að ef umsókn uppfyllir ekki skilyrði bráðabirgðaákvæðisins kemur ekki til útgáfu rekstrarleyfis nema að undangenginni málsmeðferð skv. 4. gr. a, en í ákvæðinu er kveðið á um skiptingu fjarða og hafsvæða í eldissvæði og opinbera úthlutun svæðanna.

Í 6. gr. laga nr. 106/2000 var fjallað um framkvæmdir sem kynnu að vera háðar mati á umhverfisáhrifum. Kveðið var á um það í 1. mgr. að framkvæmdir, sem tilgreindar væru í flokki B og flokki C í 1. viðauka laganna, skyldu háðar mati á umhverfisáhrifum þegar þær gætu haft í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif vegna umfangs, eðlis eða staðsetningar. Í 2. mgr. sagði að framkvæmdaraðili skyldi tilkynna Skipulagsstofnun um fyrirhugaða framkvæmd í flokki B og leggja fram upplýsingar um framkvæmdina og líkleg umtalsverð áhrif hennar á umhverfið. Þá var kveðið á um það í 3. mgr. að Skipulagsstofnun skyldi innan fjögurra vikna frá því að fullnægjandi gögn um framkvæmdina bærust taka ákvörðun um hvort framkvæmdin skyldi háð mati samkvæmt lögunum. Í þeim tilvikum þar sem stofnunin komst að þeirri niðurstöðu að framkvæmdin væri ekki háð mati á umhverfisáhrifum er ljóst að mati á umhverfisáhrifum í skilningi laganna var lokið með þeirri ákvörðun.

Svo sem kemur fram í málavöxtum áttu kærandi og Skipulagsstofnun í samskiptum um mitt ár 2018 um hvort 2.500 tonna laxeldi þyrfti að sæta umhverfismati. Eftir frekari samskipti samþykkti stofnunin að áformuð framleiðsluaukning eldis um 1.300 tonn færi í mat á umhverfisáhrifum án undangenginnar málsmeðferðar skv. 2.–5. mgr. 6. gr. laga nr. 106/2000. Að endingu ákvað kærandi að minnka fyrirhugað umfang eldisins og með erindi hans til Skipulagsstofnunar 24. maí 2019 tilkynnti hann um stækkun á eldi um 900 tonn og sendi jafnframt tillögu að matsáætlun sem hann óskaði eftir að yrði tekin til meðferðar. Hefur kærandi vísað til þess að ákvörðun um að minnka umfang fyrirhugaðrar framleiðsluaukningar hafi ljóslega verið gerð með hliðsjón af því að aukning á eldi undir 1.000 tonnum væri ekki líkleg til þess að teljast matsskyld framkvæmd. Á hinn bóginn verður á það bent að tilkynningin ber í fljótu bragði ekki merki um að hún sé lögð fram á grundvelli 2. mgr. 6. gr. laga nr. 106/2000 til ákvörðunar um matsskyldu, en þannig eru undirtitlar framlagðrar skýrslu „Mat á umhverfisáhrifum“ og „Tillaga að matsáætlun“. Eftir sem áður verður að fallast á með kæranda að Skipulagsstofnun hafi borið að ganga úr skugga um hvort kærandi vildi hefja málsmeðferð umhverfismats eða matsskylduákvörðunar, sbr. 7. og 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Tók stofnunin tillöguna ekki til meðferðar fyrir gildistöku ákvæðis til bráðabirgða II í lögum nr. 71/2008, en með bréfi hennar til kæranda, dags. 24. september 2019, var frá því greint að vegna gildistöku breytingalaga nr. 101/2019 myndi tilkynning um fyrirhugaða framkvæmd félagsins ekki sæta frekari meðferð af hálfu stofnunarinnar. Í kjölfar úrskurða úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála frá 25. mars 2021 í máli nr. 116/2020 og 14. desember 2021 í máli nr. 102/2021, þar sem komist var að þeim niðurstöðum að Skipulagsstofnun væri ekki heimilt að lögum að afgreiða mál með þeim hætti að þau myndu ekki sæta frekari meðferð með vísan til breytingalaga nr. 101/2019, fór kærandi fram á það við stofnunina að meðferð tilkynningarinnar yrði framhaldið.

Um það verður vart deilt að kærandi hafði hvorki lokið málsmeðferð samkvæmt lögum nr. 106/2000 né skilað frummatsskýrslu til Skipulagsstofnunar 19. júlí 2019 þegar bráðabirgðaákvæði II í lögum nr. 71/2008 tók gildi. Í máli þessu byggir kærandi aftur á móti á því að verulegir annmarkar hafi verið á málsmeðferð Skipulagsstofnunar sem hafi leitt til þess að ákvörðun stofnunarinnar um matsskyldu framkvæmdar hans hafi ekki verið lokið fyrir gildistöku fyrrgreinds bráðabirgðaákvæðis. Hafi Matvælastofnun borið að líta til þess við undirbúning kærðrar ákvörðunar, beita rýmkandi lögskýringu við túlkun ákvæðisins og rétta hlut kæranda með því að taka umsóknina til meðferðar og afgreiðslu á grundvelli eldri ákvæða laga nr. 71/2008.

Taka má undir það sjónarmið að þegar aðili verður af ákveðnum réttindum og það má rekja til annmarka á málsmeðferð stjórnvalds, s.s. vegna óréttmætra tafa eða rangra leiðbeininga, geti stjórnvaldi verið skylt að leita leiða til að rétta hlut hans umfram það sem leiðir af bókstaflegri túlkun laga. Við þær aðstæður ber stjórnvaldi þó að gæta varfærni þegar annmarkinn sem um ræðir hvorki stafar frá stjórnvaldinu sjálfu né varðar valdsvið þess samkvæmt lögum. Jafnframt verður að telja að það hafi þýðingu hvort einsýnt sé um niðurstöðu málsins ef ekki hefði verið fyrir annmarkann.

Samkvæmt lögum nr. 30/2018 um Matvælastofnun er hlutverk stofnunarinnar m.a. að fara með stjórnsýslu og eftirlit í samræmi við þau lög og önnur lög, t.d. varðandi fiskeldi. Veitir stofnunin rekstrarleyfi til starfrækslu fiskeldisstöðva, sbr. 1. mgr. 7. gr. laga nr. 71/2008, og er þar með falið það hlutverk að meta hvort uppfyllt séu skilyrði tilvitnaðra laga fyrir útgáfu rekstrarleyfis. Í því felst m.a. að taka afstöðu til þess hvort um meðferð og afgreiðslu umsóknar fari eftir ákvæðum laganna að teknu tilliti til lagaskilareglu ákvæðis til bráðabirgða II, sbr. ákvæði laga nr. 71/2008. Við það mat ber stofnuninni að horfa til þess að það er í verkahring Skipulagsstofnunar samkvæmt 6. gr. laga nr. 106/2000 að meta hvort fullnægjandi gögn hafi borist til að hægt sé að taka ákvörðun um matsskyldu. Af þeim sökum og með hliðsjón af skýru orðalagi ákvæðisins verður ekki talið að Matvælastofnun geti túlkað umrætt bráðabirgðaákvæði þannig að lagaskilareglan eigi við í þeim tilvikum sem umsækjandi hefði getað uppfyllt skilyrði hennar ef ekki hefði verið fyrir annmarka á málsmeðferð umhverfismats framkvæmdar hans. Fær sú niðurstaða jafnframt stoð í lögskýringargögnum að baki breytingalögum nr. 101/2019, en hvergi sér þess stað í frumvarpi laganna, nefndarálitum eða umræðum við þingið að Matvælastofnun geti endurskoðað málsmeðferð Skipulagsstofnunar og metið hvort skilyrði bráðabirgðaákvæðisins hefðu getað verið uppfyllt innan tilsetts tíma.

Með hliðsjón af framangreindu verður að telja að Matvælastofnun hafi verið rétt að synja umsókn kæranda með vísan til þess að ákvæði til bráðabirgða II í lögum nr. 71/2008 ætti ekki við í málinu. Þá skal og tekið fram að ekki er einsýnt að umhverfismat framkvæmdarinnar hefði verið lokið fyrir 19. júlí 2019 þótt Skipulagsstofnun hefði tekið tilkynningu kæranda strax til meðferðar þegar hún barst 24. maí s.á. Er í þeim efnum ekki hægt að einblína á þá tímafresti sem lög nr. 106/2000 kváðu á um heldur verður fremur að taka tillit til þess hver hefðbundinn afgreiðslutími var á þeim tíma. Með það í huga er bent á að í athugasemdum við frumvarp það er varð að lögum nr. 111/2021 um umhverfismat framkvæmda og áætlana er greint frá því að tímafrestir laga nr. 106/2000 hafi verið óraunhæfir og að Skipulagsstofnun hafi átt í erfiðleikum með að uppfylla þá.

Kærandi hefur vísað til þess að í meðförum þingsins hafi frumvarp það sem orðið hafi að lögum nr. 101/2019 tekið verulegum breytingum kæranda í óhag og að sú breyting, tafir við birtingu laganna og leiðbeiningar Skipulagsstofnunar til annarra rekstraraðila sjókvíaeldis á þeim tíma, hafi falið í sér ólögmæta mismunun milli aðila í sambærilegri stöðu. Fá þau sjónarmið nokkra stoð í skýrslu Ríkisendurskoðunar um stjórnsýslu fiskeldis frá janúar 2023, sjá kafla 1.3. Þrátt fyrir það verður að mati úrskurðarnefndarinnar ekki talið að þau atvik hafi þýðingu um lögmæti hinnar kærðu ákvörðunar Matvælastofnunar, enda ljóst af því sem nú hefur verið rakið að stofnuninni var rétt að líta svo á að umrætt bráðabirgðaákvæði ætti ekki við umsókn kæranda. Er því ekki tilefni til að fjalla nánar um þær málsástæður kæranda.

Að öllu framangreindu virtu verður kröfu kæranda um ógildingu hinnar kærðu ákvörðunar því hafnað.

 Úrskurðarorð:

Hafnað er kröfu kæranda um að felld verði úr gildi ákvörðun Matvælastofnunar frá 14. janúar 2025 um að hafna umsókn um rekstrarleyfi fyrir 900 tonna aukningu á leyfilegum lífmassa af regnbogasilungi og laxi í sjókvíum í Önundarfirði.

137/2025 Fossvogsbrú

Með

Árið 2025, fimmtudaginn 25. september, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Unnþór Jónsson settur varaformaður, Karólína Finnbjörnsdóttir lögmaður og Þorsteinn Þorsteinsson byggingar­verkfræðingur.

Fyrir var tekið mál nr. 137/2025, erindi Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar um að úr­skurðað verði hvort bygging Fossvogsbrúar sé háð byggingarleyfi og ef svo sé hvaða stjórnvald eða stjórnvöld geti veitt byggingarleyfi fyrir framkvæmdinni.

Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með erindi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 28. ágúst 2025, er barst nefndinni sama dag, fór Húsnæðis- og mannvirkjastofnun fram á það við úrskurðarnefndina, með vísan til 4. mgr. 9. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki, að nefndin úrskurði um hvort bygging Fossvogsbrúar sé háð byggingarleyfi og ef svo sé hvaða stjórnvald eða stjórnvöld geti veitt byggingarleyfi fyrir framkvæmdinni.

Málavextir: Í september 2019 gerðu íslenska ríkið annars vegar og Reykjavíkurborg, Garða­bær, Hafnarfjarðarkaupstaður, Kópavogsbær, Mosfellsbær og Seltjarnarnesbær hins vegar með sér sáttmála um samgönguframkvæmdir á höfuðborgarsvæðinu. Meðal þess sem að er stefnt með sáttmálanum er uppbygging svonefndrar Borgarlínu, hágæða almennings­samgangnakerfi (e. Bus Rapid Transit). Opinbera hlutafélagið Betri samgöngur var stofnað í október 2020 til að hrinda í framkvæmd uppbyggingu þeirra samgönguinnviða á höfuðborgar­svæðinu sem sáttmálinn kveður á um, sbr. lög nr. 81/2020 um heimild til að stofna opinbert hlutafélag um uppbyggingu samgönguinnviða á höfuðborgarsvæðinu.

Hluti af fyrstu lotu Borgarlínu er gerð Fossvogsbrúar, sem mun tengja saman vesturhluta Kópavogs og Reykjavíkur. Samkvæmt upplýsingum á vef Vegagerðarinnar um framkvæmdina verður brúin 270 m löng, fyrir utan fyllingar, og allt að 17 m breið. Á Kársnesi í Kópavogi er áformað að gera um 0,3 ha landfyllingu utan við núverandi strandlínu með 220 m af nýrri sjóvörn ásamt um 0,4 ha fyllingum á landi. Í landi Reykjavíkur verður gerð um 2 ha landfylling og 740 m löng sjóvörn utan við núverandi strandlínu frá Skerjafirði í norðvestri að Kýrhamri í norðaustri. Hinn 19. apríl 2024 sótti Vegagerðin um framkvæmdaleyfi til Reykjavíkurborgar og Kópavogsbæjar fyrir landfyllingum og gerð brúarinnar. Á afgreiðslufundi skipulagsfulltrúa Reykjavíkur 16. maí s.á. var umsókn Vegagerðarinnar samþykkt og framkvæmdaleyfi í kjöl­farið gefið út 28. júní s.á. Hinn 3. júní s.á. samþykkti skipulagsráð Kópavogs umsókn Vega­gerðarinnar og staðfesti bæjarstjórn þá afgreiðslu á fundi 11. s.m. Vinna við landfyllingu og sjóvarnir Fossvogsbrúar hófust 17. janúar 2025 og eru áætluð verklok 1. nóvember 2026.

Hinn 6. júní 2025 sótti Betri samgöngur ohf. um byggingarleyfi fyrir Fossvogsbrú til bæði Reykja­víkurborgar og Kópavogsbæjar. Á afgreiðslufundi byggingarfulltrúans í Reykjavík 1. júlí s.á. var umsóknin samþykkt.

Sjónarmið Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar: Í erindi stofnunarinnar kemur fram það mat hennar að bygging Fossvogsbrúar sé byggingarleyfisskyld framkvæmd. Í 1. mgr. 2. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki sé gildissvið laganna afmarkað. Þar komi fram að lögin gildi ekki um vegi eða önnur samgöngumannvirki, svo sem flugvelli, jarðgöng, vegskála eða brýr, „aðrar en umferðar- og göngubrýr í þéttbýli.“ Samkvæmt 9. gr. laganna sé óheimilt að reisa mannvirki nema að fengnu leyfi viðkomandi byggingarfulltrúa skv. 2. mgr. eða Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar skv. 3. mgr. Í 13. tölul. 3. gr. laganna sé mannvirki skilgreint sem hvers konar jarðföst mann­gerð smíð, en í dæmaskyni séu umferðar- og göngubrýr í þéttbýli taldar upp. Þá segi einnig í ákvæðinu að mannvirki á eða í hafi, vötnum og ám sem hafi fasta staðsetningu teljist einnig til mannvirkja samkvæmt lögunum. Með hliðsjón af greindum lagaákvæðum telji stofnunin ótvírætt að umferðar- og göngubrýr í þéttbýli séu byggingarleyfisskyldar framkvæmdir.

Hugtakið þéttbýli sé ekki skilgreint í mannvirkjalögum en í skipulagslögum nr. 123/2010 sé hugtakið skilgreint sem þyrping húsa þar sem búi a.m.k. 50 manns og fjarlægð milli húsa fari að jafnaði ekki yfir 200 m, en afmarka megi þéttbýli með öðrum hætti í aðalskipulagi sveitar­félags. Ljóst sé af Aðalskipulagi Kópavogsbæjar 2019–2040 og Aðalskipulagi Reykja­víkur 2040 að Fossvogsbrú sé innan þéttbýlismarka beggja sveitarfélaga. Sé því skýrt að sækja þurfi um byggingarleyfi fyrir brúnni bæði til Reykjavíkurborgar og Kópavogsbæjar.

Staðarmörk sveitarfélaga ráðist skv. 4. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 138/2011 af útmerkjum þeirra fasteigna sem liggi innan hvers sveitarfélags. Án þess þó að það sé tekið fram með beinum hætti hafi verið litið svo á að landi fyrir ofan sjó tilheyri fjara, þ.e. svæðið milli stórstraums­fjörumáls og stórstraumsflóðmáls. Fasteign tilheyri jafnframt netlög sem almennt megi segja að séu talin 115 m út frá stórstraumsfjörumáli. Af þessu leiði að sveitarfélagamörk Reykjavíkur og Kópavogs í sjó nái 115 m út frá stórstraumsfjörumáli hvors sveitarfélags fyrir sig eða sem nemi heildarlengd upp á 230 m. Kortlagning á stórstraumsfjörumáli liggi ekki fyrir og þar af leiðandi liggi ekki fyrir með skýrum hætti hversu langt netlög í Fossvogi nái. Einsýnt virðist þó að hluti Fossvogsbrúar sé utan netlaga og innan „haf- og strandsvæða“, sbr. lög nr. 88/2018 um skipulag haf- og strandsvæða. Samkvæmt 3. mgr. 9. gr. laga um mannvirki veiti Húsnæðis- og mannvirkjastofnun byggingarleyfi vegna framkvæmda við mannvirki á hafi utan sveitar­félagsmarka. Með hliðsjón af því að hluta brúarinnar sé innan haf- og strandsvæðis, utan netlaga og borgar- og bæjarmarka Reykjavíkur og Kópavogs, sé ljóst að sækja þurfi um byggingarleyfi fyrir þeim hluta brúarinnar sem sé á hafi utan sveitarfélagsmarka til Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar.

Sjónarmið Reykjavíkurborgar: Í umsögn borgarinnar er tekið undir þá afstöðu Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar að bygging Fossvogsbrúar sé háð byggingarleyfi sem og að stofnunin ásamt Reykjavíkurborg og Kópavogsbæ séu leyfisveitendur. Bent er á að Húsnæðis- og mann­virkjastofnun sé skv. 2. mgr. 18. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki heimilt að gefa út byggingarleyfi óháð staðsetningu mannvirkis, en ákvæðið eigi þó ekki við í þessu tilfelli. Engin lagaákvæði veiti leyfisveitanda heimild til að gefa út byggingarleyfi utan þeirra marka sem séu ákvörðuð í 2. og 3. mgr. 9. gr. laga um mannvirki.

Sjónarmið Kópavogsbæjar: Af hálfu bæjaryfirvalda er bent á verði niðurstaða úrskurðar­nefndarinnar sú að Fossvogsbrú sé byggingarleyfisskyld framkvæmd sé nauðsynlegt að fá úr því skorið hvernig það samrýmist ákvæðum laga nr. 160/2010 um mannvirki að veitt séu þrjú samhljóða byggingarleyfi fyrir öllu mannvirkinu eins og álitsbeiðandi telji nauðsynlegt. Bent sé á að skrá þurfi byggingarstjóra og iðnmeistara á verkið og geti skráning orðið vandkvæðum bundin ef skrá þurfi aðila á þremur stöðum, enn fremur geti komið upp álitaefni hver beri ábyrgð á lokaúttekt mannvirkisins. Þetta geti skapað óþarfa flækjustig.

Ekki sé fallist á að lög eða reglur standi því í vegi að eitt sveitarfélag gefi út byggingarleyfi fyrir allri framkvæmdinni og að mannvirkið verði þá alfarið skráð á einni lóð, t.d. þeirri sem stofnuð hafi verið undir brúarsporðinum Reykjavíkurmegin. Æskilegt væri að úrskurðar­nefndin gæfi álit sitt á þessu, en í því samband sé bent á að byggingarfulltrúinn í Reykjavík hafi þegar samþykkt byggingaráform fyrir mannvirkinu í heild sinni.

Almennt hafi verið gefin út framkvæmdaleyfi fyrir umferðarmannvirkjum í þéttbýli, en ekki byggingarleyfi. Til að mynda hafi verið veitt framkvæmdaleyfi fyrir nýju brúnni yfir Arnarnes­vegi. Leyfið hafi verið kært til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála sem hafi hafnað kröfu um ógildingu þess með úrskurði nefndarinnar frá 31. maí 2023 í máli nr. 140/2022. Í niðurstöðunni hafi verið byggt á því að það væri sameiginleg niðurstaða Reykja­víkurborgar og Kópavogsbæjar að veita framkvæmdaleyfi.

—–

Vegagerðin og Betri samgöngur ohf. var veitt tækifæri á að koma að athugasemdum í máli þessu. Vegagerðin tók fram að hún tæki ekki afstöðu til álitaefnisins. Betri samgöngur ohf. töldu ekki þörf á að skila sérstakri umsögn en tóku undir þau sjónarmið sem koma fram í erindi Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar til úrskurðarnefndarinnar.

Niðurstaða: Í máli þessu er tekið fyrir erindi Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar um að úrskurðarnefndin skeri úr um hvort bygging Fossvogsbrúar sé háð byggingarleyfi og ef svo sé hvaða stjórnvald eða stjórnvöld geti veitt byggingarleyfi fyrir framkvæmdinni. Er erindið lagt fram með vísan til 4. mgr. 9. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki, sem kveður á um að ef vafi leiki á því hvort mannvirki sé háð byggingarleyfi eða falli undir 2. eða 3. mgr. skuli leita niðurstöðu úrskurðarnefndarinnar.

Í 9. gr. laga nr. 160/2010 er fjallað um byggingarleyfisskyldar framkvæmdir. Þar segir í 1. mgr. að óheimilt sé að grafa grunn fyrir mannvirki, reisa það, rífa eða flytja, breyta því, burðarkerfi þess eða lagnakerfum eða breyta notkun þess, útliti eða formi nema að fengnu leyfi viðkomandi leyfisveitanda. Í 13. tölul. 3. gr greindra laga er mannvirki skilgreint sem hvers konar jarðföst, manngerð smíð, svo sem hús og aðrar byggingar eða skýli, virkjanir, dreifi- og flutningskerfi rafveitna, hitaveitna, vatnsveitna og fjarskipta, fráveitumannvirki, umferðar- og göngubrýr í þéttbýli, stór skilti og togbrautir til fólksflutninga. Mannvirki á eða í hafi, vötnum og ám sem hafa fasta staðsetningu teljast einnig til mannvirkja samkvæmt lögum þessum.

Í 1. mgr. 13. gr. skipulagslaga nr. 123/2010 er kveðið á um að ekki þurfi að afla framkvæmda­leyfis vegna framkvæmda sem háðar eru byggingarleyfi samkvæmt lögum um mannvirki. Ekki verður dregin sú ályktun af orðalagi ákvæðisins að útgáfa framkvæmdaleyfis girði fyrir útgáfu byggingarleyfis vegna sömu framkvæmdar. Er þá horft til þess að við framkvæmdir sem geta falið í sér bæði umfangsmikla jarðvegsframkvæmdir og byggingu mannvirkis getur verið hentugt fyrir framkvæmdaraðila að fá fyrst heimild fyrir jarðvegsvinnu með framkvæmdaleyfi og sækja síðar um byggingarleyfi fyrir mannvirkinu sjálfu. Vegna tilvísunar Kópavogsbæjar til úrskurðar úrskurðarnefndarinnar frá 31. maí 2023 í máli nr. 140/2022 þykir rétt að benda á að í þeim úrskurði var lögmæti framkvæmdaleyfis til skoðunar og hafði skortur á byggingar­leyfi ekki þýðingu í málinu.

Hin fyrirhugaða Fossvogsbrú er umferðar- og göngubrú sem mun rísa í þéttbýli Reykjavíkur og Kópavogs. Með hliðsjón af framangreindum ákvæðum laga um mannvirki er það því álit úrskurðarnefndarinnar að brúin sé byggingarleyfisskyld framkvæmd.

Kemur þá næst til álita hvaða stjórnvald eða stjórnvöld séu til þess bær að gefa út byggingar­leyfi fyrir framkvæmdinni. Samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga um mannvirki er það byggingar­fulltrúi í viðkomandi sveitarfélagi sem veitir byggingarleyfi, en eðli málsins samkvæmt getur byggingarfulltrúi einungis veitt leyfi fyrir framkvæmd innan marka viðkomandi sveitarfélags. Þá er það Húsnæðis- og mannvirkjastofnun skv. 3. mgr. lagagreinarinnar sem veitir byggingar­leyfi vegna framkvæmda sem eru á hafi utan sveitarfélagamarka. Ljóst er að í tilviki Fossvogs­brúar er brúin innan sveitarfélagamarka Reykjavíkur og Kópavogs auk þess að vera á hafi utan sveitarfélagamarka. Hvorki í lögum nr. 160/2010 né í byggingarreglugerð nr. 112/2012 er að finna fyrirmæli um hvernig haga beri leyfisveitingu framkvæmdar þegar leyfisveitendur eru fleiri en einn. Að teknu tilliti til þess er það álit úrskurðarnefndarinnar að bygging Fossvogs­brúar falli undir bæði 2. og 3. mgr. 9. gr. laganna og því þurfi að afla byggingarleyfis frá Reykjavíkurborg, Kópavogsbæ og Húsnæðis- og mannvirkjastofnun.

Á það hefur verið bent af hálfu Kópavogsbæjar að slík niðurstaða geti falið í sér óhagræði með hliðsjón af því að uppfylla þurfi tiltekin skilyrði laga nr. 160/2010 hjá þremur mismunandi stjórn­völdum. Af því tilefni skal tekið fram að ekki er að sjá að lögin girði fyrir samstarf leyfis­veitendanna í hagræðingarskyni, eftir atvikum með sameiginlegri málsmeðferð, ákvarðanatöku og útgáfu byggingarleyfis, að því gefnu að slíkt samstarf brjóti ekki í bága við ákvæði laganna.

Úrskurðarorð:

Bygging Fossvogsbrúar er háð byggingarleyfi samkvæmt 9. gr. laga nr. 160/2010 um mann­virki. Fram­kvæmdin fellur undir 2. mgr. og a-lið 3. mgr. 9. gr. sömu laga.

95/2025 Gauksstaðir

Með

Árið 2025, fimmtudaginn 25. september, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Unnþór Jónsson settur varaformaður, Karólína Finnbjörnsdóttir lögmaður og Þorsteinn Þorsteinsson byggingar­verkfræðingur.

Fyrir var tekið mál nr. 95/2025, kæra á ákvörðun skipulags- og byggingarfulltrúa Suðurnesjabæjar frá 10. júní 2025 um að krefjast þess ekki að steinveggur á lóðar­mörkum Gauksstaða í Garði verði fjarlægður.

Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 29. júní 2025, er barst nefndinni sama dag, kæra hluti eigenda lóðarinnar Gauksstaða (L130742), Garði, þá ákvörðun skipulags- og byggingarfulltrúa Suðurnesjabæjar frá 10. júní 2025 að krefjast þess ekki að steinveggur á mörkum lóðar kærenda og Gauks­staða (L195820) verði fjarlægður. Verður að skilja málskot kærenda svo að krafist sé ógildingar hinnar kærðu ákvörðunar

Með kæru til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, er barst nefndinni 5. júlí 2025, kærir einn eigenda lóðarinnar Gauksstaða (L130742), sömu ákvörðun, en skilja verður kröfugerð þeirrar kæru á þann veg að krafist sé ógildingar hinnar kærðu ákvörðunar. Þar sem kærumálin varða sömu ákvörðun og hagsmunir kærenda þykja ekki standa því í vegi verður síðara kærumálið, sem er nr. 102/2025, sameinað máli þessu.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Suðurnesjabæ 18. júlí 2025.

Málavextir: Hinn 22. apríl 2025 sendi einn af kærendum þessa máls, sem einn af eigendum lóðar Gauksstaða (L130742), tölvupóst til skipulags- og byggingarfulltrúa Suðurnesjabæjar þar sem gerðar voru athugasemdir við steinvegg á lóð Gauksstaða (L195820) í Garði, en lóðirnar liggja að hvor annarri. Skipulags- og byggingarfulltrúi tilkynnti eiganda síðarnefndu lóðarinnar með tölvupósti 23. maí s.á. að borist hefði ábending um hugsanlega óleyfisframkvæmd á mörkum lóðanna. Um væri að ræða vegg úr forsteyptum einingum sem væri um 16 m langur og u.þ.b. 1 m hár þar sem hann væri hæstur. Vakin var athygli á að framkvæmdin gæti verið leyfisskyld og hugsanlega yrði farið fram á að veggurinn yrði fjarlægður ef ekki lægi fyrir samþykki eigenda aðliggjandi lóðar. Var eigandanum gefinn kostur á að koma sjónarmiðum sínum á framfæri en engar skýringar bárust embættinu. Með bréfi skipulags- og byggingar­fulltrúa, dags. 10. júní 2025, var eiganda lóðarinnar tilkynnt að ekki væri ástæða til að krefjast þess að veggurinn yrði fjarlægður með vísan til þess að framkvæmdin væri í samræmi við skipulag og gengi ekki gegn almannahagsmunum þeim er búi að baki skipulagslögum nr. 123/2010 og lögum nr. 160/2010 um mannvirki, en þess aftur á móti krafist að umferðarleið um strandstíg yrði lagfærð ásamt því að komið yrði fyrir ásættanlegum fallvörnum.

Málsrök kærenda: Af hálfu kærenda er vísað til þess að samþykki þeirra, sem eigendur aðliggjandi lóðar, fyrir hinum umdeilda steinvegg liggi ekki fyrir. Veggurinn hindri aðgang almennings að strandlengjunni og sé þar að auki hættulegur þar sem hann sé einn metri að hæð. Í hinni kærðu ákvörðun komi fram að aðgangur almennings að strandlengjunni eigi að vera óheftur, en ekki sé hægt að sjá hvernig leysa eigi það nema með því að fjarlægja vegginn. Krafa um að setja eigi fallvarnir ofan á hleðsluvegginn geri hann enn hærri og loki enn frekar fyrir aðgang að strandlengjunni. Ekkert samráð hafi verið haft við kærendur, en malaruppfylling sem fylgi veggnum lendi öll á lóð kærenda. Brjóti það gegn 72. gr. stjórnarskrárinnar um vernd eignarréttar. Þá standist veggurinn ekki reglur sem gildi um slík mannvirki.

Málsrök Suðurnesjabæjar: Sveitarfélagið vísar til þess að hinn umræddi steinveggur sé innan ramma skipulagslaga nr. 123/2010, byggingarreglugerðar nr. 112/2012 og gildandi skipulags á svæðinu, að undanskildu því að hann torveldi að einhverju leyti gangandi umferð um strandstíg í þéttbýli Garðs. Vissulega sé það svo að nágrannalóðir skuli koma sér saman um fyrirkomulag girðinga eða stoðveggja á lóðamörkum og hafi eigendur nágrannalóðarinnar í þessu tilviki ekki gefið samþykki sitt fyrir framkvæmdinni. Sú lóð sé skráð sem íbúðarhúsalóð en sé í raun óræktað land. Byggingarfulltrúi hafi metið það svo, m.a. með tilliti til meðalhófs, að ekki yrði gerð krafa um að fjarlægja bæri vegginn jafnvel þó svo samþykki kærenda lægi ekki fyrir, enda gengi framkvæmdin ekki gegn almannahagsmunum né væri ásigkomulagi veggjarins ábóta­vant, af honum stafaði hætta eða hann teldist skaðlegur heilsu. Samt sem áður hafi verið farið fram á að umferð um strandstíg yrði lagfærð, ásamt því að komið yrði fyrir ásættanlegum fallvörnum í samráði við embætti byggingarfulltrúa og/eða kærendur.

Athugasemdir eiganda lóðarinnar Gauksstaða (L195820): Gerð er athugasemd við að ekki standi allir eigendur lóðarinnar Gauksstaða (L130742) að kærunum. Hinn umdeildi veggur sé í sömu hæð og sökkull aðliggjandi húss og hafi hann verið settur upp til þess að fegra um­hverfið. Ekkert óeðlilegt sé við hæð, staðsetningu eða fram­kvæmd veggjarins, en ljóst sé að hann sé innan lóðarmarka. Ekki sé hægt að segja að veggurinn sé augljós hindrun á göngu um strandlengjuna. Um sé að ræða u.þ.b. 50 cm skref sem þurfi að taka upp eða niður vegginn, en til staðar sé steinn í grjótgarðinum sem nýtist sem hálfgerð trappa fyrir þá sem ráði illa við það. Einnig séu steyptar tröppur við íbúðarhúsið sem fólk geti nýtt sér ef það ráði illa við þetta.

Viðbótarathugasemdir kærenda: Kærendur taka fram að allir eigendur lóðarinnar Gauks­staða (L130742) séu sammála því að steinveggurinn þurfi að fara.

Niðurstaða: Í máli þessu er deilt um lögmæti þeirrar ákvörðunar skipulags- og byggingar­fulltrúa Suðurnesjabæjar frá 10. júní 2025 að krefjast þess ekki að steinveggur á lóðarmörkum Gauksstaða (L195820) verði fjarlægður.

Það er hlutverk byggingarfulltrúa hvers sveitarfélags að hafa eftirlit með því að mannvirki og notkun þeirra sé í samræmi við útgefin leyfi og beita eftir atvikum þvingunarúrræðum, sbr. 55. og 56. gr. laga um mannvirki nr. 160/2010. Er nánar kveðið á um það í 2. mgr. 55. gr. laganna að sé byggingarframkvæmd hafin án þess að leyfi sé fengið fyrir henni eða hún brjóti í bága við skipulag geti byggingarfulltrúi krafist þess að hið ólöglega mannvirki eða byggingarhluti sé fjarlægt. Þá er fjallað um aðgerðir til að knýja fram úrbætur í 56. gr. laganna. Er þar m.a. tekið fram í 1. mgr. að sé ásigkomulagi, frágangi, umhverfi eða viðhaldi húss, annars mann­virkis eða lóðar ábótavant að mati byggingarfulltrúa eða frágangur ekki samkvæmt sam­þykktum uppdráttum, lögum, reglugerðum og byggingarlýsingu, skuli gera eiganda eða um­ráðamanni eignarinnar aðvart og leggja fyrir hann að bæta úr því sem áfátt sé. Sé það ekki gert er heimilt að beita dagsektum eða láta vinna verk á kostnað þess sem vanrækt hefur að vinna verkið, sbr. 2. og 3. mgr. nefnds lagaákvæðis.

Í athugasemdum með frumvarpi því sem varð að mannvirkjalögum er tekið fram að sú breyting hafi verið gerð frá fyrri lögum að byggingarfulltrúa sé heimilt en ekki skylt að beita þvingunar­úrræðum. Þar kemur fram að eðlilegt sé að ákvörðun um beitingu úrræðanna sé metin í hverju tilviki, m.a. með tilliti til meðalhófs. Ákvörðun um beitingu þvingunarúrræða er því háð mati stjórnvalds hverju sinni og gefur sveitarfélögum kost á að bregðast við sé gengið gegn almannahagsmunum þeim er búa að baki mannvirkjalögum, svo sem skipulags-, öryggis- og heilbrigðishagsmunum. Fer það því eftir atvikum hvort nefndum þvingunarúrræðum verði beitt í tilefni af framkvæmd sem telst vera ólögmæt. Með hliðsjón af þessu verður ekki talið að lögin tryggi einstaklingum rétt til að knýja byggingaryfirvöld til beitingar þvingunarúrræða vegna einstaklingshagsmuna. Þótt beiting slíkra úrræða sé háð mati stjórnvalds þarf ákvörðun þess efnis að vera rökstudd með viðhlítandi hætti, m.a. með hliðsjón af þeim hagsmunum sem búa að baki fyrrgreindum lagaheimildum og fylgja þarf meginreglum stjórnsýsluréttarins, s.s. um rannsókn máls skv. 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og að málefnaleg sjónarmið búi að baki ákvörðun.

Hin kærða ákvörðun skipulags- og byggingarfulltrúa um að krefjast þess ekki að steinveggur á lóðarmörkum Gauksstaða (L195820) verði fjarlægður var tekin með tilliti til meðalhófs og studd þeim rökum að fram­kvæmdin væri í samræmi við skipulag og gangi ekki almanna­hagsmunum þeim er búi að baki skipulagslögum og lögum um mannvirki, s.s. skipulags-, öryggis- eða heilbrigðis­hagsmunum. Jafnframt var vísað til þess að ásigkomulagi veggjarins væri ekki ábótavant auk þess sem af veggnum var ekki talin stafa hætta. Þrátt fyrir þá afstöðu var sú krafa gerð að umferðarleið um strandstíg yrði lagfærð og komið yrði fyrir ásættanlegum fallvörnum í samráði við embættið og/eða kærendur vegna „mögulegrar fallhættu“. Var rökstuðningur ákvörðunar­innar að því leytinu til í ákveðinni mótsögn, en sá annmarki er þó ekki þess eðlis að varði ógildingu hinnar kærðu ákvörðunar með hliðsjón af því að málefnaleg sjónarmið lágu að baki þeirri ákvörðun að krefjast þess ekki að veggurinn yrði fjarlægður. Auk þess þykir ekki tilefni til að gera athuga­semd við það mat embættisins að ekki stafi slík hætta af veggnum að kalli á beitingu þvingunar­úrræða. Verður ógildingarkröfu kærenda í máli þessu því hafnað.

Úrskurðarorð:

Hafnað er kröfu kærenda um að ógilda ákvörðun skipulags- og byggingarfulltrúa Suðurnesja­bæjar frá 10. júní 2025 um að krefjast þess ekki að steinveggur á lóðarmörkum Gauksstaða (L195820) verði fjarlægður.

79/2025 Skógarberg

Með

Árið 2025, fimmtudaginn 25. september, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Arnór Snæbjörnsson formaður, Karólína Finnbjörnsdóttir lögmaður og Þorsteinn Þorsteinsson byggingar­­verkfræðingur.

Fyrir var tekið mál nr. 79/2025, kæra á synjun byggingarfulltrúa Bláskógabyggðar frá 16. apríl 2025 á umsókn um leyfi til að breyta samþykktum aðaluppdráttum vegna hluta hússins að Skógarbergi á lóð nr. 1 í Bláskógabyggð.

Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með kæru til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, er barst nefndinni 19. maí 2025, kærir eigandi lóðar nr. 1 í Skógarbergi í Bláskógabyggð, þá ákvörðun byggingarfulltrúa Bláskógabyggðar frá 16. apríl 2025 að synja umsókn um leyfi til að breyta samþykktum aðaluppdráttum vegna hluta hússins á lóð nr. 1 að Skógarbergi í Bláskógabyggð. Er þess krafist að ákvörðunin verði felld úr gildi.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Umhverfis- og tæknisviði Uppsveita bs. 2. júní og 10. júlí 2025.

Málavextir: Á lóð nr. 1 að Skógarbergi í Bláskógabyggð stendur 295,4 m2 véla- og verkfæra­geymsla samkvæmt fasteignaskrá Húsnæðis- og mannvirkja­stofnunar. Á afgreiðslufundi byggingar­­fulltrúa 15. febrúar 2023 var synjað umsókn um leyfi til að breyta afmörkuðum hluta hússins í íbúðarhúsnæði með vísan til þess að notkun á PIR samloku­einingum í notkunarflokki 3 væri ekki heimil samkvæmt byggingarreglugerð nr. 112/2012. Tekur sá flokkur til mannvirkja eða rýma þar sem gert er ráð fyrir að fólk gisti, þekki flóttaleiðir og sé almennt fært um að bjarga sér sjálft út úr mannvirkinu eða á öruggt svæði við eldsvoða, samanber gr. 9.1.3. í byggingarreglugerð. Hinn 18. september 2024 var á fundi byggingarfulltrúa samþykkt umsókn um breytta notkun húsnæðisins að hluta í íbúð og stækkun þess. Í byggingarlýsingu kom fram að þak yfir íbúð yrði úr stálklæddum steinullareiningum með límtré í þaki. Í framhaldinu óskaði kærandi eftir afstöðu eldvarnar­eftirlits Brunavarna Árnessýslu um hvort hægt væri að nota áfram samlokueiningar með PIR einangrun í þak íbúðarinnar. Með beiðninni fylgdi minnis­blað sérhæfðs ráðgjafa um brunavarnir þar sem m.a. kom fram að leiða mætti líkum að því að megin­markmið gr. 9.1.1. í byggingarreglugerð um varnir gegn eldsvoða væru uppfyllt með þeim frágangi sem væri á þakinu. Leitaði eldvarnareftirlitið álits Húsnæðis- og mannvirkja­stofnunar sem vísaði í áliti sínu í reglur og leiðbeiningar með þeim fyrirvara að stofnunin tæki ekki efnislega afstöðu til einstakra mála.

Á afgreiðslufundi byggingarfulltrúa 16. apríl 2025 var tekin fyrir umsókn kæranda um að veitt yrði heimild fyrir því að í stað þess að núverandi PIR einingar yrðu fjarlægðar af þaki yrðu þær brunavarðar. Var umsókninni synjað með vísan til c-liðar gr. 9.6.10. í byggingarreglugerð. Einnig var bent á að fram kæmi í leiðbeiningum Húsnæðis- og mannvirkja­stofnunar að eining­arnar mætti ekki nota í húsnæði þar sem fólk svæfi.

Málsrök kæranda: Kærandi telur að c-liður gr. 9.6.10. í byggingarreglugerð nr. 112/2012 eigi ekki við í máli þessu. Á þaki þess hluta hússins sem um ræði séu stálklæddar húseiningar sem vottaðar hafi verið af Brunamálastofnun á sínum tíma, en uppfylli einnig kröfur gildandi byggingar­reglugerðar. Innan á einingarnar hafi verið klætt með 100 mm steinull í grind sem liggi þétt að samlokueiningunni og klætt að innan með 13 mm gifsplötu.

Undantekningar í a-e lið gr. 9.6.10. í byggingarreglugerð fjalli einkum um það að þegar einangrunin sé eldvarin með klæðningum og byggingarhlutum þá megi nota brennanlega einangrun, en hér sé átt við allar gerðir einangrunar sem ekki séu í flokkum A1 og A2 eftir ÍST EN 13501, sbr. viðauka 1 við byggingarreglugerð. Samkvæmt c-lið sé leyft að nota stálklæddar húseiningar sem uppfylli ákvæði ÍST EN 14509 með brennanlegri einangrun í þök og veggi í allt að tveggja hæða hús í notkunarflokkum 1 og 2 þar sem rökstutt sé að slíkt sé talið hættulítið. Slíkar einingar skuli uppfylla að lágmarki kröfur samkvæmt flokki C-s2,d0 og megi ekki vera með einangrun sem bráðni við hita. Engin krafa sé gerð um viðbótareldvarnir á einangrunina. Þegar sett sé viðbótareldvörn innan á einingarnar eigi þetta ákvæði ekki lengur við þar sem einingarnar séu nú þegar eldvarðar að innan en að utan sé áfram klæðning í flokki B(roof) t2.

Samkvæmt d-lið reglugerðarinnar sé leyft að nota brennanlega einangrun ofan á steypta þak­plötu utanhúss enda komi þakklæðning í flokki B(roof) t2 ofan á einangrunina. Brennanlega einangrun megi ekki nota í léttbyggð þök eða veggi eða óvarða ofan á steypta loftplötu að þakrými. Engin krafa sé gerð til einangrunarinnar sjálfrar, en farið fram á að eldvörn á einangrunina sé með tilteknum hætti beggja vegna frá og að innan sé steinsteypt þakplata en að utan sé almenn krafa á þakefnum, þ.e. B(roof) t2. Með léttbyggðu þaki sé hér átt við hefðbundið sperruþak þar sem opið loftunarbil sé yfir einangruninni og þetta ákvæði eigi því ekki við hér. Sérstök krafa um bruna­mót­­stöðu steyptu þakplötunnar sé ekki að finna hér. Líta megi til kafla 9.9 í reglugerðinni og myndi krafan líklegast vera sett í flokkinn „mjög tak­mörkuð eða lítil áhætta“ sem gefi kröfu upp á allt að R 30 brunamótstöðu en jafnframt klæðningu í flokki 1 að innanverðu. Ofan á slíka loftplötu mætti nota stálklædda stálsamloku­einingar með brennanlegri einangrun án nokkurra vand­kvæða m.t.t. brunaákvæða. Þessa útfærslu mætti nota í þak á byggingar í öllum notkunarflokkum, þar með talinn flokk 3 og óháð hæð húsanna.

Ljóst sé að byggingarreglugerðin heimili notkun á brennanlegri einangrun í þökum húsa sé frá henni gengið þannig að ákvæði um öryggi séu uppfyllt. Sú útfærsla á þakinu sem sé á húsinu sé öryggislega á milli þeirra undanþáguákvæða sem varði notkun á óbrennanlegri einangrun og fjallað sé um í c- og d-liðum gr. 9.6.10. reglugerðarinnar. Hún sé mun betri en c-liður geri kröfu um og með metinni 30 mínúta brunamótstöðu gagnvart eldi innan frá sem sé sú lágmarks­vörn sem lesa megi úr byggingarreglugerðinni fyrir d-lið.

Málsrök Bláskógabyggðar: Sveitarfélagið bendir á að í byggingarreglugerð nr. 112/2012 og leiðbeiningum Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar sé afdráttarlaust kveðið á um að notkun á PIR samlokueiningum sé ekki heimil í byggingum í notkunarflokki 3, en íbúð falli hér undir. Því séu ekki uppfyllt skilyrði gr. 9.6.10. í reglugerðinni. Eigi undanþágur í c-lið greinar­innar aðeins við um hús í notkunarflokkum 1 og 2 og d-liður eigi ekki við þar sem um sé að ræða léttbyggt þak, en ekki steypta þakplötu með yfirlag í flokki B(roof) t2. Við útgáfu nýs byggingarleyfis skuli tekið mið af reglugerðinni og m.a. líta til gr. 2.3.2. Séu breytingar á notkun mannvirkis háðar byggingarleyfi og þurfi fullnægjandi samræmi að vera við núgildandi kröfur um brunavarnir og byggingarefni.

—–

Við meðferð kærumálsins leitaði úrskurðarnefndin aðstoðar dr. Björns Karlssonar prófessors við umhverfis- og byggingarverkfræðideild Háskóla Íslands, sbr. 4. mgr. 3. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála.

Niðurstaða: Mál þetta varðar lögmæti þeirrar ákvörðunar byggingarfulltrúa að fallast ekki á umsókn kæranda um breytingar á frágangi þakvirkis samkvæmt samþykktum aðaluppdráttum yfir nýlega samþykktri íbúð á efri hæð hússins að Skógarbergi, lóð nr. 1. Lýtur ágreiningur málsins einkum að því hvort heimilt sé að nota stálklæddar samlokueiningar með svo nefndri PIR einangrun í þaki íbúðarhúsnæðis. Fram kemur í gögnum málsins að þakið sé byggt upp með hvítum 0,6 mm stálklæddum yleining­um (frá tilteknum framleiðanda) með 100 mm PIR kjarna sem sé sjálfslökkvandi og illtendranlegur við 0,29 W/m2/°C geislun, með aukinni eldvörn (C-s2,d0). Upp við einangrunina sé búið að setja 100 mm steinullareinangrun án hol­rýmis í tré­grind og loks sé klætt með 13 mm gifsplötu. Kæruheimild til úrskurðarnefndarinnar er í 59. gr. laga um mannvirki nr. 160/2010 og barst kæra innan kærufrests.

Í gr. 9.6.10. í byggingarreglugerð nr. 112/2012 er fjallað um brunaeiginleika einangrunar og sett fram sú meginregla að einangrunarefni húsa og tæknibúnaðar skuli vera óbrennanlegt nema í nánar tilgreindum rýmum eða með tilteknum undantekningum sem taldar eru upp í a-e liðum greinarinnar. Um breytingu á þegar byggðu mannvirki eða breytta notkun þess er mælt fyrir um í gr. 9.2.5. í byggingarreglugerðinni. Skal þá hönnuður aðaluppdráttar, eða annar hönnuður sem tekur að sér ábyrgð á brunahönnun, staðfesta að brunavarnir uppfylli kröfur reglugerðar­innar.

Fyrir liggur slíkt álit sérhæfðs ráðgjafa um brunavarnir þar sem bent er á að í c-lið í gr. 9.6.10. í byggingarreglugerð sé fjallað um kröfur til eiginleika á samlokueiningum og að nota megi þær í þök og veggi lægri húsa. Þar sé gert ráð fyrir því að einingarnar myndi bæði ytri og innri klæðningu í húsunum og að ekki sé klætt innan á einingarnar til að auka brunaþol þeirra. Tekið er um leið fram að notkunin takmarkist við notkunarflokka 1 og 2, en í máli þessu sé um að ræða notkunarflokka 1 (verkstæði) og 3 (íbúð). Fjallað er einnig um d-lið, sem varði notkun á brennan­legri einangrun á steyptar þakplötur utanhúss og léttbyggð þök. Í álitinu er komist að þeirri niðurstöðu að hvorug þessara undanþága eigi „beint við“ um þakið á umræddu húsi og því þurfi að skoða þakið út frá þeim sem og meginmarkmið byggingarreglugerðar út frá öryggi gagnvart bruna, sbr. gr. 9.1.1. í reglugerðinni. Var í framhaldi færður fram rökstuðningur um hvort meginmarkmiðin væru uppfyllt. Var það niðurstaða ráðgjafans að notkun á samloku­einingum með PIR einangrun í þak íbúðarinnar væri ekki í samræmi við 1. mgr. gr. 9.6.10., eða a-d liði sömu greinar, en leiða mætti líkum að því að með þeim frágangi sem væri á þakinu væru meginmarkmið gr. 9.1.1. reglugerðarinnar uppfyllt. Fram kemur einnig í álitinu að þær einingar sem um ræði uppfylli kröfur um flokk C-s2,d0 og hafi verið samþykktar af Brunamála­stofnun.

Fjallað er um varnir gegn eldsvoða í 9. hluta byggingarreglugerðar. Samkvæmt megin­mark­miði gr. 9.1.1. reglugerðarinnar skulu byggingar og önnur mannvirki þannig hönnuð og byggð að öryggi fólks, dýra, umhverfis, menningarverðmæta og eigna gagnvart bruna sé ávallt tryggt. Skal við hönnun mannvirkja ávallt gera ráð fyrir því að eldur geti komið upp og eru talin upp í a-f liðum 2. mgr. greinarinnar þau atriði sem þurfa að vera trygg, t.a.m að viðstaddir geti yfirgefið mannvirkið í eldsvoða, sbr. a-lið greinarinnar. Í gr. 9.2.1. segir að með hönnun bruna­varna bygginga og annarra mannvirkja skuli vera tryggt og sýnt fram á að öryggi viðkomandi mannvirkja sé fullnægjandi og að uppfyllt séu meginmarkmið og önnur ákvæði þessa hluta reglugerðarinnar. Séu meginreglur ávallt ófrá­víkjanlegar en viðmiðunarreglur frávíkjanlegar með tækniskiptum, sbr. b-lið gr. 9.2.2., eða brunahönnun, sbr. c-lið gr. 9.2.2., enda sé sýnt fram á að brunaöryggi sé ekki skert og uppfyllt séu meginmarkmið reglugerðarinnar og meginreglur þeirra ákvæða sem vikið sé frá. Önnur ákvæði þessa hluta reglugerðarinnar séu ófrávíkjanleg nema annað sé tekið fram.

Við hina kærðu synjun vísaði byggingarfulltrúi til c-liðar gr. 9.6.10., er heimilar notkun stál­klæddra húseininga að nánari tilgreindum skilyrðum uppfylltum í mannvirkjum í notkunar­flokkum 1 og 2, þar sem rökstutt sé að slíkt sé talið hættulítið. Með synjuninni var í raun gagnályktað á þann veg að til væri að dreifa þeirri meginreglu að notkun á PIR samloku­einingum væri með öllu óheimil í byggingum í notkunarflokki 3. Þetta er rökrétt ályktun í ljósi þess að almennt eru gerðar meiri kröfur til brunavarna þegar farið er upp um notkunarflokk, en á móti kemur að kærandi hefur fært frambærileg rök fyrir því að brunaöryggi sé tryggt með þeim breytingum á frágangi þakvirkis, sem um er deilt og hann hefur lýst.

Af hálfu byggingarfulltrúa var auk þessa vísað til leiðbeininga með eldri byggingarreglugerð nr. 441/1998 og tekið fram að það væri álit lögfræðings hjá Húsnæðis- og mannvirkjastofnun að leiðbeiningar þessar væru enn í gildi og sæktu nú stoð sína í byggingarreglugerð nr. 112/2012. Þá athugasemd verður að gera að slíkar eldri leiðbeiningar eru birtar á vef Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar með þeim fyrirvara að einstök ákvæði í þeim geti verið með öðrum hætti en hliðstæð ákvæði í núgildandi byggingarreglugerð. Notkun leiðbeininganna skuli skoðuð í því ljósi og sé alfarið á ábyrgð viðkomandi notanda. Meðal þeirra leiðbeininga sem hér um ræðir eru leiðbeiningar Brunamálastofnunar ríkisins, 135.10.BR1, ódagsett: „Reglur um notkun samlokueininga með brennanlega einangrun í einnar hæðar húsum.“

Í leiðbeiningum þessum er lýst að almenn notkun þessara eininga sé heimil í verslanir, skrifstofur, iðnaðar- og geymsluhús sem og landbúnaðarbyggingar, þ.e. án þess að gera þurfi viðbótarráðstafanir til brunavarna. Eru þessar viðmiðanir nokkru strangari en gildandi byggingar­reglugerð með því að gert er ráð fyrir að hús séu á einni hæð, en þó allt að 10,8 m með leyfilegu milligólfi. Sé óskað eftir annars konar notkun eininganna skuli útbúin bruna-hönnun, þar sem gerð verði grein fyrir viðbótarráðstöfunum, m.a. viðbótarklæðningum. Í fjórða lið leiðbeininganna kemur fram að óheimilt sé að nota samlokueiningar við aðstæður, þar sem fólk sefur, s.s. íbúðarhús, sjúkrahús og hótel. Sama gildi um hús sem flokkist sem samkomuhús, önnur en íþróttahús, en þá „skuli koma viðbótarklæðning sem uppfylli kröfur til klæðningar í flokki 1, innan á vegg og þakfleti“. Með þessu er ekki gert ráð fyrir því að unnt sé að ráðast í ráðstafanir með viðbótarklæðningum vegna slíkra eininga í húsnæði þar sem fólk sefur. Styðja leiðbeiningarnar með þessu við álit byggingarfulltrúa um almennt bann við notkun þessara eininga í þak íbúðarhúsnæðis.

Við meðferð málsins leitaði byggingarfulltrúi álits Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar sem svaraði með þeim fyrirvara að ekki væri tekin afstaða til einstakra mála. Í áliti stofnunarinnar komu þó fram sömu sjónarmið og hjá byggingarfulltrúa um að undanþága c-liðar gr. 9.6.10. gilti einungis fyrir hús í notkunarflokkum 1 og 2. Jafnframt skyldi brunahólfun milli rýma í ólíkum notkunarflokkum uppfylla skilyrði gr. 9.4.2. og töflu 9.4. Ekki væri nægjanlegt að vísa einungis til meginmarkmiða gr. 9.1.1. reglugerðarinnar. Slík meginákvæði staðfestu tilgang regluverksins, en kæmu ekki í stað aðalkrafna eða brunatæknilegra útfærslna.

Að öllu framangreindu virtu verður álitið að byggingarfulltrúa hafi verið heimilt að synja umsókn kæranda um leyfi til breytinga á samþykktum uppdráttum umþrætts mannvirkis. Verður því að hafna kröfu kæranda um ógildingu hinnar kærðu ákvörðunar.

Úrskurðarorð:

Hafnað er kröfu um ógildingu ákvörðunar byggingarfulltrúa Bláskógabyggðar frá 16. apríl 2025 á um­sókn um leyfi til að breyta samþykktum aðaluppdráttum vegna hluta hússins að Skógarbergi á lóð nr. 1 í Bláskógabyggð.