Úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála
des 22
Love0

129/2025 Borgarás

Með

Árið 2025, mánudaginn 22. desember, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Unnþór Jónsson settur varaformaður, Karólína Finnbjörnsdóttir lögmaður og Þorsteinn Þorsteinsson byggingar­verkfræðingur.

Fyrir var tekið mál nr. 129/2025, kæra á ákvörðun bæjarráðs Garðabæjar frá 16. júlí 2025 um að synja beiðni um afturköllun eða endurupptöku ákvörðunar um að samþykkja byggingarleyfi, dags. 30. janúar 2024, til að endurbyggja efri hæð og endurnýja þak tvíbýlis­hússins á lóð nr. 10 við Borgarás.

 Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með kæru til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, er barst nefndinni 15. ágúst 2025, kæra eigendur fasteignarinnar að Borgarási 12, Garðabæ, þá ákvörðun bæjarráðs Garðabæjar frá 16. júlí 2025 að synja beiðni kærenda um afturköllun eða endurupptöku ákvörðunar um að samþykkja byggingarleyfi, dags. 30. janúar 2024, til að endurbyggja efri hæð og endurnýja þak tvíbýlishússins á lóð nr. 10 við Borgarás. Er þess krafist að úrskurðarnefndin geri Garðabæ að endurskoða og afturkalla útgefið byggingarleyfi og leggi fyrir leyfishafa að sækja um byggingarleyfi og deiliskipulagsbreytingu að nýju. Þá er þess krafist að afturkölluð verði heimild til stækkunar og tilfærslu stiga á lóðar­mörkum sem og að leyfishafa verði gert að breyta honum til fyrra horfs. Einnig er kærð „ákvörðun byggingafulltrúa“ að heimila breytingu á byggingarreit og stækkun á stiga og stiga­svala við húsið á grundvelli þess að um minniháttar breytingar sé að ræða sem krefjist ekki byggingar­­leyfis og breytingar á deiliskipulagi.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Garðabæ 28. september 2025.

Málavextir: Á afgreiðslufundi skipulagsfulltrúa Garðabæjar 27. október 2023 var samþykkt að grenndarkynna óverulega breytingu á deiliskipulagi Hraunsholts vestra (Ásahverfis) í sam­ræmi við 2. mgr. 43. gr. og 1. mgr. 44. gr. skipulagslaga nr. 123/2010 vegna Borgaráss 10. Gerði tillagan ráð fyrir stækkun byggingarreits til vesturs fyrir sólskála á neðri hæð húss lóðar­innar og svölum á efri hæð. Þá gerði hún einnig ráð fyrir að húsið gæti verið tvær hæðir með 6,5 m mænishæð og 5,0 m vegghæð. Engar athugasemdir bárust við grenndarkynningu og var tillagan samþykkt á fundi skipulagsnefndar 14. desember s.á. Deiliskipulagsbreytingin tók gildi með birtingu í B-deild Stjórnartíðinda 28. s.m. Hinn 22. janúar 2024 samþykkti byggingar­fulltrúi byggingaráform til að endurbyggja efri hæð og endurnýja þak tvíbýlishússins við Borgarás 10 auk þess að byggja sólskála og gera svalir. Á fundi bæjarráðs 30. janúar 2024 var útgáfa byggingarleyfis samþykkt og gaf byggingarfulltrúi út leyfi fyrir framkvæmdunum 3. febrúar s.á.

Kærendur munu hafa haft samband við bæjaryfirvöld í apríl 2024 eftir að þeir urðu þess varir að samþykktar teikningar væru að mati þeirra ekki í samræmi við þær sem hefðu verið grenndarkynntar. Þeir munu hafa bent sveitarfélaginu á að stækkun stiga og færsla nær lóðamörkum hefði ekki verið hluti af grenndarkynningu sem og að mænishæð hússins væri um 1,0 m hærri en grenndarkynnt gögn hefðu sagt til um. Kærendur áttu fundi og frekari samskipti við bæjaryfirvöld og óskuðu m.a. eftir stöðvun framkvæmda með bréfum, dags. 11. desember 2024 og 22. janúar 2025. Þá staðfesti byggingarfulltrúi uppfærða uppdrætti vegna framkvæmd­anna 3. mars s.á. Var hæðarkóta hússins þannig breytt úr 6,5 í 6,9, en samkvæmt upplýsingum sem byggingarfulltrúi veitti úrskurðarnefndinni reyndist húsið 0,25 m hærra við uppmælingu en eldri teikningar hefðu sagt til um. Þá var utanáliggjandi stigi á aðra hæð minnkaður þannig að hann væri 2,7 m frá húsi í stað 3,0 m.

Með bréfum byggingarfulltrúa, dags. 12. desember 2024 og 21. janúar 2025, voru kærendur upplýstir um að til að hægt væri að taka athugasemdir og sjónarmið þeirra til athugunar þyrfti að liggja fyrir formlegt erindi þar sem óskað væri eftir að byggingarleyfið yrði afturkallað eða endurupptekið. Kærendur óskuðu eftir því með bréfi, dags. 31. s.m., að ákvörðun um byggingarleyfi yrði endurupptekin. Var erindinu svarað af sviðsstjóra fjármála- og stjórnsýslu­sviðs með bréfi, dags. 4. mars s.á., þar sem fram kom að ekki væru taldar forsendur fyrir ógildingu eða endurupptöku byggingarleyfisins.

Hinn 3. apríl 2025 kærðu kærendur ákvörðun sviðsstjóra til úrskurðarnefndarinnar ásamt staðfestingu bæjarráðs frá 30. janúar 2024 á ákvörðun byggingarfulltrúa um að samþykkja byggingaráform. Með úrskurði nefndarinnar í máli nr. 54/2025, uppkveðnum 4. júní 2025, var kærunni vísað frá þar sem kærufrestur vegna byggingarleyfisins væri liðinn og að ekki lægi fyrir lokaákvörðun um synjun um endurupptöku þar sem sú ákvörðun hafði ekki verið tekin af til þess bæru stjórnvaldi. Var lagt fyrir sveitarfélagið að afgreiða erindi kærenda um endur­upptöku með fullnægjandi hætti. Í kjölfarið var erindi kærenda tekið fyrir á fundi bæjarráðs Garðabæjar 16. júlí 2025 þar sem samþykkt var fyrrgreind ákvörðun sviðsstjóra fjármála- og stjórnsýslusviðs frá 4. mars s.á.

Málsrök kærenda: Kærendur vísa til þess að ekki verði séð að breyting á mænishæð húss á lóð nr. 10 við Borgarás, umfram það sem fram hafi komið í samþykktu byggingarleyfi, hafi verið heimil samkvæmt byggingarreglugerð nr. 112/2012 og lögum um mannvirki nr. 160/2010. Í grenndarkynningu hafi komið fram að hækka mætti mæni um 1,0 m en samkvæmt mælingum sé hækkunin meiri en það. Sveitarfélagið hefði átt að verða við beiðni þeirra um að stöðva framkvæmdir á meðan málið væri rannsakað, sbr. gr. 2.9.1. byggingarreglugerðar, eða veita leyfishafa formlega aðvörun og eftir atvikum afturkalla byggingarleyfið á grundvelli 4. mgr. 14. gr. laga nr. 160/2010, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

Skipulagsyfirvöld hafi látið hjá líða að kanna ósamræmi í teikningum sem lagðar hafi verið fram við grenndarkynningu og þeim sem fylgt hefðu umsókn um byggingarleyfi þrátt fyrir ítrekaðar ábendingar kærenda. Grenndarkynningin hafi ekki verið byggð á réttum og full­nægjandi gögnum, sbr. 44. gr. skipulagslaga nr. 123/2010, og því hafi skipulagsyfirvöldum borið að rannsaka málið fyrir útgáfu byggingarleyfis eða fresta framkvæmdum um leið og ábending hafi borist frá kærendum, en þá hafi framkvæmdir verið skammt á veg komnar. Samþykki kærenda á þeim breytingum sem lagðar hafi verið fyrir þau við grenndarkynningu hafi ekki gildi vegna misræmis. Bæjarráði beri því skylda til að afturkalla byggingarleyfið og leggja fyrir leyfishafa að sækja aftur um leyfi á grundvelli réttra upplýsinga og gagna. Skilyrði um endurupptöku byggingarleyfis samkvæmt 1. tl. 1. mgr. 24. gr. stjórnsýslulaga séu til staðar. Ákvæði um tímafresti afturköllunar skv. 2. mgr. 24. gr. komi ekki til álita þar sem leyfishafa hafi verið ljóst frá upphafi að ágallar væru á málinu.

Árið 1976 hafi verið samþykktar tvær íbúðir í húsinu á lóð nr. 10 við Borgarás. Þá hafi verið samþykkt að reisa utanáliggjandi stiga úr steinsteypu, sem væri samkvæmt uppdrætti væri 2,2–2,4 m út frá gaflvegg. Samkvæmt séruppdrætti af þeim stiga sem nú hafi verið reistur sé gert ráð fyrir að hann sé um 70–80 cm breiðari en fyrri stigi og liggi mjög nálægt lóðarmörkum Borgaráss 12. Í byggingarleyfi frá 5. febrúar 2024, sem bæjarráð hafi samþykkt 31. janúar s.á., hafi ekki verið veitt heimild fyrir breytingum á stiga eða svölum, né sé þeirra getið í afgreiðslu byggingarfulltrúa þrátt fyrir að uppdrættir geri einhverja grein fyrir honum. Hvorki í grenndar­kynningu deiliskipulagsbreytingarinnar né greinargerð deiliskipulagsins sé fjallað um stigann. Þá sé ekki hægt að fallast á að heimild fyrir stiga á þessum stað sé á grundvelli samþykktar frá árinu 1976.

Ekki verði með nokkru móti séð að breyting á stiganum m.t.t. útlits, forms, stækkunar og notkunar sem geymslu geti talist óveruleg í skilningi gr. 2.3.4. byggingarreglugerðar. Ekki sé heldur hægt að fallast á að breytingin geti talist minniháttar mannvirkjagerð sem sé undanþegin byggingarheimild og -leyfi, sbr. 1. mgr. gr. 2.3.6. byggingarreglugerðar. Að auki hafi ekki verið skoðað af hálfu byggingarfulltrúa hvort nálægð stigans sé of mikil með tilliti til brunavarna og þá sér í lagi vegna nálægðar við svefnherbergisglugga á annarri hæð í húsi kærenda, sbr. gr. 9.7.5. byggingarreglugerðar.

Um sé að ræða framkvæmd sem valdi kærendum verulegu ónæði sökum nálægðar og skugga­varps. Sveitarfélagið hafi viðurkennt að hafa yfirsést að sækja hefði átt um byggingarleyfi fyrir útfærslu á stiganum og hefði það þá átt að vera hluti af tillögu um skipulagsbreytingu. Þrátt fyrir þetta hafi sveitarfélagið ekki krafið leyfishafa um að sækja um byggingarleyfi á ný eða fá samþykki eiganda aðliggjandi lóðar, þ.e. kærenda.

Ekki hafi verið gætt jafnræðis við ákvörðunartöku bæjarráðs um að svara ekki beiðni kærenda um stöðvun framkvæmda í ljósi þeirra hagsmuna sem undir séu í málinu. Einungis hafi verið lögð áhersla á að finna leiðir til þess að hafna öllum beiðnum kærenda. Leyfishafi hafi ekki verið í góðri trú, hvorki varðandi breytingar á stiga og svölum né hækkun mænis umfram byggingarheimild. Honum hafi mátt vera ljóst að framkvæmdir við stiga og svalir gætu ekki talist minniháttar m.a. með hliðsjón af tölvupósti byggingarfulltrúa til leyfishafa eftir fund hans með kærendum 28. maí 2024. Kærendur hafi mátt treysta því að sveitarfélagið myndi gæta hagsmuna beggja aðila og tryggja jafnræði milli þeirra.

Málsrök Garðabæjar: Sveitarfélagið vísar til þess að síðari hluti kæru varði sömu ákvörðun og úrskurðarnefndin hafi vísað frá í fyrri úrskurði frá 4. júní 2025 í máli nr. 54/2025. Engin rök hafi verið færð fyrir því að skilyrði séu til efnislegrar umfjöllunar um þá kröfu.

Það hafi verið mat sveitarfélagsins að hvorki skilyrði 24. gr. né 25. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 hafi verið uppfyllt til að hægt væri að fallast á kröfu kærenda um endurskoðun eða afturköllun ákvörðunarinnar frá 30. janúar 2024. Í 1. mgr. 24. gr. stjórnsýslulaga sé fjallað um það hvenær aðili máls eigi rétt á að fá mál sitt endurupptekið til meðferðar að nýju. Þar komi fram að eftir að stjórnvald hafi tekið ákvörðun og hún verið tilkynnt eigi aðili máls rétt á því að mál sé tekið til meðferðar á ný ef ákvörðun hafi byggst á ófullnægjandi eða röngum upplýsingum um málsatvik, eða íþyngjandi ákvörðun um boð eða bann hafi byggst á atvikum sem breyst hafi verulega frá því að ákvörðun hafi verið tekin.

Ekki verði séð að ákvörðun bæjaryfirvalda um að veita byggingarleyfi hafi byggst á röngum eða ófullnægjandi upplýsingum og síðara skilyrðið komi ekki til skoðunar þar sem um ívilnandi en ekki íþyngjandi ákvörðun sé að ræða. Því hafi skilyrði endurupptöku ekki verið fyrir hendi. Þá leiði einnig af ákvæði 2. mgr. 24. gr. stjórnsýslulaga að beiðni um endurupptöku máls verði ekki tekin til greina nema að fengnu samþykki frá öðrum aðilum máls eftir að þrír mánuðir séu liðnir frá því að aðila var tilkynnt um ákvörðun, sbr. 1. tl. 1. mgr. ákvæðisins. Eigendur Borgaráss 10 hafi verið aðilar að hinni kærðu ákvörðun sem leyfishafar. Án samþykkis þeirra hafi endurupptaka ekki komið til álita enda meira en þrír mánuðir liðnir frá töku hinnar umræddu ákvörðunar þegar kærendur hafi lagt fram beiðnina. Slíkt samþykki hafi ekki legið fyrir og endurupptaka því ekki heimil skv. 2. mgr. 24. gr. stjórnsýslulaga.

Hvað 25. gr. stjórnsýslulaga varði þá sé um heimildarákvæði að ræða þar sem stjórnvaldi sé í sjálfsvald sett hvort það beiti heimildinni, auk þess sem beiting ákvæðisins sé ekki háð atbeina aðila máls. Ákvæðið hafi að geyma tvö sjálfstæð skilyrði og nægi að annað þeirra sé uppfyllt til þess að heimilt sé að afturkalla ákvörðun sem tekið hafi gildi. Hið fyrra sé að afturköllun verði ekki til tjóns, en ljóst sé að það væri eigendum Borgaráss 10 til tjóns ef byggingarleyfið yrði afturkallað. Þá sé síðara skilyrðið það að ákvörðun sé ógildanleg, en svo sé ekki og er því til stuðnings vísað til bréfs sviðsstjóra fjármála- og stjórnsýslusviðs, dags. 4. mars 2025. Sveitarfélaginu hafi því hvorki verið heimilt að endurupptaka né afturkalla ákvörðun um hið umdeilda byggingarleyfi.

Viðbótarathugasemdir kærenda: Kærendur ítreka málsrök sín og benda á að þeir hafi einungis samþykkt það sem komið hafi skýrlega fram í byggingarleyfisumsókninni, þ.e. stækkun á efri hæð Borgaráss 10 og byggingu sólskála. Þá sé þess einnig getið að skráningar­tafla sem hafi verið skilað inn til bæjarins sé röng hvað varði breytingar á byggingarreit umræddrar lóðar. Þrátt fyrir að kærendur hafi ítrekað óskað eftir svörum og frá upphafi mótmælt breytingum og stærð stigans þá hafi bærinn í engu aðhafst eða tekið tillit til þeirra athugasemda. Það liggi þó fyrir í málinu að bærinn hafi verið í sambandi við eigendur Borgaráss 10 og fundað með þeim vegna stigans. Ljóst sé að breytingar á byggingarreit muni hafa mikil og veruleg áhrif á grenndarrétt kærenda, langt umfram það sem fella megi undir viðhald. Allt frá því í mars 2024, þegar kærendur hafi komið að athugasemdum við bæinn, hafi verið til staðar ríkar ástæður fyrir Garðabæ að skoða og skýra þau gögn sem legið hefðu til grundvallar ákvörðunar um útgáfu byggingarleyfis vegna breytinga á umræddum byggingar­reit, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Bæjaryfirvöld hafi ekki gætt meðalhófs í ákvörðunum sínum, sér í lagi þar sem um íþyngjandi ákvörðun sé að ræða sem gangi gegn ákvæðum byggingarreglugerðar nr. 112/2012 og hagsmunum kærenda.

Í greinargerð bæjarins hafi verið bent á að skilyrði 2. mgr. 24. gr. stjórnsýslulaga hafi ekki verið fyrir hendi þar sem tímafrestir hafi verið liðnir. Þessu sé hafnað þar sem það liggi fyrir að innan þriggja mánaða frá því að byggingarleyfið hafi verið gefið út hafi kærendur gert athugasemd við starfsmenn skipulagssviðs, hitt þau á fundum, skrifað bréf og í svörum hafi starfsmenn vísað til þess að það væri verið að fara yfir málið. Svar hafi borist frá byggingarfulltrúa 10 mánuðum eftir að kærendur hefðu gert athugasemdir þar sem þeim hafi verið leiðbeint að kæra útgáfu byggingarleyfis, vitandi að frestur til þess væri löngu liðinn. Í engu hafi verið gætt að þeirri ríku leiðbeiningaskyldu sem hvíli á sveitarfélaginu samkvæmt stjórnsýslulögum, sér í lagið þar sem um mikla hagsmuni kærenda sé að ræða. Þá hafi flestar athugasemdir og áhyggjur kærenda verið virtar að vettugi af hálfu bæjarins.

Niðurstaða: Í máli þessu er deilt um lögmæti þeirrar ákvörðunar bæjarráðs Garðabæjar frá 16. júlí 2025 að synja beiðni kærenda um afturköllun eða endurupptöku ákvörðunar um að samþykkja byggingarleyfi, dags. 30. janúar 2024, til að endurbyggja efri hæð og endurnýja þak tvíbýlishússins á lóð nr. 10 við Borgarás. Þá er einnig tilgreint í kæru að kærð sé „ákvörðun byggingarfulltrúa“ að heimila breytingu á byggingarreit og stækkun á stiga og stigasvala við umrætt hús á grundvelli þess að um minniháttar breytingar sé að ræða sem krefjist ekki byggingarleyfis og breytingar á deiliskipulagi. Ekki verður þó séð að í máli þessu sé til að dreifa neinni slíkri ákvörðun byggingarfulltrúa sem kæranleg er til úrskurðarnefndarinnar. Verður þeim hluta kærunnar því vísað frá úrskurðarnefndinni.

 Samkvæmt 1. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála er það hlutverk nefndarinnar að úrskurða í kærumálum vegna stjórnvalds­ákvarðana og í ágreinings­málum vegna annarra úrlausnaratriða á sviði umhverfis- og auðlinda­mála eftir því sem mælt er fyrir um í lögum á því sviði. Samkvæmt 59. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki sæta stjórn­valdsákvarðanir, sem teknar eru á grundvelli laganna, kæru til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála. Úrskurðarnefndin tekur því lögmæti kærðrar stjórnvalds­ákvörðunar til endur­skoðunar en tekur almennt ekki nýja ákvörðun í máli eða leggur fyrir stjórnvöld að framkvæma tilteknar athafnir. Fellur það því utan valdheimilda nefndarinnar að leggja fyrir sveitarfélagið að afturkalla eða endurupptaka ákvörðun eða gera leyfishafa að sækja um byggingarleyfi og/eða deiliskipulagsbreytingu. Telur úrskurðarnefndin því rétt að líta svo á að í málskoti kærenda felist krafa um að hin kærða ákvörðun verði felld úr gildi.

—–

Fyrir liggur að grenndarkynnt var óveruleg breyting á deiliskipulagi Hraunsholts vestra (Ásahverfis) í samræmi við 2. mgr. 43. gr. og 1. mgr. 44. gr. skipulagslaga nr. 123/2010 vegna breytinga á húsi lóðar nr. 10 við Borgarás. Samkvæmt lýsingu í bréfi sveitarfélagsins vegna grenndarkynningarinnar, dags. 6. nóvember 2023, varðaði breytingin stækkun byggingarreits til suðvesturs fyrir sólskála á neðri hæð og svalir á efri hæð, svo og hækkun hússins í tvær hæðir, en það var ein hæð og ris áður. Kærendur veittu samþykki sitt fyrir skipulagstillögunni og tók breytingin gildi með auglýsingu í B-deild Stjórnartíðinda 28. desember 2023.

Samkvæmt gögnum málsins munu kærendur hafa haft samband við bæjaryfirvöld í apríl 2024 eftir að hafa orðið þess vör að teikningar á vef bæjarins vegna fyrirhugaðra framkvæmda væru, að mati þeirra, ekki í samræmi við þær teikningar sem lagðar hefðu verið fram við grenndar­kynningu. Höfðu kærendur í framhaldi ítrekað samband við bæjaryfirvöld og kröfðust meðal annars stöðvunar framkvæmda í tvígang. Í fyrra skiptið var sú krafa lögð fram 11. desember 2024 og með bréfi byggingarfulltrúa, dags. 12. s.m., var erindið afgreitt. Af innihaldi bréfsins var ljóst að byggingarfulltrúi hygðist ekki stöðva framkvæmdir, en telja verður að við þær aðstæður hafi honum borið að taka skýra afstöðu til beiðni kærenda um beitingu þvingunar­úrræða og í kjölfarið leiðbeina um kæruheimild til úrskurðarnefndarinnar. Þess í stað var kærendum leiðbeint um kæruheimild vegna byggingarleyfisins og þá með þeim formerkjum að kærufrestur væri liðinn.

Þá kom og fram í svarbréfi byggingarfulltrúa að til að hægt væri að taka erindi kærenda til afgreiðslu þyrfti að leggja fram formlegt erindi þar sem óskað væri eftir því að byggingarleyfið yrði afturkallað eða endurupptekið og því breytt til að koma til móts við sjónarmið þeirra. Afgreiðsla á slíku erindi myndi þá geta sætt kæru til úrskurðarnefndarinnar. Gera verður athugasemd við þær leiðbeiningar. Sem fyrr greinir höfðu kærendur þegar farið fram á stöðvun framkvæmda sem byggingarfulltrúa var skylt að taka afstöðu til. Stöðvun framkvæmda skv. 1. mgr. 55. gr. mannvirkjalaga er bráðabirgðaúrræði sem leyfisveitandi tekur í ákveðnum tilvikum, s.s. þegar mannvirki samræmist ekki skipulagi, á meðan hann rannsakar hvort ástæða sé til að beita frekari þvingunarúrræðum á borð við kröfu um úrbætur eða afturköllun byggingarleyfis. Hafi það verið mat byggingarfulltrúa að ekki væri ástæða til að stöðva framkvæmdir á grundvelli sjónarmiða kærenda er vandséð hvaða tilgangi það þjónaði að gera þeim að krefjast með formlegum hætti endurupptöku eða afturköllunar byggingarleyfisins. Fór aftur á móti svo að kærendur óskuðu eftir afturköllun eða endurupptöku málsins með bréfi, dags. 31. janúar 2025, en endanleg afgreiðsla á því erindi var ekki fyrr en 16. júlí s.á., eða um hálfu ári síðar og um einu og hálfu ári eftir að þeir höfðu fyrst samband við sveitarfélagið með athugasemdir vegna framkvæmdanna.

Að framangreindu virtu verður að telja að Garðabær hafi ekki sinnt leiðbeiningarskyldu sinni gagnvart kærendum með fullnægjandi hætti, sbr. 7. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þykir hvað það varðar rétt að benda á að kærufrestur vegna byggingarleyfis miðast ekki við útgáfu leyfis heldur hvenær kæranda varð kunnugt eða mátti vera kunnugt um ákvörðunina. Var því tilefni fyrir bæjaryfirvöld að leiðbeina kærendum um þann möguleika að kæra samþykki byggingar­áforma þegar þau fyrst höfðu samband við sveitarfélagið í apríl 2024. Er þá ósagt látið hvort sú kæra hefði hlotið efnismeðferð hjá úrskurðarnefndinni. Einnig ber afgreiðsla bæjarins á erindum kærenda það með sér að ekki hafi verið nægilega gætt að málshraðareglu 1. mgr. 9. gr. stjórnsýslulaga.

—–

Aðili máls á rétt á því að mál sé tekið til meðferðar á ný að vissum skilyrðum uppfylltum skv. 24. gr. stjórnsýslulaga. Þannig kemur fram í 1. tl. 1. mgr. að hann eigi rétt á því að mál sé tekið til meðferðar á ný hafi ákvörðun byggst á ófullnægjandi eða röngum upplýsingum um málsatvik. Í 2. tl. nefndrar málsgreinar er svo kveðið á um að aðili eigi rétt á endurupptöku máls hafi íþyngjandi ákvörðun um boð eða bann byggst á atvikum sem breyst hafi verulega frá því að ákvörðun var tekin. Beiðni um endurupptöku verður þó ekki tekin til greina, nema að fengnu samþykki frá öðrum aðilum málsins, eftir að þrír mánuðir eru liðnir frá því að aðila var tilkynnt um ákvörðunina skv. 1. tl. 1. mgr. eða aðila var eða mátti vera kunnugt um breytingar á atvikum þeim sem ákvörðun skv. 2. tl. 1. mgr. var byggð á, sbr. 2. mgr. 24. gr. laganna. Á grundvelli nefnds ákvæðis verður mál ekki tekið upp að nýju ef ár er liðið frá fyrrgreindum tímamörkum nema veigamiklar ástæður mæli með því.

Í umsögn sinni í máli þessu telur Garðabær að sökum þess tíma sem leið frá samþykki bæjarráðs á byggingarleyfinu þar til beiðni um endurupptöku var lögð fram, sem var um eitt ár, hafi sveitarfélaginu ekki verið heimilt að endurupptaka ákvörðunina með vísan til fyrrgreindra tímafresta í 24. gr. stjórnsýslulaga. Hins vegar þarf einnig að líta til þess að ákvæði 1. mgr. 24. gr. stjórnsýslulaga er ekki tæmandi um hvenær stjórnvaldi er skylt að endurupptaka mál að beiðni málsaðila. Í athuga­semdum við ákvæðið í frumvarpi því er varð að stjórnsýslulögum segir að aðili máls geti átt rétt til endurupptöku máls í fleiri tilvikum en þar greini, ýmist á grundvelli lögfestra reglna eða óskráðra. Við mat á því hvort endurupptaka eigi mál þar sem bent er á annmarka á ákvörðun á grundvelli óskráðra reglna stjórnsýsluréttar ber að líta til eðlis máls og málsatvika allra og hvort til staðar hafi verið svo verulegur annmarki að leiða megi líkur til þess að það hafi haft áhrif á efni ákvörðunar. Þótt í slíku mati sé rétt að líta til þess tíma sem liðinn sé frá töku stjórnvaldsákvörðunar verður einnig að taka mið af því hvort sá sem fer fram á endurupptöku hafi sýnt af sér tómlæti. Með það í huga verður bent á að af gögnum þessa máls verður ekki annað séð en að kærendur hafi brugðist við um leið og þeir urðu varir við það sem þeir töldu að væri misræmi milli samþykktra uppdrátta og grenndarkynntra gagna.

—–

Hin kærða ákvörðun bæjarráðs er byggð á svarbréfi sviðsstjóra fjármála- og stjórnsýslusviðs til kærenda, dags. 4. mars 2025. Í bréfinu eru raktar ástæður þess að ekki séu taldar forsendur fyrir ógildingu eða endurupptöku byggingarleyfis. Þar kemur fram að leyfi fyrir stiga hafi verið til staðar allt frá árinu 1976 þegar veitt hafi verið leyfi fyrir rishæð hússins. Vísað er til þess að á grundvelli 3. mgr. 43. gr. skipulagslaga hafi ekki verið talið tilefni til að grenndarkynna breyttan stiga og að endurnýjun á svo gömlum stiga sé bæði eðlileg og nauðsynleg. Að lokum kemur fram að útlínur stigans hafi verið teiknaðar á uppdrætti sem kærendur hafi samþykkt við grenndarkynningu.

Í gögnum þeim er grenndarkynnt voru vegna óverulegrar breytingar á deiliskipulagi var breytingunni lýst með vísan til stækkunar byggingarreits til vesturs fyrir sólskála og svalir auk hækkunar hússins í tvær hæðir. Þótt á grenndarkynntum teikningum hafi stiginn verið sýndur í nýrri útfærslu er til þess að líta að hvorki var tilgreint með orðum að um breytingu væri að ræða né voru málsetningar að finna á þeim hluta teikninganna er varða stigann. Þá verður einnig að horfa til svara skipulagsstjóra Garðabæjar, sem starfar sem skipulagsfulltrúi, til kærenda frá 6. nóvember 2024 þar sem fram kemur að honum hafi yfirsést að um breytta útfærslu væri að ræða. Að auki telur skipulagsstjóri að „sækja hefði átt um byggingarleyfi vegna útfærslu stigans sem hefði þá getað verið hluti af tillögu að deiliskipulagsbreytingu.“ Er samkvæmt þessu ekki hægt að fallast á að samþykki kærenda á grenndarkynntum gögnum hafi tekið til umdeildrar breytingar á stiga Borgaráss 10. Þá verður og að líta til þess að um var að ræða grenndarkynningu á óverulegri breytingu á deiliskipulagi. Eðli málsins samkvæmt er það því skipulagstillagan sjálf en ekki grenndar­kynntar teikningar af áformuðum framkvæmdum sem hefur þýðingu um hvaða byggingar­heimildir gilda. Hvað það varðar verður hvorki ráðið af uppdrætti né greinargerð deili­skipulagstillögunnar að með breytingunni hafi falist heimild fyrir breiðari stiga í nýrri útfærslu.

Fram kemur í 3. mgr. 43. gr. skipulagslaga að við útgáfu framkvæmda- eða byggingarleyfis geti sveitarstjórn heimilað að vikið sé frá kröfum 2. mgr. um breytingu á deiliskipulagi og grenndarkynningu þegar um svo óveruleg frávik sé að ræða að hagsmunir nágranna skerðist í engu hvað varðar landnotkun, útsýni, skuggavarp eða innsýn. Í gögnum málsins þessu verður ekki séð að sveitarstjórn hafi tekið afstöðu til þess hvort víkja ætti frá kröfum 2. mgr. 43. gr. um grenndarkynningu vegna stigans. Þá verður að telja að hinn nýi stigi, sem er töluvert nær lóðamörkum og húsi kærenda en eldri stigi, uppfylli ekki skilyrði framangreinds ákvæðis um að skerða í engu hagsmuni nágranna, en um undantekningarákvæði er að ræða sem túlka ber þröngt.

Þá hefur því verið haldið fram af hálfu Garðabæjar í máli þessu að um eðlilegt viðhald eða endurnýjun stigans sé að ræða. Er þá til þess að líta að skv. a-lið gr. 2.3.5. í byggingarreglugerð er allt viðhald innanhúss og utan undanþegið byggingarheimild og -leyfi, en skilyrði fyrir því er að framkvæmdin sé í samræmi við deiliskipulag. Eins og fram hefur komið er um nýja útfærslu að ræða sem felur það í sér að stiginn breikkar töluvert og verður upp við mörk lóðar kærenda. Vegna umfangs þeirra breytinga telur úrskurðarnefndin að ekki sé hægt að líta svo á að um viðhald sé að ræða í skilningi fyrrgreinds reglugerðarákvæðis.

Fyrir liggur að byggingarreitur lóðar nr. 10 við Borgarás hefur verið afmarkaður í deiliskipulagi svæðisins með þeim hætti að norðvesturendi hússins ásamt hinum utanáliggjandi stiga stendur utan reitsins. Í bréfi sviðsstjóra fjármála- og stjórnsýslusviðs til kærenda er ástæða þess skýrð í ítarlegu máli og færð rök fyrir því að byggingarreitur Borgaráss 10 markist í raun af úthliðum grunnflatar allra húshluta byggingarinnar eins og það var samþykkt árið 1976, þ. á m. þeim stiga sem leyfi var veitt fyrir. Jafnvel þótt fallist yrði á það er eftir sem áður ljóst að með hinni breyttu útfærslu á stiganum er hann utan byggingarreits. Hefði því verið rétt að gera breytingu á deiliskipulagi áður en kom að samþykkt byggingar­áforma vegna hins nýja stiga. Telja verður að sá ágalli hafi verið á rökstuðningi hinnar kærðu ákvörðunar að ekki hafi verið tekið mið af þeirri forsendu.

Með vísan til alls þess sem að framan greinir verður að álíta rökstuðning hinnar kærðu ákvörðunar, um að synja um endurupptöku eða afturköllun samþykktar byggingarleyfis vegna breytingu á hússins á lóð Borgaráss 10, svo áfátt að fella verði ákvörðunina úr gildi.

 Úrskurðarorð:

Felld er úr gildi ákvörðun bæjarráðs Garðabæjar frá 16. júlí 2025 um að synja beiðni um afturköllun eða endurupptöku ákvörðunar um að samþykkja útgáfu byggingarleyfis, dags. 30. janúar 2024, til að endurbyggja efri hæð og endurnýja þak tvíbýlishússins á lóð nr. 10 við Borgarás.

des 22
Love0

140/2025 Kjarrvegur

Með

Árið 2025, mánudaginn 22. desember, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Unnþór Jónsson settur varaformaður, Karólína Finnbjörnsdóttir lögmaður og Þorsteinn Þorsteinsson byggingar­verkfræðingur.

Fyrir var tekið mál nr. 140/2025, kæra á ákvörðunum Reykjavíkurborgar frá 19. janúar 2024 og 21. janúar 2025 um álagningu gjalds vegna pappírsúrgangs og plasts frá fasteign kæranda að Kjarrvegi 13.

 Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með kæru til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, er barst nefndinni 4. september 2025, kærir A, Kjarrvegi 13, Reykjavík, ákvörðun Reykjavíkurborgar frá 19. janúar 2024 um álagningu gjalds vegna pappírsúrgangs og plasts í 240 l sorpíláti. Þá verður ekki annað ráðið en að einnig sé kærð ákvörðun frá 21. janúar 2025 vegna álagningar gjalds vegna sömu úrgangsflokka. Fer kærandi fram á endurgreiðslu og verður að skilja málskot hans svo að krafist sé ógildingar hinna kærðu ákvarðana.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Reykjavíkurborg 15. október 2025.

Málavextir: Álagningarseðlar kæranda vegna fasteignagjalda Kjarrvegar 13 fyrir árin 2024 og 2025 eru dagsettir 19. janúar 2024 annars vegar og 21. janúar 2025 hins vegar. Samhliða fasteignagjöldum var með álagningarseðlunum m.a. innheimt gjald vegna pappírsúrgangs og plasts í 240 l sorpíláti.

Málsrök kæranda: Af hálfu kæranda er vísað til þess að hann flokki úrgang frá heimili sínu og vilji hafa val um það hvort hann greiði fyrir tunnu fyrir pappírsúrgang og plast. Hann fari mánaðarlega í Sorpu með þessa úrgangsflokka og hafi ekki verið með tunnu fyrir þá. Hann greiði þegar fyrir þjónustuna með gjaldi vegna grenndar- og endurvinnslustöðva. Samkvæmt lögum um meðhöndlun úrgangs nr. 55/2003 beri sveitarfélögum að setja skynsamlegar reglur um meðhöndlun úrgangs en ekki sé kveðið á um skyldu til þess að vera með sérstaka tunnu fyrir pappír og plast.

Málsrök Reykjavíkurborgar: Af hálfu borgaryfirvalda er vísað til þess að kæranda hafi verið tilkynnt um álagningu fasteignagjalda 21. janúar 2025 og sé kæra vegna þeirrar ákvörðunar of seint fram komin.

Samkvæmt 2. mgr. 8. gr. laga um meðhöndlun úrgangs nr. 55/2003 setji sveitarstjórn sérstaka samþykkt þar sem tilgreind séu atriði um meðhöndlun úrgangs umfram það sem greini í lögum og reglugerðum settum samkvæmt þeim. Þar sé heimilt að kveða á um fyrirkomulag sorphirðu, skyldu einstaklinga og lögaðila til að flokka úrgang, stærð, gerð, staðsetningu og merkingu sorpíláta og sambærileg atriði. Í gildi sé samþykkt um meðhöndlun úrgangs í Reykjavíkurborg nr. 1316/2024. Samkvæmt 3. gr. hennar sjái Reykjavíkurborg um söfnun á heimilisúrgangi í Reykjavík og sé sérhverjum húsráðanda íbúðarhúsnæðis skylt að nota þær aðferðir og þau ílát sem sveitarfélagið ákveði. Þá segi í 1. mgr. 4. gr. samþykktarinnar að ílát fyrir að lágmarki fjóra flokka úrgangs skuli vera við hvert íbúðarhús, þ.e. blandaðan úrgang, lífúrgang, pappír/pappa og plast. Í 15. gr. segi enn fremur að gjald fyrir meðhöndlun heimilisúrgangs skuli miðast við fjölda og stærð íláta og tegund úrgangs. Hin umþrættu gjöld í málinu séu í samræmi við gjaldskrá fyrir meðhöndlun úrgangs í Reykjavíkurborg nr. 1383/2024. Ekki sé samkvæmt gjaldskránni heimilt að fella niður gjaldið þó kærandi fari sjálfur með sorp á grenndarstöð og falli árgjöld fyrir sorpílát því ekki niður kjósi fasteignareigandi að afþakka ílát.

Vísað sé til úrskurða úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála í málum nr. 10/2024 og 18/2024 þar sem staðfest hafi verið skylda til að greiða sorphirðugjöld þrátt fyrir að neita því að taka við sorpílátum. Þá sé vísað til álits umboðsmanns Alþingis í máli nr. 5184/2007 þar sem hann hafi túlkað heimild sveitarfélaga til að mæla fyrir um fyrirkomulag á söfnun og eyðingu úrgangs samkvæmt lögum nr. 55/2003. Hafi umboðsmaður álitið ljóst að Alþingi hafi ætlað sveitarfélögum ákveðið svigrúm um það hvernig þau höguðu þeirri þjónustu sem þau veittu í tengslum við meðhöndlun úrgangs samkvæmt lögunum og þá jafnframt gjaldtöku vegna kostnaðar sem félli til við þá þjónustu.

Niðurstaða: Í máli þessu er deilt um álagningu gjalda samkvæmt gjaldskrá nr. 1383/2024 fyrir með­höndlun úrgangs í Reykjavíkurborg. Kæruheimild til úrskurðarnefndarinnar er í 67. gr. laga nr. 55/2003 um meðhöndlun úrgangs.

Kærðar eru ákvarðanir um álagningu gjalds vegna pappírsúrgangs og plasts árin 2024 og 2025. Voru álagningarseðlar birtir í stafrænu pósthólfi kæranda á þjónustugáttinni Ísland.is.

Markmið laga nr. 105/2021 um stafrænt pósthólf í miðlægri þjónustugátt er að meginboðleið stjórnvalda við einstaklinga og lögaðila verði stafræn og miðlæg á einum stað. Í 1. mgr. 4. gr. laganna kemur fram að í stafrænu pósthólfi skuli birta hvers konar gögn, jafnt rituð sem í öðru formi, sem verða til við meðferð máls hjá stjórnvöldum, svo sem tilkynningar, ákvarðanir, úrskurði, ákvaðir og aðrar yfirlýsingar. Þegar gögn eru aðgengileg í téðu pósthólfi teljast þau birt við­takanda, sbr. 7. gr. laganna. Kærufrestur til úrskurðarnefndarinnar er einn mánuður frá því að kæranda varð kunnugt eða mátti vera kunnugt um þá ákvörðun sem kæra lýtur að, sbr. 2. mgr. 4. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála. Kæra í máli þessu barst 4. september 2025 og því ljóst að kærufrestir hinna kærðu ákvarðana voru þá liðnir.

Í 28. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 er fjallað um áhrif þess að kæra berist að liðnum kærufresti. Ber þá samkvæmt 1. mgr. lagagreinarinnar að vísa henni frá nema afsakanlegt verði talið að kæran hafi ekki borist fyrr eða veigamiklar ástæður mæli með því að kæran verði tekin til efnis­meðferðar. Þá er 2. mgr. kveðið á um að kæru skuli þó ekki sinnt ef meira en ár er liðið frá því að ákvörðun var tilkynnt aðila. Ljóst er að það á við um ákvörðun um álagningu hins umdeilda gjalds fyrir árið 2024. Verður kæru á ákvörðun Reykjavíkurborgar frá 19. janúar 2024 um álagningu gjalds vegna pappírsúrgangs og plasts frá fasteign kæranda því vísað frá úrskurðarnefndinni.

Í 2. tl. 2. mgr. 20. gr. stjórnsýslulaga kemur fram að þegar ákvörðun er tilkynnt skriflega skuli m.a. veita leiðbeiningar um kæruheimild, kærufresti og kæruleið. Á álagningar­seðlinum er ekki að finna slíkar leiðbeiningar, en vísað er á tiltekna slóð á vefsíðu Reykjavíkur­borgar til nánari upplýsinga án þess að tekið sé fram að þær upplýsingar taki jafnframt til kæru­leiðbeininga. Þegar vefsíðan er opnuð má þar finna upplýsingar um fasteignagjöld og álagningu þeirra ásamt ýmsum hlekkjum. Á þeirri síðu er ekki að finna kæruleiðbeiningar, en einn þeirra hlekkja sem finna má á síðunni ber heitið „bakhlið álagningarseðils fasteigna 2025“. Þar er ekki heldur tiltekið að þær upplýsingar taki til kæruleiðbeininga. Þegar sá hlekkur er opnaður kemur fram vefsíða þar sem  m.a. er veitt leiðbeining um kæruheimild til úrskurðar­nefndarinnar. Að mati nefndarinnar fullnægir þetta fyrir­komulag ekki framan­greindum áskilnaði stjórnsýslulaga. Með hliðsjón af því svo og þar sem um er að ræða ágreining um innheimtu gjalda sem varðar ekki aðra en kæranda og sveitar­félagið verður talið afsakanlegt að kæran hafi borist að loknum kærufresti. Verður enda ekki annað ráðið en að kærandi hafi komið að kæru í málinu innan ástæðulauss dráttar frá því að honum varð kunnugt um kæruheimild og kærufrest til úrskurðarnefndarinnar í kjölfar leiðbeiningar þar um 3. september 2025. Verður kæra á þeirri ákvörðun því tekin til nánari athugunar.

—–

Samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 55/2003 er sveitar­stjórn skylt að ákveða fyrirkomulag söfnunar á heimilis- og rekstrarúrgangi í sveitar­félaginu. Ber sveitarstjórn ábyrgð á flutningi heimilis­úrgangs og skal sjá til þess að starfræktar séu móttöku- og söfnunar­stöðvar fyrir úrgang sem til fellur í sveitarfélaginu. Þá er með 2. mgr. 23. laganna kveðið á um skyldu sveitarfélaga til að innheimta gjald fyrir alla meðhöndlun úrgangs. Í 1. mgr. 10. gr. sömu laga er kveðið á um að koma skuli upp sérstakri söfnun á heimilisúrgangi. Sérstök söfnun skuli vera á a.m.k. eftirfarandi úrgangstegundum: Pappír og pappa, málmum, plasti, gleri, lífúrgangi, textíl og spilliefnum. Skuli sérstök söfnun á pappír og pappa, plasti og lífúrgangi fara fram á sem aðgengilegastan hátt við íbúðarhús og hjá lögaðilum í þéttbýli. Söfnunin skuli fara fram innan lóðar viðkomandi íbúðarhúss eða lögaðila. Einstaklingum og lögaðilum er skylt að flokka heimilisúrgang í samræmi við þessi fyrirmæli, sbr. 3. mgr. lagagreinarinnar. Þessu til viðbótar segir í 4. mgr. 4. gr. reglugerðar nr. 803/2023 um meðhöndlun úrgangs að sveitarstjórn sé ábyrg fyrir reglulegri tæmingu sorpíláta og flutningi heimilisúrgangs frá öllum heimilum og lög­aðilum. Auk þess að fasteignareigandi skuli sjá til þess að fasteign hans fylgi nægilega mörg sorpílát og að þau séu endurnýjuð eftir þörfum, sbr. 1. mgr. 15. gr. hennar. Getur heilbrigðis­nefnd gefið fyrirmæli um fjölda, staðsetningu, gerð og þrif sorpíláta, sbr. 4. mgr. sömu greinar.

Taka framangreind fyrirmæli mið af því að meðhöndlun sorps er grunn­þjónusta í sveitarfélagi. Hún þarf að vera í föstum skorðum og er þess eðlis að hún má ekki falla niður þótt einhverjir nýti sér hana ekki.

Samkvæmt 2. mgr. 8. gr. laga nr. 55/2003 setur sveitarstjórn sam­þykkt þar sem til­greind eru atriði um með­höndlun úrgangs, umfram það sem greinir í lögunum og reglugerðum settum samkvæmt þeim. Í 6. gr. reglugerðar nr. 803/2023 kemur fram að í slíkri samþykkt skuli sveitarstjórn útfæra fyrirkomulag sérstakrar söfnunar, sbr. ákvæði laga um meðhöndlun úrgangs. Heimilt sé að kveða á um fyrirkomulag sorphirðu að öðru leyti, skyldu einstaklinga og lögaðila til að flokka úrgang, heimildir sveitarfélaga til að hafna því að taka á móti úrgangi og hirða ílát, stærð, gerð, staðsetningu og merkingu sorpíláta og sambærileg atriði, sbr. einnig 3. málsl. 2. mgr. 8. gr. laga nr. 55/2003.

Við álagningu þess gjalds sem um er deilt í máli þessu var í gildi samþykkt um meðhöndlun úrgangs í Reykjavíkurborg nr. 1316/2024 sem birt var í B-deild Stjórnartíðinda 25. nóvember 2024. Samkvæmt 3. gr. hennar sér Reykjavíkurborg um söfnun á heimilisúrgangi frá íbúðar­húsnæði í sveitarfélaginu. Fer umhverfis- og skipulagssvið borgarinnar með umsjón með mál­efnum er varða meðhöndlun úrgangs í umboði sveitarstjórnar og með daglega yfirstjórn meðhöndlunar úrgangs samkvæmt samþykktinni, sbr. 1. mgr. 2. gr. hennar. Sérhverjum húsráðanda er skylt að flokka úrgang við húsnæðið og að nota ílát, merkingar og aðferðir við flokkun og hirðu sem sveitarfélagið ákveður, sbr. 2. mgr. 3. gr., og skal að lágmarki flokka heimilisúrgang í sjö flokka, þ. á m. eru pappír/pappi og plast. Í 4. gr. samþykktarinnar er mælt fyrir um það að lágmarki skuli vera ílát fyrir fjóra flokka úrgangs við hvert íbúðarhús, þ. á m. pappír/pappa og plast og að Reykjavíkurborg útvegi ílátin, sem skulu vera 140 l eða 240 l ílát með einu hólfi eða tvískipt 240 l, 360 l eða 660 l ílát. Að uppfylltum skilyrðum ákvæðisins er húseigendum heimilt að óska eftir breytingum á stærð og fjölda íláta, sem sé þó háð samþykki borgarinnar, sbr. 4. mgr. 4. gr. Í 15. gr. er síðan kveðið á um að gjald fyrir meðhöndlun heimilisúrgangs miðist við fjölda og stærð íláta og tegund úrgangs. Gjald fyrir meðhöndlun úrgangs skuli ákvarða og innheimta samkvæmt gjaldskrá sem sett sé samkvæmt ákvæðum 23. gr. laga nr. 55/2003 og 59. gr. laga nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir og birt í B-deild Stjórnartíðinda.

Gjaldskrá nr. 1383/2024 fyrir meðhöndlun úrgangs í Reykjavíkurborg var birt í B-deild Stjórnartíðinda 3. desember 2024. Í gjaldskránni er mælt fyrir um gjöld fyrir meðhöndlun úrgangsflokkana blandaður heimilisúrgangur, pappírsefni, plastefni og matarleifar. Er þar mælt fyrir um gjöld fyrir mismunandi stærðir íláta, þ. á m. er gjald fyrir tvískipta 240 l tunnu fyrir pappírsefni og plast.

Að meginstefnu til er fjár vegna lögbundinna verkefna ríkis og sveitarfélaga aflað með skatt­heimtu. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga hafa þau þó einnig ýmsar aðrar tekjur, allt eftir því sem lög og reglugerðir mæla fyrir um, sbr. og 2. mgr. 78. gr. stjórnarskrárinnar. Þegar um svokölluð þjónustugjöld er að ræða gilda ýmis sjónarmið um álagningu þeirra, m.a. að beint samhengi skuli vera milli fjárhæðar gjaldsins og þess kostnaðar sem til falli við það að veita þjónustuna. Fjárhæðin verður einnig að byggja á traust­um útreikningi, en þó hefur verið litið svo á að sé ekki hægt að sérgreina nákvæmlega ákveðna kostnaðarliði sé heimilt að byggja þá á skynsamlegri áætlun. Sá sem greiðir þjónustu­gjöld getur hins vegar almennt ekki krafist þess að sá kostnaður sem hlýst af því að veita þjónustuna sé reiknaður nákvæmlega út og er heimilt að haga gjaldtöku svo að um sé að ræða jafnaðargjald.

Samkvæmt 2. mgr. 23. laga um meðhöndlun úrgangs skulu sveitarfélög innheimta gjald fyrir alla meðhöndlun úrgangs. Skylt er að innheimta gjald sem næst raunkostnaði við viðkomandi þjónustu, svo sem með því að miða gjaldið við magn úrgangs, gerð úrgangs, losunartíðni, frágang úrgangs og aðra þætti sem áhrif hafa á kostnað við meðhöndlun úrgangs viðkomandi aðila. Þó er heimilt að færa innheimtu gjalda á milli úrgangsflokka í því skyni að stuðla að markmiðum laganna auk þess að heimilt er að ákveða gjaldið sem fast gjald á hverja fasteignareiningu til þess að innheimta allt að 25% af heildarkostnaði sveitarfélagsins. Gjaldið skuli þó aldrei vera hærra en sem nemi þeim kostnaði sem falli til í sveitarfélaginu við með­höndlun úrgangs og tengda starfsemi, sbr. 3. mgr. sömu lagagreinar.

Að öllu framangreindu virtu má ljóst vera að sveitarfélaginu er skylt að innheimta gjald vegna sorpíláts fyrir pappír og plast og að söfnun úrgangsins skuli fara fram innan lóðar íbúðarhúss. Hinn 1. janúar 2023 tóku gildi breytingarlög nr. 103/2021, sem breyttu lögum nr. 55/2003 í þá veru sem að framan hefur verið lýst, þ.e. um skyldu til að vera með sorpílát fyrir m.a. pappír og plast innan lóðar. Samkvæmt upplýsingum frá kæranda er hann ekki með ílát fyrir þær úrgangstegundir á lóð sinni, en af gögnum málsins verður ráðið að hann hafi afþakkað sorpílátið við innleiðingu hins breytta fyrirkomulags á árinu 2023. Að mati úrskurðar­nefndarinnar getur það ekki haft áhrif á greiðsluskyldu hans. Verður því ekki gerð athugasemd við það að kærandi sé krafinn um gjald vegna sorpíláts fyrir pappír og plast sem gert er ráð fyrir á lóð íbúðarhúss hans.

Samkvæmt upplýsingum frá Reykjavíkurborg er við áætlun sorphirðugjalda miðað við að gjöld sem borgin innheimti séu ekki hærri en sem nemi þeim kostnaði sem fellur til í sveitarfélaginu við meðhöndlun úrgangs og tengda starfsemi, sbr. 3. mgr. 23. gr. laga nr. 55/2003. Innheimta gjalda vegna meðhöndlunar úrgangs hafi yfirleitt „verið aðeins í mínus“, en árið 2024 hafi greiðslur úrvinnslusjóðs hækkað nokkuð sem ekki hafi verið fyrirséð við gerð áætlunar fyrir árið. Þá hefðu greiðslur sjóðsins fyrir árið 2023 borist seint og því að hluta bókast á árið 2024. Af yfirliti yfir tekjur og gjöld fyrir árin 2014–2024 má sjá að raunin er að tekjur vegna hirðu við heimili eru lægri en kostnaður af hirðunni öll árin nema 2024 og að á því ári muni hlutfalls­lega mestu um greiðslur frá úrvinnslusjóði. Verður samkvæmt þessu ekki annað ráðið en að gjaldtakan uppfylli skilyrði 3. mgr. 23. gr. laga nr. 55/2003.

Af hálfu borgaryfirvalda hefur verið upplýst um að nýtt sé heimild 2. mgr. 23. gr. laga nr. 55/2003 til að færa innheimtu gjalda á milli úrgangsflokka í því skyni að stuðla að markmiðum laganna. Gjald sé fært af úrgangsflokkunum pappír, plast og matarleifum yfir á blandað sorp. Sé það hagrænn hvati til flokkunar svo ná megi markmiðum um flokkun til endurvinnslu. Hið sama eigi við um þessa úrgangsflokka í tvískiptum tunnum, þ.e. að beitt sé hagrænum hvötum til að auka flokkun til endurvinnslu. Má þetta jafnframt ráða af áætlun fyrir árið 2025. Þannig kemur þar fram tilfærsla frá m.a. tvískiptum pappírs- og plaststunnum yfir á blandað sorp. Þá kemur fram í áætluninni að lagt sé álag á tvískipt ílát fyrir pappa og plast. Af hálfu borgarinnar hefur það verið skýrt með því að almennt taki mun lengri tíma að losa þau. Í þessum úrgangs­flokkum séu eðlislétt efni sem sitji gjarnan föst í tvískiptum tunnum vegna þess hve hólfin í þeim eru smá. Þurfi því að marghrista þær við losun til ná úrganginum úr þeim. Verður ekki gerð athugasemd við þær skýringar að baki álagningunni.

Samkvæmt áætlun sorphirðu Reykjavíkurborgar fyrir árið 2025 er svonefndu tunnugjaldi ætlað að standa undir ýmsum útgjöldum og verður ekki annað séð en að þau gjöld séu liðir í raunkostnaði við þá þjónustu, þ. á m. laun og launatengd gjöld. Áætlunin greinir tekjur af hverri tunnugerð en ekki verður séð að með sama hætti sé aðgreindur kostnaður sem falli til vegna hverrar tunnugerðar og veldur það nokkrum vandkvæðum við að ganga úr skugga um hvort gjöld séu sem næst áætluðum kostnaði hvað hverja gerð varðar. Um þetta verður þó hér látið ráða að ekkert hefur komið fram sem bendir til annars en að svo sé og verður því talið að innheimta hinna umdeildu gjalda byggi á skynsamlegri áætlun.

Að öllu framangreindu virtu verður kröfu kæranda um ógildingu ákvörðunar Reykjavíkur­borgar frá 21. janúar 2025, um álagningu gjalds vegna pappírsúrgangs og plasts frá fasteign kæranda að Kjarrvegi 13, hafnað.

 Úrskurðarorð:

Hafnað er kröfu kæranda um að ógilda ákvörðun Reykjavíkurborgar frá 21. janúar 2025 um álagningu gjalds vegna pappírsúrgangs og plasts frá fasteign kæranda að Kjarrvegi 13.

Að öðru leyti er málinu vísað frá úrskurðarnefndinni.

des 19
Love0

UUA2512005 Skilti

Með

Árið 2025, föstudaginn 19. desember, tók Arnór Snæbjörnsson, formaður úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, með heimild í 3. mgr. 3. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála fyrir:

Mál nr. UUA2512005, erindi Reykjavíkurborgar um að úrskurðarnefndin skeri úr um hvort uppsetning auglýsingaskilta innanhúss í gluggum bygginga sé háð byggingarleyfi.

Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

 Með erindi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 10. desember 2025, er barst nefndinni 11. s.m, óskar Reykjavíkurborg eftir áliti úrskurðarnefndarinnar á því hvort uppsetning auglýsingaskilta sem staðsett séu innanhúss og snúi út að götu sé háð byggingarleyfi skv. 9. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki.

Málsatvik og rök: Í bréfi sínu til úrskurðarnefndarinnar vísar Reykjavíkurborg til þess að skv. 2. mgr. gr. 2.5.1. í byggingarreglugerð nr. 112/2012 sé kveðið á um að „sækja [skuli] um byggingarleyfi fyrir öllum frístandandi skiltum og skiltum á byggingum sem eru yfir 1,5 m² að flatarmáli. Undanþegin eru þó skilti allt að 2,0 m² að stærð sem ætlað er að standa skemur en tvær vikur sem og skilti sem sett eru upp samkvæmt ákvæðum umferðarlaga.“ Verði að mati borgarinnar ekki ráðið af orðalaginu „skiltum á byggingum“ hvort ákvæðið taki eingöngu til skilta utanhúss eða nái jafnframt til skilta sem séu innanhúss.

 Niðurstaða: Í máli þessu er tekið fyrir erindi Reykjavíkurborgar um að úrskurðarnefndin veiti álit sitt á því hvort ákvæði 2. mgr. gr. 2.5.1. í byggingarreglugerð nr. 112/2012 um byggingarleyfisskyldu skilta taki hvort tveggja til skilta á byggingum og til skilta sem séu innanhúss og snúi að götu. Er erindið lagt fram með vísan til 4. mgr. 9. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki, sem kveður á um að ef vafi leiki á því hvort mannvirki sé háð byggingarleyfi eða falli undir 2. eða 3. mgr. ákvæðisins skuli leita niðurstöðu úrskurðarnefndarinnar.

Með erindinu fylgdu ljósmyndir af nokkrum auglýsingaskiltum í gluggum bygginga. Nánari upplýsingar eru hins vegar ekki veittar, svo sem hvort fyrir sé að fara ágreiningi um byggingarleyfisskyldu skiltanna. Verður því að líta svo á að um sé að ræða almenna fyrirspurn, en lögspurningar, sem ekki tengjast tilteknum fyrirliggjandi ágreiningi, falla utan verksviðs úrskurðarnefndarinnar, svo sem hlutverk nefndarinnar er afmarkað í 1. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála. Verður af þeim sökum að vísa máli þessu frá nefndinni.

Sú ábending er að lokum gerð að skv. 2. tölul. 1. mgr. 5. gr. laga um mannvirki annast Húsnæðis- og mannvirkjastofnun m.a. gerð leiðbeininga á fagsviði stofnunarinnar í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga og aðra hagsmunaaðila. 

Úrskurðarorð:

Kærumáli þessu er vísað frá úrskurðarnefndinni.

des 10
Love0

149/2025 Meðalfellsvegur

Með

Árið 2025, miðvikudaginn 10. desember, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Unnþór Jónsson settur varaformaður, Aðalheiður Jóhannsdóttir prófessor og Þorsteinn Þorsteinsson byggingar­verkfræðingur.

Fyrir var tekið mál nr. 149/2025, kæra á afgreiðslu sveitarstjórnar Kjósarhrepps frá 3. september 2025 á umsókn um breytingu á skráningu lóðarinnar Meðalfellsvegar 50.

 Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 27. september 2025, er barst nefndinni sama dag, kærir Ferðaþjónustan Hjalla ehf., eigandi Meðalfellsvegar 50, Kjósarhreppi, afgreiðslu sveitarstjórnar Kjósarhrepps frá 3. september 2025 á umsókn kæranda um breytingu á skráningu lóðarinnar Meðalfellsvegar 50. Er þess krafist að skilyrði í afgreiðslunni um staðbundið hættumat vegna ofanflóða verði fellt niður.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Kjósarhreppi 21. október 2025.

Málavextir: Kærandi er eigandi fasteignarinnar Meðalfellsvegar 50 í Kjósarhreppi. Ekkert deiliskipulag er í gildi fyrir lóðina, en samkvæmt Aðalskipulagi Kjósarhrepps 2017–2029 til­heyrir hún svæði fyrir verslun og þjónustu, merkt VÞ1. Þá er lóðin samkvæmt fasteignaskrá Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar skráð viðskipta- og þjónustulóð.

Með umsókn, dags. 14. apríl 2025, sótti kærandi um að skráningu lóðarinnar yrði breytt í íbúðarhúsalóð ásamt því að staðfangi hennar yrði breytt úr Kaffi Kjós í Hulduhlíð. Umsóknin var tekin fyrir á fundi skipulags-, umhverfis- og samgöngunefndar 28. maí s.á. Nefndin mæltist til þess við sveitarstjórn að staðfanginu yrði breytt í Hulduhlíð, en hafnaði umsókn­inni að þeim hluta sem laut að breyttri skráningu lóðarinnar þar sem lóðin uppfyllti ekki kröfur aðalskipulags um stærðir húsalóða. Með erindi til skipulags-, umhverfis og samgöngu­nefndar, dags. 20. ágúst s.á., óskaði kærandi eftir því að niðurstaða nefndarinnar yrði tekin til endurskoðunar. Vísað var til þess að kærandi gæti keypt meira land, en að undanfarin ár hafi breyttar skráningar fjölmargra lóða undir stærðarmörkum verið samþykktar. Þá taldi kærandi að með afgreiðslu málsins hafi verið brotið gegn jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Á fundi nefndarinnar 28. s.m. var fyrri bókun nefndarinnar staðfest auk þess sem bent var á að liggja þyrfti fyrir staðbundið hættumat vegna ofanflóða til þess að erindið væri tekið til frekari skoðunar við yfirstandandi endurskoðun Aðalskipulags Kjósarhrepps 2017–2029. Þá afgreiðslu nefndarinnar staðfesti sveitarstjórn á fundi sínum 3. september s.á. og vísaði erindi kæranda til endurskoðunar aðalskipulagsins.

Málsrök kæranda: Kærandi telur að afgreiðsla sveitarstjórnar Kjósarhrepps sé ólögmæt hvað varði skilyrði um að liggja þurfi fyrir staðbundið hættumat vegna ofanflóða til þess að unnt sé að fallast á ósk kæranda um breytta notkun lóðarinnar að Meðalfellsvegi 50. Samkvæmt lögmætisreglu stjórnsýsluréttar verði ákvarðanir á sviði skipulagsmála að byggja á gildandi lögum og skipulagi. Ekki sé hægt að byggja á eða vísa til framtíðaráætlana um hættumat eða fyrirhugaðar breytingar á aðalskipulagi. Kærandi sé ekki að sækja um fram­kvæmdaleyfi fyrir nýrri fasteign heldur að óska eftir breyttri skráningu og notkun fasteignar sem byggð hafi verið árið 1997. Ósk kæranda snúi að því að breyta notkun fasteignarinnar úr þjónustumiðstöð og veitingastað, sem þúsundir gesta hafi heimsótt á hverju ári, yfir í venju­legt íbúðarhús. Með því sé verið að minnka áhættu hvað varðar fólk.

Líta verði til þess að það sé ekki í höndum kæranda að meta hættu á ofanflóðum heldur sé framkvæmd og forræði á slíku alfarið í höndum sveitarfélaga skv. 4. gr. laga nr. 49/1997 um varnir gegn snjóflóðum og skriðuföllum. Ekki sé hægt að setja skorður fyrir nýtingu eignar kæranda með skilyrði sem hann geti ekki lögum samkvæmt uppfyllt. Verði ráðist í slíkt mat muni það snúast almennt um hættu á svæðinu og verði niðurstaðan sú að þar sé ástæða til að endurskoða byggð yrði ráðist í uppkaup allra húsa á svæðinu eða flutning þeirra, enda búi þau við sambærilega hættu á ofanflóðum. Þótt Kjósarhreppur láti framkvæma slíkt hættumat sé ekki hægt að skerða eignarétt og ráðstöfunarheimildir fasteignareigenda á svæðinu á meðan sú skoðun fari fram. Framkvæmd þess geti tekið langan tíma, en engar upplýsingar liggi fyrir um hvort eða hvenær það muni fara fram. Þá verði kæranda ekki gert að þola skert afnot af fasteign sinni á þeim tíma þegar engin rök standi til þess. Slík skerðing sé brot gegn stjórnarskrárvörðum eignarrétti kæranda.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    Málsrök Kjósarhrepps: Af hálfu sveitarfélagsins er bent á að Meðalfellsvegur 50 liggi í hlíðum fjalls og hætta á skriðuföllum eða snjóflóðum geti verið til staðar. Því hafi verið sett það skilyrði að fyrir liggi staðbundið hættumat vegna ofanflóða áður en lóðin geti fengið breytta skráningu í íbúðarhúsalóð. Sveitarfélaginu beri skylda til að gæta að öryggi allra sem búi eða kunni að búa á svæðinu. Án niðurstöðu úr slíku hættumati sé óábyrgt að breyta notkun lóðarinnar í íbúðarhús, enda fylgi slík breyting því að fólki sé heimilt að búa þar til frambúðar.

Sveitarfélagið sé um þessar mundir að endurskoða aðalskipulag sitt og standi til að afla nýrra gagna um mögulega ofanflóðahættu í Kjósarhreppi. Með skilyrðinu sé verið tryggja að ákvörðun um íbúðarbyggð á umræddri lóð verði tekin á upplýstan hátt með nauðsynlegum gögn um öryggismál. Áður hafi verið unnið staðbundið hættumat fyrir nærliggjandi lóðir undir Meðalfelli þar sem fram hafi komið atriði sem styðji þá niðurstöðu að afla frekari gagna um hættu á ofanflóðum. Kort og gögn sem þar komi fram bendi til þess að lóðin sé staðsett undir fjallshlíð með umtalsverðum landhalla, sem geti aukið líkur á skriðuföllum við vissar aðstæður. Því sé málefnalegt og nauðsynlegt að framkvæma hættumat áður en tekin sé endanleg afstaða til erindi kæranda um breytta skráningu á notkun umræddrar lóðarinnar.

Hin kærða ákvörðun feli ekki í sér takmörk á afnot eignar kæranda að öðru leyti en því að skráning lóðarinnar breytist ekki á þessu stigi. Núverandi skráning lóðarinnar sem verslunar- og þjónustulóð standi óhögguð og ekki sé verið að skerða núverandi réttindi eða heimildir kæranda til að nýta eignina. Þegar niðurstöður hættumats liggi fyrir og endurskoðun aðal­skipulagsins vindi fram muni sveitarfélagið skoða erindi kæranda á nýjan leik. Að svo stöddu sé hins vegar rétt að synja umsókn kæranda um breytta skráningu.

 Viðbótarathugasemdir kæranda: Kærandi áréttar þau sjónarmið sem fram komi í kæru að með breyttri notkun sé verið að minnka hættu gagnvart fólki, sé slík hætta yfir höfuð til staðar. Sveitarfélagið byggi á því að þörf sé á því að bíða eftir nýju hættumati og skipulagi áður en unnt sé að fallast á beiðni kæranda. Ekki sé heimilt að byggja á slíkum óljósum framtíðarskilyrðum um hættumat og skipulagsbreytingum Samkvæmt lögmætisreglunni verði stjórnvaldsákvarðanir að byggja á gildandi rétti og lögum á hverjum tíma. Fjölmörg erindi varðandi byggingarleyfi og breytingar á nýtingu húsa séu afgreidd í hreppnum þrátt fyrir að þar sé byggð undir fjallsrótum. Engin önnur dæmi finnist í fundargerðum skipulags-, umhverfis- og samgöngunefndar Kjósarhrepps um að hættumat hafi verið gert að skilyrði fyrir leyfisveitingu. Virðist því sem skilyrði um hættumat sé af einhverjum ástæðum aðeins beint að kæranda. Þetta sé í andstöðu við grundvallarreglur stjórnsýsluréttarins, þ. á m. jafnræðisregluna, regluna um meðalhóf og lögmætisregluna.

Tilvísun sveitarfélagsins til staðbundins hættumats fyrir nærliggjandi lóðir veiti á engan hátt stuðning fyrir afstöðu þess í málinu. Um sé að ræða hættumat fyrir allt annað svæði en það sem hér um ræði. Þekkt sé að mesta snjóflóðahættan sé úr giljum ofarlega í fjöllum og byggist ofanflóðahætta á svæðinu á þeirri hættu. Í matinu komi fram að lítil snjósöfnun sé ofan á Meðalfellinu og því engin snjóflóðahætta á þeim svæðum. Engin gil séu fyrir ofan hús kæranda þar sem hættuleg snjósöfnun geti átt sér stað. Í umræddu hættumati felist því engar vísbendingar um að ofanflóðahætta sé til staðar á svæðinu þar sem hús kæranda standi.

Niðurstaða: Í máli þessu er deilt um afgreiðslu sveitarstjórnar Kjósarhrepps frá 3. september 2025 á umsókn kæranda um breytta skráningu lóðarinnar Meðalfellsvegar 50 úr þjónustulóð í íbúðarhúsalóð. Í afgreiðslunni fólst synjun á umsókn kæranda, annars vegar með vísan til þess að stærð lóðarinnar fyrir íbúðarhús væri í ósamræmi við Aðalskipulag Kjósarhrepps 2017–2029 og hins vegar að staðbundið hættumat vegna ofanflóða þyrfti að liggja fyrir til þess að erindið yrði tekið til frekari skoðunar vegna endurskoðunar aðalskipulagsins. Af málatilbúnaði er ljóst að með kærunni leitast kærandi einvörðungu eftir því að fá síðarnefnda skilyrðið, þ.e. um staðbundið hættumat vegna ofanflóða, fellt úr gildi.

Samkvæmt 3. mgr. 3. gr. skipulagslaga nr. 123/2010 er vald til að skipuleggja land innan marka sveitarfélags í höndum sveitarstjórna, sem annast og bera ábyrgð á gerð aðal- og deili­skipulags í sínu umdæmi, sbr. 29. og 38. gr. laganna. Í aðalskipulagi er sett fram stefna sveitarstjórnar um þróun sveitarfélagsins, m.a. varðandi landnotkun, sbr. 1. mgr. 28. gr. nefndra laga. Þá er í deiliskipulagi m.a. teknar ákvarðanir um lóðir og lóðanotkun, sbr. 1. mgr. 37. gr. laganna. Við gerð deiliskipulags ber að byggja á stefnu aðalskipulags, sbr. 2. mgr. 37. gr., en í 7. mgr. 12. gr. laganna er gerð krafa um að gildandi deiliskipulag rúmist innan heimilda aðalskipulags.

Ekkert deiliskipulag er í gildi fyrir lóð Meðalfellsvegar 50. Samkvæmt gildandi aðalskipulagi er lóðin á skipulögðu svæði fyrir verslun og þjónustu, merkt VÞ1, og samkvæmt lýsingu er þar gert ráð fyrir verslun og/eða veitingastað. Því er í aðalskipulagi ekki gert ráð fyrir íbúðarhúsalóð á svæðinu og hefði því ekki verið unnt að verða við umsókn kæranda að skipulaginu óbreyttu. Þannig verður að telja að í umsókn kæranda um breytta skráningu lóðarinnar hafi falist umsókn um breytingu Aðalskipulags Kjósarhrepps 2017–2029, enda var með hinni kærðu ákvörðun erindi kæranda vísað áfram til endurskoðunar aðal­skipulagsins.

Taka verður undir með kæranda að eiganda lóðar verður ekki gert að láta meta hættu á ofanflóðum þar sem sú skylda hvílir á sveitarstjórnum sveitarfélaga skv. 4. gr. laga nr. 49/1997 um varnir gegn snjóflóðum og skriðuföllum. Aftur á móti verður ekki séð að afgreiðsla sveitarfélagsins hafi lagt þá skyldu á herðar kæranda heldur var einungis tekið fram að slíkt mat þyrfti að liggja fyrir við endurskoðun aðalskipulags. Vísar sveitarfélagið enda til þess í umsögn sinni til úrskurðarnefndarinnar að til standi að afla gagna um mögulega ofanflóðahættu í Kjósarhreppi og þegar niðurstöður hættumats liggi fyrir muni sveitarfélagið skoða erindi kæranda á nýjan leik. Verður því ekki annað séð en að sveitarfélagið hyggist láta framkvæma umrætt mat. Þótt niðurstaða þess geti haft áhrif á réttindi kæranda er úrskurðar­nefndin ekki til þess bær að úrskurða um að sveitarfélaginu sé óheimilt að framkvæma slíkt mat á grundvelli laga nr. 49/1997. Að því virtu og þar sem erindi kæranda var vísað til endurskoðunar aðalskipulags er ekki fyrir hendi nein sú ákvörðun sem borin verður undir úrskurðarnefndina. Verður málinu af þeim sökum vísað frá nefndinni.

 Úrskurðarorð:

Kærumáli þessu er vísað frá úrskurðarnefndinni.

des 10
Love0

154/2025 Fífumýri

Með

Árið 2025, miðvikudaginn 10. desember, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Unnþór Jónsson settur varaformaður, Aðalheiður Jóhannsdóttir prófessor og Þorsteinn Þorsteinsson byggingar­verkfræðingur.

Fyrir var tekið mál nr. 154/2025, kæra á afgreiðslu byggingarfulltrúa Garðabæjar frá 19. september 2025 á erindi kæranda vegna byggingar bílskúrs á lóðinni Fífumýri 15 og ákvörðun byggingarfulltrúa frá 17. s.m. um að samþykkja breytta aðaluppdrætti fyrir bílskúrinn.

 Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með kæru til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, er barst nefndinni 9. október 2025, kærir eigandi, Fífumýri 13, afgreiðslu byggingarfulltrúa Garðabæjar frá 19. september 2025 á erindi kæranda vegna framkvæmda á lóðinni Fífumýri 15. Gerir kærandi þá kröfu að gluggi og hurð á vesturhlið bílskúrs á lóðinni verði fjarlægður auk þess sem sorp­geymsla verði staðsett í samræmi við grenndarkynningargögn. Jafnframt er kærð ákvörðun byggingarfulltrúa frá 17. s.m. um að samþykkja breytta aðaluppdrætti fyrir bílskúrinn. Verður að skilja málatil­búnað kæranda svo að þess sé krafist að sú ákvörðun verði felld úr gildi.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Garðabæ 19. nóvember 2025.

Málavextir: Í apríl 2023 sóttu eigendur Fífumýrar 15 í Garðabæ um leyfi til að byggja bílskúr, stækka anddyri einbýlishúss á lóðinni og tengja það við bílskúrinn. Leyfisumsóknin og aðaluppdrættir voru grenndarkynntir skv. 44. gr. skipulagslaga nr. 123/2010, m.a. fyrir kæranda þessa máls. Uppdrættirnir voru samþykktir 16. september 2024 og í kjölfarið gaf byggingarfulltrúi út umsótt leyfi 3. október s.á. Hófust framkvæmdir í kjölfarið.

Með bréfi kæranda til sveitarfélagsins, dags. 29. ágúst 2025, voru rakin fjögur atriði varðandi framkvæmdina sem hann taldi að væru ekki í samræmi við þá uppdrætti sem hefðu verið grenndarkynntir, þ. á m. að gluggi væri ráðgerður á vesturhlið bílskúrsins. Væri það því ósk hans að fulltrúi byggingarfulltrúa myndi mæta á byggingarstað án tafar og tryggja að „fram­kvæmdir verði samkvæmt lögum og reglugerðum svo og grenndarkynningu.“ Með bréfi byggingarfulltrúa, dags. 19. september s.á., var fyrrgreindum athugasemdum kæranda svarað efnislega. Í bréfinu var að finna þær leiðbeiningar til kæranda að til þess að hægt væri að afgreiða erindi hans þyrfti að leggja fram formlegt erindi þar sem óskað væri eftir því að byggingarleyfið yrði afturkallað eða endurupptekið.

Með tölvupósti 1. október 2025 fór maki kæranda fram á það við byggingarfulltrúa að hann myndi beita þvingunarúrræðum og stöðva framkvæmdir vegna bílskúrsins sem ekki væri verið að byggja samkvæmt samþykktum uppdrætti. Þann sama dag fór byggingarfulltrúi á staðinn og ræddi við kæranda og maka hans um málið. Næsta dag sendi makinn annan tölvupóst til byggingarfulltrúa þar sem fram kom að hún og kærandi gerðu ekki athugasemd við staðsetningu bílskúrsins, en hins vegar gætu þau ekki fallist á að dyr og gluggi væru á vesturhlið skúrsins. Óskaði hún eftir því að erindið hennar frá 1. október 2025 yrði afgreitt.

Hinn 17. september 2025 samþykkti byggingarfulltrúi uppfærða aðaluppdrætti. Í breytingunum fólst m.a. að gert var ráð fyrir dyrum og glugga á vesturhlið bílskúrsins ásamt salerni og lokuðu geymslurými. Í viðbótarathugasemdum kæranda til úrskurðarnefndarinnar í máli þessu, dags. 23. nóvember s.á., greindi hann frá því að sú ákvörðun byggingarfulltrúa væri einnig kærð.

Málsrök kæranda: Kærandi bendir á að verulegur munur sé á grenndarkynntum og sam­þykktum uppdráttum að bílskúr á lóðinni Fífumýri 15 og þeim vinnuteikningum sem leyfishafi hafi unnið eftir. Bílskúrinn sé mjög nálægt húsi kæranda að Fífumýri 13 og muni stór gluggi á vesturhlið bílskúrsins leiða m.a. til þess að mikil innsýn og ljósmengun berist inn í stofu og borðstofu kæranda. Gönguhurð muni skapa umferð, umgang og ónæði. Ekki verði hægt að njóta útivistar, s.s. á sólríkum degi, austan við hús Fífumýrar 13. Bílskúrar í Garðabæ séu almennt hvorki með gluggum né gönguhurð á þeirri langhlið sem snúi að nágrannalóð. Vinnuteikningar beri það með sér að byggingin verði meiri vistarvera en bílskúr. Þá verði sorpgeymsla staðsett nær lóðamörkum en aðaluppdráttur segi til um. Hún sé framan við u.þ.b. sex metra langan og 65 cm háan hlaðinn vegg.

 Sjónarmið Garðabæjar: Af hálfu sveitarfélagsins er farið fram á frávísun málsins. Ekki liggi fyrir nein stjórnvaldsákvörðun sem kæranleg sé til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlinda­mála. Kröfugerð kæranda feli í sér beitingu þvingunarúrræða með stoð í 56. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki. Ákvörðun um slík afskipti heyri ekki undir úrskurðarnefndina heldur beri að beina slíkri kröfu til byggingarfulltrúa eða eftir atvikum sveitarstjórnar. Sé það því ekki á valdsviði úrskurðarnefndarinnar að úrskurða um kröfur kæranda og beri af þeirri ástæðu að vísa málinu frá.

 Málsrök leyfishafa: Leyfishafi gerir kröfu um frávísun málsins þar sem kærufrestur byggingarleyfis sé löngu liðinn. Skilyrði til að taka kærumálið til meðferðar að liðnum kæru­fresti á grundvelli 28. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 séu ekki fyrir hendi. Að öðru leyti sé ekki fyrir að fara kæranlegri ákvörðun. Meint aðgerðarleysi byggingarfulltrúa Garðabæjar vegna ábendinga kæranda um veruleg frávik frá grenndarkynningu á framkvæmdum að Fífumýri 15, sem kæra í máli þessu hverfist um, teljist ekki vera stjórnvaldsákvörðun sem kæranleg sé til úrskurðarnefndarinnar. Verði ekki fallist á frávísun málsins sé þess krafist að kröfum kæranda verði hafnað. Í því sambandi liggi fyrir að framkvæmd leyfishafa hafi að öllu leyti verið í samræmi við yfirfarna og samþykkta aðal- og séruppdrætti, byggingar- og verklýsingar og gildandi lög og reglugerðir á sviði skipulags- og byggingarmála.

 Viðbótarathugasemdir kæranda: Kærandi bendir á að kæra málsins beinist ekki að útgefnu byggingarleyfi frá 3. október 2024 heldur að framkvæmdum sem séu í ósamræmi við grenndar­kynningu. Aðaluppdrættir með hinum verulegu frávikum frá grenndarkynntum gögnum hafi verið samþykktar af byggingarfulltrúa 17. september 2025, en teikningar séu hins vegar dag­settar 3. apríl 2023. Það sé blekkjandi og ef til vill hafi það verið tilgangurinn. Þegar byggingar­fulltrúi hafi komið á vettvang 1. október 2025 hafi hann ekki greint kæranda frá breytingunum. Kæran hafi hingað til beinst að eftirliti byggingarfulltrúa og ákvörðun hans um að heimila veruleg frávik frá hinni grenndarkynntu tillögu. Því til viðbótar sé nú einnig kærð ákvörðun byggingarfulltrúa að samþykkja breytta aðaluppdrætti.

Viðbótarathugasemdir Garðabæjar: Sveitarfélagið vísar til þess að sú ákvörðun byggingar­fulltrúa frá 17. september 2025 að samþykkja byggingaráform með nýjum aðaluppdráttum sé ekki kæranleg ákvörðun. Ástæðan sé sú að í Garðabæ fari bæjarráð með vald byggingarnefndar sem sett sé með heimild í lögum nr. 160/2010 um mannvirki. Samkvæmt staðfestri og birtri samþykkt nr. 863/2011 um afgreiðslur byggingarnefndar í Garðabæ sé samþykkt byggingar­fulltrúa á byggingarleyfi háð því skilyrði að bæjarráð hafi samþykkt hana. Samþykki bæjarráðs liggi ekki fyrir og því sé ekki um kæranlega ákvörðun að ræða.

—–

Færð hafa verið fram frekari sjónarmið í máli þessu sem ekki verða rakin nánar hér, en úrskurðarnefndin hefur haft þau til hliðsjónar í málinu.

Niðurstaða: Í máli þessu er annars vegar deilt um afgreiðslu byggingarfulltrúa Garðabæjar 19. september 2025 á erindi kæranda varðandi byggingu bílskúrs á lóðinni Fífumýri 15, en hins vegar ákvörðun sama embættis frá 17. s.m. um að samþykkja breytta aðaluppdrætti vegna sama mannvirkis.

Með bréfi kæranda til skipulagsstjóra Garðabæjar, dags. 29. ágúst 2025, voru gerðar marg­víslegar athugasemdir við umþrættar framkvæmdir á lóðinni Fífumýri 15, þá aðallega að þær væru ekki í samræmi við grenndarkynnta aðaluppdrætti. Var þess óskað að byggingarfulltrúi myndi mæta á byggingarstað og tryggja að „framkvæmdir verði samkvæmt lögum og reglu­gerðum svo og grenndarkynningu.“ Svaraði byggingarfulltrúi athugasemdum efnislega með bréfi, dags. 19. september s.á., og benti á að byggingarleyfi hefði verið gefið út 3. október 2024, en svaraði því ekki hvernig stæði á að framkvæmdir væru ekki í samræmi við grenndarkynnt gögn. Þá voru færðar fram þær leiðbeiningar að leggja þyrfti fram „formlegt erindi þar sem óskað er eftir því að byggingarleyfið verði afturkallað eða endurupptekið“, auk þess sem vísað var til þess að afgreiðsla slíks erindis gæti sætt kæru til úrskurðarnefndarinnar.

Setja verður út á framangreindar leiðbeiningar byggingarfulltrúa. Af erindi kæranda er ljóst að hann var ekki að gera athugasemdir við útgefið byggingarleyfi heldur að benda á að framkvæmdir væru ekki í samræmi við þá uppdrætti sem höfðu verið grenndarkynntir fyrir honum sem byggingarfulltrúi samþykkti í september 2024. Að sama skapi var hann ekki að leitast við að fá byggingarleyfið afturkallað eða ógilt heldur að óska eftir að byggingarfulltrúi myndi aðhafast í málinu, s.s. með beitingu þeirra þvingunarúrræða sem mælt er fyrir um í 55. og 56. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki. Skiptir þá engu máli þótt kærandi hafi ekki vísað til þeirra lagaákvæða eða notað hugtakið „þvingunarúrræði“. Þá verður að telja það ámælisvert af hálfu byggingarfulltrúa að hafa í bréfi sínu 19. september 2025 ekki upplýst kæranda um að tveimur dögum áður hafi hann samþykkt breytta aðaluppdrætti í ljósi þess að það varðaði bæði hagsmuni kæranda og þann grundvöll sem erindi hans hvíldi á. Eftir sem áður verður að telja að í bréfi byggingarfulltrúa hafi ekki verið tekin nein ákvörðun sem kæranleg er til úrskurðar­nefndarinnar, s.s. að synja beiðni um beitingu þvingunarúrræða. Verður þeim hluta kærunnar því vísað frá úrskurðarnefndinni, sbr. 2. mgr. 26. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

Samkvæmt 1. mgr. 7. gr. laga nr. 160/2010 er sveitarstjórn heimilt með sérstakri samþykkt að kveða á um að í sveitarfélaginu starfi byggingarnefnd sem fjalli um byggingar­leyfisumsókn áður en byggingarfulltrúi gefi út byggingarleyfi. Þá segir í 2. mgr. ákvæðisins að sveitarstjórn geti gert það að skilyrði fyrir útgáfu byggingarleyfis af hálfu byggingarfulltrúa, vegna allra eða tiltekinna mannvirkjagerða, að byggingarnefnd og/eða sveitarstjórn hafi samþykkt útgáfuna. Garðabær hefur sett samþykkt nr. 863/2011 um afgreiðslur byggingarnefndar Garðabæjar og kemur þar fram í 2. gr. að skilyrði fyrir útgáfu byggingarleyfis af hálfu byggingarfulltrúa samkvæmt III. kafla laga um mannvirki sé að bæjarráð, sem annast verkefni byggingarnefndar, hafi samþykkt útgáfuna. Fyrir liggur að ákvörðun byggingarfulltrúa frá 17. september 2025 um að samþykkja breytta aðaluppdrætti hefur ekki verið tekin fyrir af bæjarráði í samræmi við fyrirmæli samþykktarinnar. Liggur af þeim sökum ekki fyrir lokaákvörðun og verður þeim hluta kærunnar því einnig vísað frá úrskurðarnefndinni, sbr. 2. mgr. 26. gr. stjórnsýslulaga.

Úrskurðarnefndin telur tilefni til að koma þeim tilmælum á framfæri við byggingarfulltrúa að taka erindi kæranda frá 29. ágúst 2025 til efnislegrar meðferðar. Við þá afgreiðslu ber honum m.a. að líta til þess að samþykki breyttra aðaluppdrátta frá 17. september s.á. hefur ekki öðlast lögformlegt gildi þar sem áskilið samþykki bæjarráðs liggur ekki fyrir. Þá er bent á að ekki verður séð að fyrir liggi samþykki bæjarráðs á aðaluppdráttum sem byggingarfulltrúi samþykkti 16. september 2024, sbr. útgefið byggingarleyfi 3. október s.á.

 Úrskurðarorð:

Kærumáli þessu er vísað frá úrskurðarnefndinni.

des 10
Love0

UUA2511050 Barðastaðir

Með

Árið 2025, miðvikudaginn 10. desember, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Unnþór Jónsson settur varaformaður, Aðalheiður Jóhannsdóttir prófessor og Þorsteinn Þorsteinsson byggingar­verkfræðingur.

Fyrir var tekið mál nr. UUA2511050, beiðni um að úrskurðað verði um hvort skúr á lóð Barðastaða 61 í Reykjavík sé háður byggingarleyfi.

Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með erindi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 19. nóvember 2025, er barst nefndinni sama dag, fer eigandi Barðastaða 61, Reykjavík, fram á það við úrskurðarnefndina, með vísan til 4. mgr. 9. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki, að nefndin skeri úr um hvort skúr á lóð hans sé háður byggingarleyfi.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Reykjavíkurborg 1. desember 2025.

Málavextir: Með bréfi byggingarfulltrúans í Reykjavík, dags. 17. september 2025, var álitsbeiðandi upplýstur um að borgaryfirvöldum hefði borist ábending um að bílskúr hefði verið byggður án byggingarleyfis á lóð hans að Barðastöðum 61 og á borgarlandi. Var honum gert að veita skriflegar skýringar vegna málsins innan 14 daga ellegar yrði tekin ákvörðun um framhald málsins með hliðsjón af ákvæðum laga nr. 160/2010 um mannvirki og gr. 2.9.2. í byggingarreglugerð nr. 112/2012. Gaf hann þær skýringar með bréfi, dags. 18. s.m., að hann hefði talið sér heimilt að byggja smáhýsi án byggingarleyfis skv. gr. 2.3.5. í byggingarreglugerð auk þess sem hann gerði athugasemd við þá staðhæfingu að skúrinn væri á borgarlandi.

Með bréfi byggingarfulltrúa, dags. 30. september 2025, var álitsbeiðandi upplýstur um að mælingar borgarinnar á skúrnum hefðu leitt í ljós að hann væri 18 m2 að stærð og staðsettur 6 cm út fyrir lóðarmörk. Byggingarfulltrúi hefði tekið ákvörðun á afgreiðslufundi 25. s.m. um að áformað væri að veita álitsbeiðanda 60 daga frest til að sækja um byggingarleyfi eða breyta mannvirkinu þannig að það uppfyllti skilyrði gr. 2.3.5. í byggingarreglugerð. Andmælti hann áformunum 1. október s.á. á þeim grundvelli að hvergi væri skilgreint í reglugerðinni hvort miða ætti við brúttó- eða nettóflatarmál mannvirkis og að skýra yrði þann óskýrleika honum í hag. Með bréfi byggingarfulltrúa, dags. 20. október 2025, var því svarað til að samkvæmt leiðbeiningum Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar við gr. 2.3.5. ætti að miða við brúttó­fermetrafjölda. Þá var tekin ákvörðun um áformaða kröfu um úrbætur auk þess sem bent var á að framhald málsins gæti falist í að ráðist yrði í úrbætur á kostnað hans eða beitingu dagsektar­ákvæða. Að lokum var upplýst um kæruheimild til úrskurðarnefndarinnar.

Sjónarmið álitsbeiðanda: Af hálfu álitsbeiðanda er bent á að hinn umræddi skúr hafi verið byggður árið 2018, en leiðbeiningar Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar við gr. 2.3.5. í byggingarreglugerð nr. 112/2012 hafi ekki verið settar fyrr en 2022. Þegar skúrinn hafi verið byggður hafi engar leiðbeiningar verið um það hvort miða ætti við nettó- eða brúttóflatarmál. Reykjavíkurborg hefði getað veitt þær leiðbeiningar og verði þau að bera hallann af því að hafa ekki gert það. Í því samhengi verði að líta til stöðu aðila þessa máls, þ.e. einstaklings gegn stærsta sveitarfélagi landsins. Óhjákvæmilegt sé að meta allan óskýrleika álitsbeiðanda í hag. Jafnframt hafi hann verið í góðri trú um að skúrinn félli undir undanþáguákvæði f-liðar gr. 2.3.5. í byggingarreglugerð allt þar til bréf hafi borist frá Reykjavíkurborg sjö árum eftir byggingu skúrsins. Þá verði ekki séð að skipulag svæðisins standi í vegi fyrir að skúrinn fái að standa áfram, sbr. gr. 5.3.2.11. í skipulagsreglugerð nr. 90/2013. Fjölmörg smáhýsi hafi verið reist á næstu lóðum, s.s. að Barðastöðum 57 og 59, og verði ekki séð að skúr álitsbeiðanda sé að einhverju leyti frábrugðinn þeim.

Einnig yrði það í verulegu ósamræmi við meðalhófsreglu stjórnsýsluréttarins, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, ef álitsbeiðanda yrði gert að fjarlægja eða breyta skúrnum núna. Að lokum séu kröfur borgarinnar niður fallnar sökum tómlætis. Sjö ár séu síðan skúrinn hafi verið byggður og síðan þá hafi Reykjavíkurborg, nágrannar eða aðrir haft tækifæri til að gera athugasemdir við skúrinn eða byggingu hans, en þar sem það hafi ekki verið gert séu kröfur borgaryfirvalda niður fallnar sökum tómlætis, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 680/2016.

Sjónarmið Reykjavíkurborgar: Af hálfu borgarinnar er bent á að mál þetta varði beiðni um úrskurð úrskurðarnefndarinnar um byggingarleyfisskyldu hins umþrætta skúrs á grundvelli 4. mgr. 9. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki. Komi því ekki önnur álitaefni til greina en þau sem snerti byggingarleyfisskyldu mannvirkis. Þá er bent á að regla gr. 4.3.1. í byggingar­reglugerð nr. 112/2012, um að tilgreina beri stærð herbergja í nettóflatarmáli, eigi engan veginn við þegar heildarstærð mannvirkja sé mæld. Í c-lið gr. 4.3.9. sömu reglugerðar segi að í byggingarlýsingu skuli heildarstærð byggingar tilgreind í brúttóflatarmáli. Fari því ekki á milli mála að þegar stærð mannvirkja sé mæld skuli notast við brúttóstærð. Önnur niðurstaða sé eðli málsins samkvæmt ónákvæm, t.a.m. við útreikning á nýtingarhlutfalli þar sem markmiðið sé að finna hversu mikið flatarmál mannvirki tekur upp af heildarflatarmáli lóðar. Leiðbeiningar Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar við gr. 2.3.5. hafi því falið í sér áréttingu á gildandi reglu.

Sjónarmið álitsbeiðanda um að hann hafi verið í góðri trú þegar hann byggði skúrinn eða haft réttmætar væntingar til lögmætis hans hafi enga þýðingu í málinu, enda snúi álitaefni að því hvort mannvirkið sé byggingarleyfisskylt. Þess utan sé álitsbeiðandi bæði eigandi verkfræði­stofu og menntaður verkfræðingur og eigi því að vera vel kunnugt um framkvæmd og viðmið við stærðarmælingu mannvirkja. Að auki liggi ekki fyrir samþykki aðliggjandi lóðarhafa í samræmi við skilyrði f-liðar gr. 2.3.5. í byggingarreglugerð.

Viðbótarathugasemdir álitsbeiðanda: Því er hafnað að mál þetta snúi eingöngu að því hvort umrætt mannvirki sé byggingarleyfisskylt og að önnur sjónarmið komi ekki til álita. Aðstæður í heild sinni hljóti að vera ráðandi við mat á því hvort um byggingarleyfisskylda framkvæmd sé að ræða.  Ekki verði séð hvaða þýðingu gr. 4.3.9. í byggingarreglugerð nr. 112/2012 hafi um fyrirliggjandi ágreining. Að öðru leyti ítrekar álitsbeiðandi sjónarmið sem fram komu í beiðni hans til úrskurðarnefndarinnar.

Niðurstaða: Samkvæmt 4. mgr. 9. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki skal leita niðurstöðu úrskurðarnefndar, sbr. 59. gr., leiki vafi á því hvort mannvirki sé háð byggingarleyfi eða falli undir 2. eða 3. mgr. 9. gr. laganna. Skal niðurstaða nefndarinnar þar um liggja fyrir innan eins mánaðar frá því að slíkt erindi berst. Fyrirliggjandi beiðni í máli þessu var skýrlega lögð fram á nefndum laga­grundvelli og verður í samræmi við það tekin afstaða til þess hvort skúr sem reistur hefur verið á lóð Barðastaða 61 í Reykjavík sé háður byggingarleyfi. Aftur á móti liggur einnig fyrir að álitsbeiðandi vísar til ákvörðunar byggingarfulltrúa frá 20. október 2025, um að gera álitsbeiðanda að sækja um byggingar­leyfi eða breyta því þannig að það uppfylli skilyrði f-liðar gr. 2.3.5. í byggingarreglugerð nr. 112/2012, sem hinnar kærðu ákvörðunar og færir fram rök fyrir því að hún sé ólögmæt. Hefur úrskurðarnefndin stofnað kærumál utan um það kæruefni, sbr. mál nr. UUA2512004, sem bíður úrlausnar nefndarinnar.

Fjallað er um byggingarleyfisskyldar framkvæmdir í 1. mgr. 9. gr. mannvirkjalaga. Þar kemur fram að óheimilt sé að grafa grunn fyrir mannvirki, reisa það, rífa eða flytja, breyta því, burðarkerfi þess eða lagnakerfum eða breyta notkun þess, útliti eða formi nema að fengnu leyfi viðkomandi byggingarfulltrúa, sbr. 2. mgr., eða Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar, sbr. 3. mgr. Ráðherra getur í reglugerð kveðið á um að minniháttar mannvirkjagerð eða smávægilegar breytingar á mannvirkjum skuli undanþiggja byggingarleyfi, að slíkar framkvæmdir séu einungis tilkynningarskyldar eða að gera skuli vægari kröfur um fylgigögn eða umsóknarferli.

 

Í samræmi við framangreint er fjallað um minniháttar mannvirkjagerð sem er undanþegin byggingarheimild og -leyfi í gr. 2.3.5. í byggingarreglugerð. Í 1. mgr. ákvæðisins segir að minniháttar mannvirki og framkvæmdir sem taldar eru upp í stafliðum a-f séu undanþegnar byggingarleyfi. Þær séu einnig undanþegnar byggingarheimild og tilkynningarskyldu skv. gr. 2.3.6., enda séu þær í samræmi við deiliskipulag og önnur ákvæði reglugerðar þessarar sem við eiga hverju sinni. Samkvæmt f-lið greinarinnar eru þar á meðal smáhýsi sem séu að hámarki 15 m2 og mesta hæð þaks 2,5 m mælt frá yfirborði jarðvegs. Jafnframt kemur þar fram að sé smáhýsið minna en 3,0 m frá aðliggjandi lóð þurfi samþykki eigenda þeirrar lóðar. Slík smáhýsi séu ekki ætluð til gistingar eða búsetu.

Fyrir liggur í máli þessu mæling borgaryfirvalda á skúr álitsbeiðanda og samkvæmt því er hann 18 m2 að stærð. Virðist ekki vera ágreiningur um þá mælingu og verður hún því lögð til grund­vallar. Er skúrinn þar með yfir stærðarviðmiði f-liðar gr. 2.3.5. í byggingarreglugerð og af þeim sökum háður byggingarleyfi skv. 1. mgr. 9. gr. laga um mannvirki. Tekið skal fram að með þeirri niðurstöðu hefur ekki verið tekin afstaða til lögmætis þeirrar ákvörðunar byggingarfulltrúa frá 20. október 2025 að gera álitsbeiðanda að sækja um byggingar­leyfi eða breyta því þannig að það uppfylli skilyrði f-liðar gr. 2.3.5. í byggingarreglugerð.

Úrskurðarorð:

Skúr á lóð Barðastaða 61 í Reykjavík er háður byggingarleyfi samkvæmt 9. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki.

des 10
Love0

136/2025 Kaffihús að Barónsstíg

Með

Árið 2025, fimmtudaginn 10. desember, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Unnþór Jónsson settur varaformaður, Aðalheiður Jóhannsdóttir prófessor og Þorsteinn Þorsteinsson byggingarverkfræðingur.

Fyrir var tekið mál nr. 136/2025, kæra á ákvörðun Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur frá 21. júlí 2025 um að gefa út starfsleyfi til 12 ára til reksturs kaffihúss í fjöleignarhúsi að Barónsstíg 6.

 Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 24. ágúst 2025, er barst nefndinni sama dag, kærir húsfélag Hverfisgötu 94–96 og Barónsstígs 6 þá ákvörðun Heilbrigðis­eftirlits Reykjavíkur frá 21. júlí 2025 að gefa út starfsleyfi til 12 ára til reksturs kaffihúss í fjöleignarhúsinu að Barónsstíg 6. Er þess krafist að ákvörðunin verði felld úr gildi.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Heilbrigðiseftirliti Reykjavíkur 3. október 2025.

Málavextir: Hinn 27. nóvember 2024 sótti LEV103 ehf. um starfsleyfi til Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur fyrir rekstri kaffihúss, undir nafninu Hygge Coffee and Microbakery, í rými 0104 að Barónsstíg 6. Í kjölfar umsóknarinnar framkvæmdi heilbrigðiseftirlitið 9. desember s.á. eftirlit á staðnum og kom þá í ljós að breytingar höfðu verið gerðar á húsnæðinu án tilskilins leyfis frá byggingarfulltrúa. Í eftirlitsskýrslu frá 10. s.m. er greint frá því að rekstraraðila hafi verið leiðbeint um að áður en hægt væri að taka starfsleyfisumsókn til afgreiðslu þyrfti hann að „ganga frá teikningamálum“ og fá jákvæða umsögn byggingarfulltrúa fyrir rekstrinum. Í kjölfarið sótti rekstraraðili um leyfi hjá byggingarfulltrúa fyrir þegar gerðum breytingum í rýminu og voru þau byggingaráform samþykkt 4. mars 2025. Að beiðni rekstraraðila framkvæmdi heilbrigðiseftirlitið öðru sinni eftirlit 15. apríl s.á. og kemur fram í eftirlitsskýrslu að staðurinn hafi ekki verið tilbúinn til úttektar. Eftirlit fór fram að nýju 23. maí s.á. og taldi heilbrigðiseftirlitið að kröfur til starfseminnar væru uppfylltar og að hægt væri að gefa út starfsleyfi. Sama dag gaf byggingarfulltrúi starfseminni jákvæða umsögn og gerði ekki athuga­semdir við að gefið yrði út umbeðið starfsleyfi.

Tillaga að starfsleyfi var auglýst á heimasíðu heilbrigðiseftirlitsins frá 26. maí 2025 til 23. júní s.á. Ein athugasemd barst við auglýsta tillögu og var hún frá kæranda. Í athugasemdunum komu fram atriði sem heilbrigðiseftirlitið taldi að gætu haft áhrif á fyrri umsögn byggingarfulltrúa og var erindið því áframsent embættinu. Í kjölfarið dró byggingarfulltrúi jákvæða umsögn sína frá 23. maí 2025 til baka með nýrri umsögn, dags. 4. júlí s.á., á þeim grundvelli að á skorti fullnægjandi samþykki íbúa að Hverfisgötu 94–96 og Barónsstíg 6 fyrir ráðstöfun hluta af sameignarlóð til hagnýtingar fyrir sorpaðstöðu umsóknaraðila, sbr. 1. mgr. 10. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki og 19. gr. laga um fjöleignarhús nr. 26/1994. Jákvæð umsögn byggingarfulltrúa barst heilbrigðiseftirlitinu að nýju 21. júlí 2025 þar sem staðfest var að ekki væri gerð athugasemd við að gefið yrði út starfsleyfi fyrir umræddri starfsemi og að húsnæðið „heimilar þessa notkun.“ Á fundi Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur sama dag var tekin ákvörðun um að gefa út starfsleyfi til 12 ára til reksturs kaffihúss í fjöleignarhúsinu að Barónsstíg 6. Starfsemin flokkast sem veitingastaður/kaffihús í flokki II og er heimilaður fjöldi gesta 30 manns.

Málsrök kæranda: Kærandi telur að lögbundin skilyrði, t.a.m. varðandi sorp og meðhöndlun úrgangs, hafi ekki verið uppfyllt við útgáfu hins kærða starfsleyfis. Umþrætt ákvörðun sé afar íþyngjandi fyrir íbúðareigendur sem feli í sér aðra og mun umfangsmeiri hagnýtingu á sér­eignarrými en ákvarðað hafi verið í eignaskiptayfirlýsingu húsanna. Hafi því borið að leita samþykkis annarra eigenda fyrir breytingunni. Upphaflega hafi aðeins verið gert ráð fyrir að í atvinnurýmum á jarðhæð húsanna yrði rekstur verslana og þjónustu auk veitingastaðar í rými 0104. Hafi þó starfsleyfi verið veitt fyrir veitingahúsi í rými 0103 án þess að uppfyllt væru skil­yrði laga varðandi samþykki sameigenda. Sorpmál þess veitingastaðar hafi verið í ólestri til langs tíma þar sem sorpgeymslur hafi verið yfirfullar og umgengni verið verulega ábótavant.

Samningur hafi verið gerður árið 2021 milli kæranda og þess verktaka sem byggði húsið þar sem veitt hafi verið heimild til byggingar eins ruslagerðis, sem síðar hafi verið ráðstafað eingöngu fyrir starfsemi veitingastaðarins í rými 0103 og sé staðsett í porti milli hússins við Hverfisgötu/Barónsstíg og Laugavegar 77. Hingað til hafi stærð þess ekki dugað fyrir sorp sem falli til vegna starfsemi veitingastaðarins. Heimild til byggingar frekari ruslagerða sé hvorki til staðar í samningnum né samþykktum húsfundar. Sé því rangt sem haldið hafi verið fram við meðferð hinnar kærðu ákvörðunar að fyrir liggi samþykki hús­fundar eða samkomulag við húsfélagið um byggingu fleiri ruslagerða. Samningurinn frá 2021 sé enn í fullu gildi samkvæmt efni sínu og hafi ekki verið rift.

Lagaskilyrði hafi ekki verið uppfyllt svo taka mætti ákvörðun um útgáfu hins kærða starfs­leyfis, sbr. einkum lög nr. 55/2003 um meðhöndlun úrgangs og samnefnda reglugerð nr. 803/2023. Rekstraraðila sé skylt að halda utan um magn og innihald þess úrgangs sem falli til frá starfseminni, þ.e. einhvers konar „sorpbókhald“ sem hafi þó ekki formlega merkingu í íslensku lagamáli. Til þess að hægt sé að halda „sorpbókhald“ verði að vera til staðar aðstaða fyrir sorp­geymslu viðkomandi rekstraraðila, en í því samhengi megi nefna að flokkar sorps séu alls sjö talsins, sbr. samþykkt nr. 1316/2024 um meðhöndlun úrgangs í Reykjavíkurborg. Til viðbótar við framangreint verði einnig að horfa til efnisreglna ákvæða laga nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir, laga nr. 93/1995 um matvæli, laga nr. 85/2007 um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald, laga nr. 160/2010 um mannvirki, fjöleignar­húsalaga nr. 26/1994 og reglugerðar nr. 787/1999 um loftgæði. Framangreind lög og reglur marki því að lágmarki þá umgjörð og þau skilyrði sem rekstraraðili þurfi að uppfylla, m.a. varðandi sorpmál, áður heimilt sé að gefa út starfsleyfi fyrir viðkomandi rekstur.

Í greinargerð heilbrigðiseftirlitsins með hinni kærðu ákvörðun sé fjallað um sorpmál hússins. Þar komi fram að núverandi ruslagerði, með þremur sorpílátum, nægi ekki fyrir tvo rekstrar­staði. Þá vísi heilbrigðiseftirlitið til þess að samkvæmt 16. gr. reglugerðar um meðhöndlun úrgangs skuli rekstraraðili sjá til þess að rekstri hans fylgi nægilega mörg sorpílát og að þau séu lagfærð og endurnýjuð eftir þörfum. Sú aðstaða sé ekki til staðar. Í greinargerðinni sé einnig vísað til 8. gr. í áðurgreindri samþykkt um meðhöndlun úrgangs í Reykjavíkurborg, þar sem fram komi að sorpaðstaða verði að rúma nægilegan fjölda flokkunaríláta fyrir þann úrgang sem falli til vegna starfseminnar milli tæminga. Þar að auki skuli sorpaðstaða vera innan lóðar og megi ekki valda ónæði, skaða eða lýti. Rakið sé í greinargerðinni að leyfishafi hafi skilað inn sorpbókhaldi til heilbrigðiseftirlitsins. Þar sé að finna áætlun um daglega tæmingu sorps sem muni leysa vandamálið auk þess sem fleiri sorpskýlum verði bætt við í portinu. Hins vegar liggi fyrir að engin aðstaða sé til staðar fyrir það sorp sem falli til vegna starfsemi leyfishafa. Af þeim sökum séu engin þeirra lagaskilyrða sem vikið sé að hér að framan uppfyllt. Úrskurðar­nefndinni sé því sá einn kostur tækur að ógilda ákvörðun heilbrigðiseftirlitsins.

Kærandi gerir athugasemd við að byggingarfulltrúi hafi með umsögn 21. júlí 2025 dregið til baka neikvæða umsögn sína frá 4. s.m. án þess að nokkuð hafi breyst efnislega. Það sé megin­regla í stjórnsýslurétti að umsagnir verði að vera nægilega rökstuddar svo þær geti orðið til liðsinnis því stjórnvaldi sem taki endanlega ákvörðun í málinu. Ekki verði séð að hin jákvæða umsögn sé í samræmi við þá meginreglu, en hafi einungis hin neikvæða umsögn geymt raunverulegan rökstuðning fyrir afstöðu byggingarfulltrúa. Vísar kærandi til þess að mögulega hafi byggingarfulltrúa snúist hugur vegna rangra fullyrðinga leyfishafa um að honum væri heimilt að byggja nýtt sorpgerði.

Breyting á hagnýtingu séreignarrýmis 0104, þ.e. úr veitingarekstri í framleiðslubakarí, feli í sér verulega meiri ónæði, röskun eða óþægindi fyrir aðra eigendur fjölbýlishússins og sé því háð samþykkri allra eigenda, sbr. 27. gr. fjöleignarhúsalaga nr. 26/1994. Beiðni um slíkt samþykki hafi aldrei verið lagt fyrir húsfund. Um þetta fjalli heilbrigðiseftirlitið í greinargerð sinni með hinu kærða rekstrarleyfi og víki þar sérstaklega að þeim slæmu grenndaráhrifum sem leiði af starfseminni.

Af útgefnu starfsleyfi verði ráðið að ekki megi vera starfsemi í rýminu frá kl. 23:30 til kl. 07:00. Sé sá tími ekki í samræmi við efni þinglýstrar kvaðar sem hvíli á rýminu um að veitingastaðir megi ekki vera opnir eftir kl. 23:00. Þrátt fyrir að skyldur og takmarkanir á eignaréttarlegum heimildum feli ekki í sér efnisreglu opinbers réttar beri heilbrigðiseftirlitinu þó skylda til þess að haga efni starfsleyfisins í samræmi við þá kvöð sem hvíli á rými 0104. Hafi reynt á slíkt álitaefni í dómi Hæstaréttar nr. 134/1958 þar sem talið hafi verið að ekki væri fyrir hendi lagaheimild fyrir stjórnvald til að fara gegn kvöðum á tilteknum lóðum með útgáfu byggingar­leyfis. Þótt dómurinn snúi að ágreiningi einkaréttarlegs eðlis taki hann augljóslega til allsherjar­réttarlegra ákvarðana stjórnvalda. Þar sem efni útgefins starfsleyfis fari í bága við hina þing­lýstu kvöð beri að fella hina kærðu ákvörðun úr gildi.

Með veitingu starfsleyfisins hafi verið tekin ákvörðun um að nýta ólögmæt út­blástursrör á svölum íbúðar 0501 að Hverfisgötu 94. Því hafi íbúar og kærandi mótmælt sérstaklega, m.a. á þeim forsendum að frágangur umræddra útblástursröra, staðsetning þeirra, hæð auk annarra atriða væru í andstöðu við gildandi lög. Í greinargerð heilbrigðiseftirlitsins sé staðfest að um­rædd rör séu ekki í samræmi við gildandi reglur, en vísað til þess að eftirlit með staðsetningu útblástursröra heyri undir embætti byggingarfulltrúa. Um ólögmæti útblástursrörsins sé einkum vísað til 8. mgr. gr. 14.9.1 í byggingarreglugerð nr. 112/2012 þar sem segi að útblástursrör skuli ná upp fyrir efstu klæðningu þaks þess húss sem þau séu á. Umrædd útblástursrör nái ekki upp fyrir efstu klæðningu og frágangur þeirra sé því ófullnægjandi. Óskað sé eftir því að úrskurðar­nefndin fjalli sérstaklega um þetta atriði í úrskurði sínum, þar sem útblásturinn á svölum íbúðar 501 gegnum umþrætt rör sé það sem valdi mestri mengun.

Málsrök Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur: Af hálfu heilbrigðiseftirlitsins er gerð krafa um frávísun málsins þar sem kæran hafi borist að liðnum kærufresti, sbr. 2. mgr. 4. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála. Fyrir liggi að kæranda hafi verið tilkynnt um hina kærðu ákvörðun 22. júlí 2025, en af því leiði að kærufrestur hafi runnið út 22. ágúst s.á., sbr. athugasemdir við 8. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 í frumvarpi því er orðið hafi að lögunum. Kæra hafi hins vegar borist úrskurðarnefndinni 24. ágúst 2025.

Það sé á ábyrgð byggingarfulltrúa að hafa eftirlit með því að gert sé ráð fyrir aðstöðu til þess að flokka og geyma sorp, sbr. gr. 4.3.1. og 6.12.6 í byggingarreglugerð nr. 112/2012. Heilbrigðiseftirlitið hafi staðfest í eftirlitsferðum sínum að þrídeilt sorpgerði sé til staðar. Þá beri rekstraraðila að sjá til þess að rekstri hans fylgi nægilega mörg sorpílát og að þau séu lagfærð og endurnýjuð eftir þörfum og að af þeim geti ekki stafað óþægindi eða óþrifnaður fyrir umhverfið, sbr. 16. gr. reglugerðar nr. 803/2023 um meðhöndlun úrgangs. Að mati heil­brigðiseftirlitsins anni þrídeilt sorpgerði ekki öllu því sorpi sem komi frá tveimur veitinga­stöðum. Við vinnslu hins kærða starfsleyfis hafi leyfishafi skilað inn sorpbókhaldi sem áætli að með aukinni tíðni tæmingar sorps muni sorpaðstaðan anna þörfum staðarins. Í ljósi stað­hæfinga um daglega sorphirðu og með hliðsjón af sjónarmiðum um meðalhóf hafi það verið mat heilbrigðiseftirlitsins að skilyrði reglugerðar um meðhöndlun úrgangs væru uppfyllt. Jafn­framt sé vakin athygli á að í greinargerð heilbrigðiseftirlitsins með hinu kærða starfsleyfi komi fram að ef fjöldi sorpíláta reynist ófullnægjandi og rekstraraðili grípi ekki til viðeigandi ráðstafana til að koma í veg fyrir uppsöfnun úrgangs geti það leitt til endurskoðunar starfs­leyfisins, sbr. 2. mgr. 6. gr. laga nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir og 66. gr. laga nr. 55/2003 um meðhöndlun úrgangs.

Í gildi sé samningur frá 2021 milli kæranda og eiganda rýmisins þar sem rekstur bakarísins sé starfræktur. Í samningnum komi fram að á jarðhæð séu fjögur rými fyrir verslun og veitingahús sem öll séu í eigu sama aðila. Einnig segi þar að húsfélagið veiti samþykki sitt fyrir því að eigandi rýmanna komi upp ruslagerði bakvið húsið sem einungis verði aðgengilegt eigendum og/eða leigutökum. Af orðalaginu sé ljóst að því sé ætlað að ná til allra rýma á jarðhæð. Þá komi jafnframt fram í þinglýstri kvöð frá 8. apríl 2024 að eigendur atvinnurýma 0103 og 0104 skuli bera ábyrgð á kostnaði af viðhaldi og rekstri ruslagerðis. Sé það því ekki rétt að eigendum veitingastaðarins í rými 0103 sé eingöngu heimilt að nota ruslagerðið. Séu því skilyrði 10. gr. laga um meðhöndlun úrgangs uppfyllt hvað varði aðstöðu til söfnunar og geymslu úrgangs.

Andmælt sé fullyrðingu kæranda um að heilbrigðiseftirlitið hafi í greinargerð sinni staðfest að útblástursrör sem nýtt væri af rekstraraðila væri ekki í samræmi við gildandi reglur. Einungis hafi verið staðfest að útblástursrör væri til staðar, enda heyri eftirlit með staðsetningu út­blástursröra undir embætti byggingarfulltrúa. Að mati heilbrigðiseftirlitsins sé staðsetning útblástursrörsins óheppileg, enda hafi verið gerð krafa um að báðir rekstraraðilar veitinga­staðanna komi upp svokölluðu ósonkerfi til að draga úr lyktarmengun. Báðir veitingastaðirnir séu nú með svoleiðis kerfi og hafi heilbrigðiseftirlitið staðfest að sú ráðstöfun dragi úr lyktar­mengun en eyði henni þó ekki alveg. Ekki hafi verið talið að lyktarmengun yrði mikil frá starf­seminni þar sem hvorki væri verið að steikja né djúpsteikja mat og samkvæmt rekstraraðila yrði bökunarlykt einungis á daginn og henni haldið í lágmarki. Reynist lyktarmengun vandamál hafi heilbrigðiseftirlitið úrræði til þess að bregðast við því.

Hvað varði skort á samþykki meðeigenda hússins fyrir breytingu á hagnýtingu séreignar vísi heilbrigðiseftirlitið til þess að kærunefnd húsamála leysi úr ágreiningi um túlkun eða beitingu ákvæða fjöleignarhúsalaga nr. 26/1994, sbr. 1. mgr. 80. gr. laganna. Verði því ekki séð að úrskurðarnefndin geti tekið afstöðu til álitaefnisins.

Vegna þinglýstrar kvaðar á rými 0104, þess efnis að veitingastaðir í rýminu megi að hámarki vera með opið til kl. 23:00 hvern dag, bendir heilbrigðiseftirlitið á að það sé hlutverk skipulags­yfirvalda að ákveða opnunartíma veitingastaða. Samkvæmt Aðalskipulagi Reykjavíkur 2040 tilheyri Barónsstígur 6 að meginstefnu til miðborgarsvæði M1c en syðsti hluti hússins liggur á svæði M1a. Þar sé almennur opnunartími til 23:30 um helgar/frídaga og í sérstökum tilvikum til 01:00. Afgreiðslutími veitingastaða sé samkvæmt skipulagi, en rýma skuli stað eigi síðar en einni klukkustund eftir að heimiluðum afgreiðslutíma ljúki, sbr. 3. mgr. 28. gr. reglugerðar nr. 1277/2016 um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald. Það gefi augaleið að rekstraraðili geti haft með höndum starfsemi án þess að hann sé opinn til móttöku viðskiptavina, en að mati heilbrigðiseftirlitsins beri að skilja tilvísaða kvöð sem vísun til þess tíma dags sem taka megi á móti viðskiptavinum. Til þess að tryggja að ónæði frá starfseminni sé haldið í lágmarki hafi það skilyrði verið sett í starfsleyfið að gestir skuli hafa yfirgefið staðinn eigi síðar en 15 mínútum eftir að afgreiðslutíma ljúki og að óheimilt sé að vera með starfsemi í rýminu frá kl. 23:30 til 7:00. Sé það gert til þess að tryggja að ekki verði ónæði af starfseminni á skilgreindum tíma, sbr. 7. og 8. gr. reglugerðar nr. 724/2008 um hávaða.

Við umsókn um starfsleyfi þurfi rekstraraðili að sýna fram á að samþykki byggingarfulltrúa liggi fyrir og að starfsemin standist skipulag, sbr. 8. gr. reglugerðar nr. 903/2024 um hollustu­hætti. Slík umsögn sé engu að síður ekki stjórnvaldsákvörðun í skilningi stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og verði ekki séð að úrskurðarnefndin geti tekið afstöðu til þess hvort umsögn byggingarfulltrúa sé gild. Til skýringa sé þó bent á að byggingarfulltrúi hafi upphaflega gefið jákvæða umsögn vegna fyrirhugaðrar starfsemi á þeim grundvelli að aðaluppdrættir með byggingarleyfisumsókn leyfishafa hafi tilgreint byggingu nýrrar sorpaðstöðu. Þegar kærandi hafi upplýst byggingarfulltrúa um að samþykki fyrir slíkri ráðstöfun yrði ekki veitt af sam­eigendum lóðarinnar hafi byggingarfulltrúi afturkallað jákvæða umsögn sína. Í kjölfarið hafi leyfishafi skilað inn uppfærðum uppdráttum þar sem sorpaðstaða hafi verið sýnd innst í horni portsins þar sem áðurnefnt sorpgerði hafi verið reist. Þar sem þegar hafi legið fyrir samþykki meðeigenda fyrir ráðstöfun sameignarheimilda, þ.e. að rekstri í umræddu rými væri heimilt að nota viðkomandi sorpgerði, hafi byggingarfulltrúi metið svo að skilyrði byggingarreglugerðar til útgáfu byggingarleyfis vegna áður gerðra breytinga væru uppfyllt. Að lokinni öryggisúttekt hafi byggingarfulltrúi að nýju veitt jákvæða umsögn vegna starfsleyfisumsóknarinnar.

Þá sé á það bent að skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 7/1998 beri heilbrigðiseftirlitinu að veita starfsemi starfsleyfi uppfylli hún þær kröfur sem til hennar séu gerðar samkvæmt lögunum og reglu­gerðum settum samkvæmt þeim að teknu tilliti til annarrar löggjafar.

 Athugasemdir leyfishafa: Leyfishafi bendir á að aðgangur að ruslageymslu sé tryggður með samningi milli leigusala og kæranda frá desember 2021. Tekið hafi verið tillit til þess í hinni kærðu ákvörðun að kærandi hafi lagst gegn byggingu fleiri sorpgeymslna á lóðinni. Þrátt fyrir það hafi heilbrigðiseftirlitið talið, að teknu tilliti til framkominna gagna og athugasemda, að fallast yrði á útgáfu starfsleyfisins, en tekið fram að kæmi síðar í ljós að fjöldi sorpíláta reyndist ófullnægjandi væri unnt að endurskoða útgáfu leyfisins. Sú niðurstaða sé í samræmi við meðalhóf og almenna skynsemi.

Umsögn byggingarfulltrúa frá 4. júlí 2025 hafi falið í sér að hann hafi talið að samningur kæranda og leigusala frá 2021 væri ekki gildur sökum 1. mgr. 19. gr. laga um fjöleignarhús, þ.e. að ekki lægi fyrir samþykki um að leigutaka væri heimilt að nýta umrædda sorpgeymslu. Sú niðurstaða hafi verið röng, enda allir sammála því að samningurinn frá 2021 sé enn í fullu gildi. Fyrir liggi að bæði byggingar- og starfsleyfi hafi verið til staðar fyrir sambærilegan veitingarekstur í sama rými áður en sótt hafi verið um hið umþrætta starfsleyfi, en sá rekstur hafi nýtt sama sorpgerði. Ekkert hafi breyst í þeim málum. Vert sé að benda á að umsögn byggingarfulltrúa sé rökstudd með sama hætti og allar slíkar umsagnir í málum er varði útgáfu starfsleyfis. Ekki þurfi að verja fleiri orðum en nauðsynlegt sé til þess að veita jákvæða umsögn.

 Ekki sé um neina breytingu á hagnýtingu séreignar að ræða í skilningi 27. gr. laga um fjöleignarhús. Fyrir hafi verið veitingastaður í sama rými með starfsleyfi sem gefið hafi verið út á sömu forsendum. Um framangreint sé vísað til dóms Hæstaréttar í máli nr. 505/2004, þar sem leitast hafi verið við að ógilda byggingarleyfi fyrir veitingarekstri sem hafi komið í stað verslunarrýmis í fjöleignarhúsi. Þeirri kröfu hafi verið hafnað á þeim forsendum að reksturinn samræmdist aðalskipulagi og ósannað væri að breytingin fæli í sér svo aukið ónæði að sam­þykki annarra eigenda fasteigna í fjöleignarhúsinu hefði þurft fyrir byggingarleyfinu. Með hliðsjón af því fordæmi sé ekki önnur niðurstaða tæk en að hafna málatilbúnaði kæranda.

Hvað varði þá kvöð sem hvíli á rými 0104, um að opnunartími veitingastaðar megi ekki vera til lengur en til kl. 23:00, sé bent á að í umsókn leyfishafa hafi verið sótt um opnunartíma til kl. 23:00. Umrædd kvöð sé enn í fullu gildi og breyti engu þótt starfsleyfið kveði á um að hámarksopnunartími sé til kl. 23:30. Sá tími sé einfaldlega hámarksopnunartími fyrir veitinga­stað í flokki II samkvæmt reglugerð nr. 1277/2016 um veitingastaði, gististaði og skemmtana­hald og sé sem slíkur ávallt tilgreindur í leyfum sem þessum. Augljóslega varði það ekki ógildingu leyfisins þótt til staðar sé einkaréttarleg skuldbinding um að ekki skuli vera opið lengur en til kl. 23:00. Tilvísun til dóms Hæstaréttar í máli nr. 134/1958 eigi ekki við. Um lögbannsmál hafi verið ræða en ekki mál um ógildingu stjórnvaldsákvörðunar, en kærandi geti ávallt farið fram á lögbann um opnun bakarísins eftir kl. 23:00.

 Fyrir liggi að gerð hafi verið krafa um svokallað ósonútblásturskerfi á báðum veitingastöðum á jarðhæð Hverfisgötu 96 og Barónsstígs 6, sem þegar hafi verið sett upp. Hafi veri staðfest af heilbrigðiseftirlitinu að umrætt kerfi dragi verulega úr lyktarmengun. Að mati þess geti orðið vart við bökunarlykt hluta úr degi, en starfsemi leyfishafa sé þess eðlis að ekki ætti að vera lyktarmengun af starfseminni. Því mati hafi að vitaskuld ekki verið hrundið og verði því ekki séð að skilyrði um umtalsverða loftmengun eða skerðingu á loftgæðum geti verið uppfyllt.

 Viðbótarathugasemdir kæranda: Kærandi hafnar frávísunarkröfu Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur þar sem kærufrestur hafi runnið út laugardaginn 23. ágúst 2025, en í því tilviki framlengist frestur til næsta virka dags, sbr. 2. mgr. 8. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Hvað varði ummæli stjórnvaldsins um valdsvið úrskurðarnefndarinnar sé bent á að endurskoðun stjórnvaldsákvörðunar væri marklaus ef ekki væri heimilt að kanna lögmæti og réttmæti þeirra forsendna sem ákvörðunin byggist á, svo sem varðandi þær umsagnir sem séu lögboðinn grund­völlur ákvörðunarinnar.

Svo virðist sem heilbrigðiseftirlitið og leyfishafi rangtúlki efni samnings kæranda og leigusala frá 2021. Í samningnum hafi verið veitt heimild til byggingar eins ruslagerðis, með þremur ruslaílátum ekki stærri en 1.000 lítra. Þessu ruslagerði hafi síðar verið alfarið ráðstafað undir starfsemi veitingastaðarins í rými 0103. Bygging hins umsamda ruslagerðis hafi þegar átt sér stað og því verið komið fyrir í samræmi við efni samkomulagsins. Með því að ráðstafa rusla­gerðinu undir starfsemi í rými 0103 hafi verið ljóst að aðrir leigutakar gætu ekki nýtt rusla­gerðið þar sem stærð þess sé takmörkuð og vegna umfangs og magns þess sorps og/eða úrgangs sem falli frá atvinnustarfsemi.

Afleiðing af útgáfu starfsleyfisins sé að sorphirðubílar mæti jafnan á bilinu frá kl. 05:15–06:30, með tilheyrandi hávaða og sírenuvæli, til þess að sækja sorp í ruslagerðið. Megi í því samhengi vísa sérstaklega til 26. gr. laga um fjöleignarhús nr. 26/1994, sem kveði á um að hagnýting séreignar megi ekki valda öðrum „ónauðsynlegu og óeðlilegu tjóni“. Það sé augljóst að fjölgun tæminga, með þeim hætti sem raun beri vitni, valdi það miklu ónæði fyrir íbúa að margir eigi erfitt með svefn á þeim tíma sem sorphirðubílarnir mæti. Samkvæmt greinargerð heilbrigðis­eftirlitsins eigi að hirða sorp daglega.

Afstaða heilbrigðiseftirlitsins um að aukin tíðni tæmingar leysi vandann sé í andstöðu við efni reglugerðar um meðhöndlun úrgangs nr. 803/2023. Reglugerðin gerir kröfu um að fullnægjandi aðstaða sé til staðar áður en starfsleyfi sé gefið út, en ekki að loforð um framtíðarlausnir nægi. Í þessu samhengi sé vísað til úrskurðar úrskurðanefndarinnar í máli nr. 76/2003 þar sem byggingarleyfi fyrir veitingastað hafi meðal annars verið fellt úr gildi sökum þess að fyrir­komulag sorpmála í kjallara hafi verið talið óviðunandi og í andstöðu við byggingar­reglugerð. Þá hafi það verið talið í úrskurði nefndarinnar í máli nr. 54/2002 til annmarka á byggingarleyfi að ekki hafi verið tryggt við veitingu þess að fyrirhuguð lausn á sorplosun frá veitingastað væri möguleg. Það sé því ljóst að leysa þurfi sorpmál áður en starfsleyfi séu gefin út.

Með neikvæðri umsögn byggingarfulltrúa frá 4. júlí 2025 hafi legið fyrir formleg, rökstudd stjórnvaldsathöfn, í formi umsagnar, sem staðfesti lagalega hindrun fyrir útgáfu starfsleyfis. Heilbrigðiseftirlitinu hafi borið að ganga úr skugga um að þessi lagalega hindrun væri ekki lengur til staðar, en sú rannsókn hafi aldrei farið fram.

Kærandi ítrekar sjónarmið um að hin kærða ákvörðun hafi verið veitt í beinni andstöðu við þinglýsta eignarréttarlega kvöð. Til viðbótar við dóm Hæstaréttar í máli nr. 541/1959 vísar kærandi einnig til dóms Hæstaréttar í máli nr. 118/2009 þar sem komist hafi verið að þeirri niðurstöðu að ekki væri hægt með deiliskipulagi að leggja kvöð um umferðarrétt yfir einkalóð, í þágu annarrar einkalóðar, án samþykkis eiganda eða eignarnáms. Í samræmi við það fáist ekki staðist að með útgáfu starfsleyfis í þágu eins aðila sé hnekkt þinglýstum réttindum annarra aðila, sbr. 72. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi eignaréttarins.

Umsögn um uppsetningu á svonefndu ósonkerfi í atvinnurýmunum sé í besta falli einhvers konar viðurkenning á því að fyrri búnaður hafi verið algerlega ófullnægjandi, en ekki að núverandi ástand sé í lagi. Það breyti þó engu um að staðsetning útblástursröranna á svölum íbúðar 501 sé í andstöðu við 8. mgr. gr. 14.9.1. í byggingarreglugerð nr. 112/2012 og að lyktar­mengun berist í húsið.

Viðbótarathugasemdir Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur: Stjórnvaldið bendir á að kvartanir um hávaða og ónæði vegna sorphirðu hafi ekki borist því áður. Verði þetta rannsakað í framhaldi af kvörtun kæranda og muni heilbrigðiseftirlitið fara yfir það með leyfishafa að takmarka þurfi það ónæði sem nágrannar verði fyrir af rekstrinum. Tekið sé undir með kæranda að útblástur við þaksvalir Hverfisgötu 94 sé óheppilegur með tilliti til ónæðis og grenndar­áhrifa. Óhjákvæmilegt er að einn eða fleiri íbúar verði fyrir ónæði af útblæstri sem sé staðsettur á þaksvölum, en heilbrigðiseftirlitið hafi gripið til aðgerða sem rúmist innan valdheimilda embættisins til að lágmarka ónæðið.

Síðari viðbótarathugsemdir kæranda: Til stuðnings þeirri málsástæðu kæranda að samþykki allra eigenda hússins skv. 27. gr. fjöleignarhúsalaga nr. 26/1994 þurfi fyrir rekstrinum bendir kærandi nú á dóm Hæstaréttar í máli nr. 624/2016, þar sem avinnustarfsemi sem olli ónæði var talin krefjast samþykkis allra. Úrskurðarnefndin hafi ítrekað komist að þeirri niðurstöðu að heilbrigðiseftirlitið hafi vanrækt að rannsaka að fullu áhrif starfsemi áður en leyfi hafi verið veitt. Í máli þessu hafi stjórnvaldið vitað af vandamálum tengdum úrgangi og loftræsingu en þrátt fyrir það hafi ekki verið gerð heildstæð úttekt á uppsöfnuðum áhrifum nýs rekstrar.

——-

Undir rekstri þessa máls óskaði úrskurðarnefndin eftir skýringum frá byggingarfulltrúa hvort afstaða hefði verið tekin til framkominna athugasemda um ófullnægjandi loftræsibúnað. Í svari byggingarfulltrúa kom fram að 8. mgr. gr. 14.9.1. í byggingarreglugerð nr. 112/2012 kvæði á um skilyrði fyrir náttúrulegri loftræsingu, en þar sem loftræsibúnaður kaffihússins að Barónsstíg 6 væri vélrænt ósonkerfi ætti téð ákvæði ekki við. Hægt væri að fella loftræsi­búnað kaffihúsins undir 9. mgr. sömu greinar, en ákvæðið mælir fyrir um að útsog frá eld­húsum, baðherbergjum og salernum skuli almennt ná upp fyrir efstu klæðningu þaks. Vísar byggingarfulltrúi til þess að af orðalagi ákvæðisins leiði að ekki sé áskilið að útsog nái upp fyrir efstu klæðningu þaks í öllum tilfellum. Að auki geri ákvæðið ekki kröfu um að útsog nái upp fyrir efstu klæðningu þaks allra hluta hússins, enda væri slíkt ógerningur í mörgum tilfellum þar sem margar byggingar geti talist eitt hús. Sé það því mat embættisins að loftræsikerfið sé ekki í ósamræmi við byggingarreglugerð.

Í tilefni af fyrirspurn úrskurðarnefdarinnar kom kærandi á framfæri frekari athugasemdum. Telur hann að svör byggingarfulltrúa feli í sér ranga lögskýringu á 8. og 9. mgr. gr. 14.9.1. í byggingarreglugerð. Um starfsemi og útblástur frá atvinnustarfsemi, þ.m.t. atvinnueldhúsum og framleiðslubakaríum, gildi hinar sértæku og ströngu reglur 10. hluta byggingar­reglugerðar, einkanlega gr. 10.2.3, sbr. úrskurð nefndarinnar í máli nr. 78/2013. Í svari byggingarfulltrúa hafi alfarið verið litið fram hjá framangreindri skipan ákvæða í byggingarreglugerð. Í stað þess hafi starfsemin verið heimfærð undir almenn ákvæði 14. hluta, án þess þó að það hafi verið rökstutt. Þeim reglum sé ætlað að vernda almenning (íbúa) fyrir óþægindum af völdum mengandi atvinnustarfsemi. Úrskurðarnefndinni beri að hafna túlkun byggingarfulltrúa þar sem hún sé í andstöðu við þær reglur sem gildi um atvinnustarfsemi. Að auki ítrekar kærandi sjónarmið um að útblástursrör á svölum íbúðar 501 nái ekki upp fyrir efstu klæðningu þaks og skipti þá ekki máli hvort miðað sé við þak eins húss frekar en annars. Ákvæði 9. mgr. gr. 14.9.1. í byggingarreglugerð feli í sér megingreglu sem gildi um fyrirkomulag úblásturs og hæð útblástursröra, en frávik frá því beri að skýra þröngt. Aðeins sé hægt að víkja frá meginreglunni ef sýnt sé fram á með málefnalegum hætti að sú lausn sem stefnt sé að uppfylli megintilgang ákvæðisins, þ.e. að hún valdi íbúum og almenningi ekki ónæði eða óþægindum.

——-

Færðar hafa verið fram frekari röksemdir í máli þessu sem ekki verða raktar nánar, en úrskurðarnefndin hefur haft þær til hliðsjónar við úrlausn málsins.

Niðurstaða: Í máli þessu er deilt um lögmæti ákvörðunar Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur frá 21. júlí 2025 um að gefa út starfsleyfi til 12 ára fyrir kaffihús í fjöleignarhúsinu að Barónsstíg 6. Leyfið var gefið út á grundvelli laga nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir og er kæruheimild í 65. gr. laganna.

Samkvæmt 2. mgr. 4. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála er kærufrestur til úrskurðarnefndarinnar einn mánuður frá því að kæranda varð kunnugt eða mátti vera kunnugt um ákvörðun þá sem kæra lýtur að. Fjallað er um útreikning frests í 8. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og segir í 1. mgr. að þar sem kveðið er á um frest í lögum telst sá dagur, sem fresturinn er talinn frá, ekki með í frestinum. Kæranda var tilkynnt um hina kærðu ákvörðun 22. júlí 2025. Byrjaði kærufrestur að líða næsta dag í samræmi við 1. mgr. 8. gr. laga nr. 37/1993 og lauk honum því 22. ágúst s.á., sbr. athugasemdir við síðastnefndu lagagrein í frumvarpi því er varð að stjórnsýslulögum. Kæra barst úrskurðarnefndinni 24. s.m. og þar með að liðnum kærufresti.

Í 28. gr. stjórnsýslulaga er fjallað um áhrif þess ef kæra berst að liðnum kærufresti. Ber þá samkvæmt 1. mgr. ákvæðisins að vísa kæru frá nema að afsakanlegt verði talið að kæran hafi ekki borist fyrr eða veigamiklar ástæður mæli með því að kæran verði tekin til efnismeðferðar. Tiltekið er í athugasemdum við 28. gr. í frumvarpi til stjórnsýslulaga að sem dæmi um tilvik þar sem afsakanlegt yrði talið að kæra hafi ekki borist fyrr sé þegar lægra stjórn­vald hafi vanrækt að veita kæruleiðbeiningar eða veitt rangar eða ófullnægjandi upplýsingar. Einnig segir að við mat á því hvort skilyrði séu til að taka mál til meðferðar að loknum kærufresti þurfi að líta til þess hvort aðilar að málinu séu fleiri en einn og með andstæða hagsmuni. Sé svo sé rétt að taka mál einungis til kærumeðferðar að liðnum kærufresti í algjörum undantekningar­tilvikum. Þá er tekið fram í athugasemdum við 2. mgr. 4. gr. í frumvarpi því sem varð að lögum nr. 130/2011 að kærufrestur til úrskurðarnefndarinnar sé styttri en almennur kærufrestur stjórnsýslulaga. Segir nánar að brýnt sé að ágreiningur um form eða efni ákvörðunar verði staðreyndur sem fyrst. Þar liggja að baki sjónarmið um réttaröryggi og tillit til hagsmuna leyfishafa sem allajafna hefur ríkra hagsmuna að gæta í kærumálum sem varða leyfi hans.

Úrlausn kærumáls þessa varðar ekki aðeins hagsmuni kæranda heldur einnig leyfishafa. Aftur á móti liggur fyrir að kærandi sendi tölvupóst til úrskurðarnefndarinnar 20. ágúst 2025 og spurði hvort nefndin gæti staðfest hvenær kærufrestur myndi líða undir lok. Samdægurs var honum svarað á þá leið að kærufrestur ætti að vera til 23. s.m., en þar sem það væri laugardagur ætti fresturinn að framlengjast til 25. s.m. Um leið var þó tekið fram að um almennar leið­beiningar væri að ræða og að með svarinu hefði ekki verið tekin afstaða til loka kærufrests. Þá verður einnig að líta til þess að í tilkynningu starfsmanns heilbrigðiseftirlitsins til kæranda 22. júlí 2025, þegar upplýst var um útgáfu hins kærða starfsleyfis, var kæranda ekki leiðbeint um kæruheimild og kærufrest. Verður hér að minna á að rík leiðbeiningarskylda hvílir á heilbrigðiseftirlitinu gagnvart þeim sem ákvörðun um útgáfu rekstrarleyfis beinist að sem og nágrönnum og öðrum sem hafa hagsmuna að gæta og leita til stjórnvaldsins vegna þess. Samkvæmt 20. gr. stjórnsýslulaga skal leiðbeina þeim sem eiga beina aðild að málum um kæruheimild og kærufresti. Þegar því ákvæði sleppir ber að leiðbeina öðrum um sömu atriði á grundvelli 7. gr. laganna þegar slíkt á við, en það að lögmaður hafi komið fram fyrir hönd kæranda leysir stjórnvaldið ekki undan þeirri skyldu sinni. Með hliðsjón af framangreindu eru fyrir hendi afsakanlegar ástæður í skilningi 1. tölul. 1. mgr. 28. gr. stjórnsýslulaga og verður mál þetta því tekið til efnismeðferðar.

——-

Samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um hollustuhætti og mengunarvarnir skal allur atvinnurekstur, sbr. viðauka I, II og IV, hafa gilt starfsleyfi sem Umhverfis- og orkustofnun eða heilbrigðis­nefndir gefa út, sbr. þó 7. gr. a og 8. gr. Þá geta heilbrigðisnefndir skv. 48. gr. sömu laga falið framkvæmdastjóra heilbrigðiseftirlits afgreiðslu einstakra mála sem undir heilbrigðis­nefndina heyra, en þannig hefur framkvæmdastjóri Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur heimild til að taka ákvörðun um útgáfu starfsleyfis í stað heilbrigðisnefndar, sbr. viðauka 2.2 við samþykkt nr. 1020/2019 um stjórn Reykjavíkurborgar og fundarsköp borgarstjórnar. Sam­kvæmt 107. tl. viðauka IV við lög nr. 7/1998 eru veitingastaðir á meðal þeirrar starfsemi sem heilbrigðis­nefndir gefa út starfsleyfi fyrir.

Til þess að stuðla að framkvæmd hollustuverndar er ráðherra heimilt samkvæmt 4. gr. laganna að setja í reglugerð almenn ákvæði, meðal annars um eftirlit með atvinnurekstri og útgáfu og efni starfsleyfa. Um framkvæmd hollustuverndar og heilbrigðiseftirlits gildir reglugerð nr. 903/2024 um hollustuhætti. Við gerð starfsleyfis og útgáfu þess ber heilbrigðiseftirlitinu að fara að þeim málsmeðferðarreglum sem í reglugerðinni eru tilgreindar sem og lögum nr. 7/1998 og stjórnsýslulögum. Í lokamálslið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 7/1998 er tiltekið að starfsleyfi skuli veitt uppfylli starfsemi þær kröfur sem til hennar séu gerðar samkvæmt lögunum og reglugerðum settum samkvæmt þeim að teknu tilliti til annarrar löggjafar. Er þar m.a. að líta til skipulagslaga nr. 123/2010, laga nr. 160/2010 um mannvirki, laga nr. 55/2003 um meðhöndlun úrgangs og laga nr. 25/2007 um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald.

Tillaga að hinu kærða starfsleyfi var auglýst í samræmi við 7. gr. laga nr. 7/1998 og gafst kæranda kostur á að koma að athugasemdum, sem hann og gerði. Starfsleyfinu fylgdi einnig greinargerð í samræmi við 6. mgr. 9. gr. reglugerðar nr. 903/2004 þar sem athugasemdum sem bárust vegna auglýsingarinnar var svarað. Einnig var þar lýst breytingu sem gerð yrði á lýsingu starfseminnar í útgefnu starfsleyfi. Meðal athugasemda kæranda vegna tillögunnar, sem einnig eru tíundaðar í kæru, er að ekki sé til staðar fullnægjandi aðstaða fyrir sorp sem falli til vegna starfseminnar, að efni hins útgefna leyfis samræmist ekki þinglýstri kvöð um opnunartíma og að útblástursrör sem kaffihúsið noti uppfylli ekki skilyrði byggingarreglugerðar nr. 112/2012. Að auki er á því byggt í kæru að verulegir annmarkar séu á jákvæðri umsögn byggingarfulltrúa og að þörf hafi verið á samþykki allra eigenda skv. 27. gr. fjöleignarhúsalaga nr. 26/1994 vegna breyttrar hagnýtingar á séreign.

——-

Allur atvinnurekstur sem sótt er um starfsleyfi fyrir skal vera í samræmi við skipulag, sbr. 3. málsl. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 7/1998. Samkvæmt Aðalskipulagi Reykjavíkur 2040 er Baróns­stígur 6 á skilgreindu miðborgarsvæði M1, svæði þar sem almennar miðborgarheimildir gilda. Þar eru heimilaðir veitingastaðir í flokki II, en skv. 17. gr. reglugerðar nr. 1277/2016 um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald falla í þann flokk umfangslitlir veitingastaðir þar sem starfsemin er ekki til þess fallin að valda ónæði í nágrenninu, svo sem með háværri tónlist, og kallar ekki á mikið eftirlit og/eða löggæslu. Í neðanmálsgrein við töflu 19.2. í aðal­skipulaginu er skýringargrein um skilmála fyrir veitingastaði í flokki II og segir þar að opnunartími skuli almennt takmarkast við kl. 01:00 um helgar og á frídögum en kl. 23:00 virka daga, nema annað sé tekið fram. Samkvæmt þessu samræmist hin umrædda starfsemi gildandi skipulagi.

Með hinu kærða starfsleyfi er það skilyrði sett að starfsemi verði ekki í rýminu frá kl. 23:30 til 07:00. Telur kærandi það ekki samræmast efni þinglýstrar kvaðar sem hvíli á rýminu, en téð kvöð kveður á um að opnunartími og mannfagnaðir í eignarhlutanum megi ekki vera lengur en til kl. 23:00 alla daga vikunnar. Ekki verður fallist á það sjónarmið kæranda enda ljóst að tilvísað starfleyfisskilyrði mælir fyrir um hvenær starfsemi er leyfileg í rýminu á meðan kvöðin beinist að opnunartíma staðarins. Bent skal á að afgreiðslutími veitingastaða er ákveðinn í rekstrarleyfum sem sýslumenn gefa út skv. lögum nr. 85/2007, sbr. 3. mgr. 11. gr. þeirra laga.

——-

Samkvæmt 8. gr. reglugerðar um hollustuhætti skal rekstraraðili sýna fram á að samþykki byggingarfulltrúa liggi fyrir og starfsemin standist skipulag. Ákvæðið lýsir því ekki nánar hvað eigi að felast í nefndu „samþykki“, en gera verður ráð fyrir að með því sé m.a. átt við að byggingarfulltrúi staðfesti að það húsnæði sem umsókn um starfsleyfi lýtur að standist þær kröfur sem gerðar séu í byggingarreglugerð að teknu tilliti til ráðgerðrar starfsemi. Er enda mælt fyrir um í 17. gr. reglugerðar um hollustuhætti að húsnæði sem fjallað sé um í reglugerðinni skuli vera í samræmi við ákvæði byggingarreglugerðar. Hvað það varðar telur kærandi að þar sem útblástursrör nái ekki upp fyrir efstu klæðningu þaks sé skilyrði þess efnis í 8. mgr. gr. 14.9.1. í byggingarreglugerð ekki uppfyllt. Sambærilegum athugasemdum kom hann á framfæri við auglýsta tillögu að starfsleyfi, en í greinargerð leyfisins svaraði heilbrigðiseftirlitið því til að eftirlit með staðsetningu útblásturs heyrði undir byggingar­fulltrúa. Þótt það sé í sjálfu sér rétt leysir það ekki stjórnvaldið undan þeirri skyldu að meta hverju sinni hvort öllum skilyrðum til útgáfu starfsleyfis til rekstrar sé fullnægt. Þrátt fyrir að jákvæð umsögn byggingarfulltrúa frá 21. júlí 2025 hafi legið fyrir er til þess að líta að í henni sagði einungis að húsnæðið „heimilar þessa notkun.“ Telja verður að við þær aðstæður hafi stjórnvaldinu borið að afla frekari upplýsinga frá byggingarfulltrúa um það hvort loftræsi­búnaður hússins væri í samræmi við byggingarreglugerð, sbr. rannsóknarreglu 10. gr. stjórn­sýslulaga. Telja verður það til annmarka á hinni kærðu ákvörðun að svo hafi ekki verið gert.

Svo sem áður hefur komið fram óskaði úrskurðarnefndin eftir skýringum frá byggingar­fulltrúa um hvort hann hefði tekið afstöðu til athugasemda kæranda um ófullnægjandi loftræsibúnað. Voru ekki veitt svör við því hvort svo hefði verið gert. Á hinn bóginn færði byggingarfulltrúi fram þær skýringar að 8. mgr. gr. 14.9.1. í byggingarreglugerð ætti ekki við þar sem ákvæðið fjalli um kröfur til náttúrulegrar loftræsingar. Aftur á móti taldi hann að fremur mætti fella loftræsibúnað kaffihússins undir 9. mgr. sömu greinar sem kveður á um að útsog frá eldhúsum skuli almennt ná upp fyrir efstu klæðningu þaks, en að mati embættisins var staðsetningu útsogsins ekki í ósamræmi við greint ákvæði byggingar­reglugerðarinnar. Fyrir liggur að útsog frá hinni umdeildu starfsemi er við enda rúmgóðra svala íbúðar 501 í húsinu að Hverfisgötu 96 og nær ekki upp fyrir efstu klæðningu þaks hússins. Verður að telja fyrirkomulag loftræsingarinnar óheppilegt með tilliti til grenndar­áhrifa gagnvart íbúum þeirrar íbúðar. Aftur á móti er ljóst að af orðalagi ákvæðisins að ekki er um ófrávíkjanlegt skilyrði að ræða. Þrátt fyrir að útsogið nái ekki upp fyrir efstu klæðningu þaks hússins verður ekki talið að ósamræmið fari gegn tilvitnuðum ákvæðum byggingar­reglugerðar þannig að raskað geti gildi hins kærða starfsleyfis.

——-

Fyrir liggur í máli þessu að byggingarfulltrúi veitti neikvæða umsögn 4. júlí 2025 fyrir rekstri kaffihússins á þeim grundvelli að skortur væri á fullnægjandi samþykki íbúa að Hverfisgötu 94–96 og Barónsstíg 6 fyrir ráðstöfun hluta af sameignarlóð til hagnýtingar fyrir sorpaðstöðu, sbr. 1. mgr. 10. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki, sbr. 19. gr. laga um fjöl­eignarhús nr. 26/1994. Ljóst er að afstaða byggingarfulltrúa breyttist með hinni jákvæðu umsögn frá 21. júlí 2025. Þótt sá viðsnúningur hafi ekki verið rökstuddur þykir það ekki hafa þýðingu um úrlausn kærumáls þessa, enda verður að telja að fullnægjandi heimild til hag­nýtingar um­þrættrar sorpaðstöðu sé til staðar með hliðsjón af samningi kæranda og seljanda fasteigna í fjölbýlishúsinu frá 2021 sem kveður skýrt á um aðgengi leigutaka atvinnurýmis á jarðhæð að sorpaðstöðunni. Þá verður heldur ekki séð að þörf hafi verið á samþykki sam­eigenda skv. 27. gr. fjöleignarhúsalaga þar sem ekki var um að ræða breytingu á hagnýtingu séreignar frá því sem áður var.

——-

Fjallað er um meðhöndlun úrgangs í samnefndum lögum nr. 55/2003. Samkvæmt 1. mgr. 9. gr. laganna skal allur úrgangur færður til viðeigandi meðhöndlunar eftir því sem nánar er kveðið á um í reglugerð eða samþykktum sveitarfélaga. Í 16. gr. reglugerðar nr. 803/2023 um með­höndlun úrgangs er fjallað um sértækar skyldur rekstraraðila. Mælt er fyrir um það í 1. mgr. greinarinnar að rekstrarúrgangi sem falli til við atvinnurekstur skuli safna saman og flytja brott þegar í stað eða geyma með þeim hætti að óhollusta eða óþrifnaður stafi ekki af. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar skal rekstraraðili sjá til þess að rekstri hans fylgi nægilega mörg ílát og að þau séu lagfærð og endurnýjuð eftir þörfum. Óheimilt er að veita atvinnurekstri starfsleyfi eða staðfesta skráningu nema „fullnægjandi aðstaða“ sé fyrir hendi til þess að geyma og flokka úrgang. Þá hefur Reykjavíkurborg sett samþykkt um meðhöndlun úrgangs og er hún nr. 1316/2024. Fram kemur í 8. gr. samþykktarinnar að tryggt skuli að fjöldi íláta sé í samræmi við flokkun sem nauðsynleg sé og að ílátin rúmi þann úrgang sem falli til við viðkomandi rekstur milli tæminga eða hirðuumferða.

Af framangreindum ákvæðum verður að leggja til grundvallar að ekki komi til álita að veita starfsleyfi fyrir veitingastað nema umsækjandi hafi sýnt fram á að fullnægjandi aðstaða sé til staðar til að geyma og flokka úrgang. Við mat á því hvað sé fullnægjandi í þeim skilningi verður ekki séð að gerðar séu hlutlægar eða ófrávíkjanlegar kröfur á borð við fjölda sorpíláta eða stærð þeirra. Að mati nefndarinnar ber leyfisveitanda því að leggja atviksbundið mat á það hvort sú sorpaðstaða sem til staðar sé teljist fullnægjandi með hliðsjón af umræddri starfsemi, áætluðu umfangi úrgangs sem falli til vegna rekstursins og tíðni sorphirðu. Fyrir liggur að leyfishafi hefur afnot af þrídeildu sorpgerði sem jafnframt er notað af öðrum veitingastað, en heilbrigðiseftirlitið telur að sú aðstaða sé fullnægjandi m.t.t. þeirra áforma leyfishafa að sorp verði hirt daglega. Með hliðsjón af framangreindu verður fallist á að hin umrædda sorpaðstaða leyfishafa sé fullnægjandi í skilningi 16. gr. reglugerðar um hollustuhætti, en jafnframt þykir rétt að árétta það sem fram kemur í greinargerð heilbrigðiseftirlitsins með hinu kærða starfsleyfi að ef sorpaðstaðan reynist síðar meir ófullnægjandi getur það leitt til endurskoðunar leyfisins, sbr. 2. mgr. 6. gr. laga nr. 71/1998.

Með hliðsjón af öllu framangreindu verður að hafna kröfu kæranda um ógildingu þeirrar ákvörðun Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur frá 21. júlí 2025 að gefa út starfsleyfi til 12 ára til reksturs kaffihúss í fjöleignarhúsi að Barónsstíg 6.

 Úrskurðarorð:

Hafnað er kröfu kæranda um að ógilda ákvörðun Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur frá 21. júlí 2025 um að gefa út starfsleyfi til 12 ára til reksturs kaffihúss í fjöleignarhúsi að Barónsstíg 6.

des 09
Love0

108/2025 Þynningarsvæði á Grundartanga

Með

Árið 2025, þriðjudaginn 9. desember, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Arnór Snæbjörnsson formaður, Aðalheiður Jóhannsdóttir prófessor, Kristín Svavarsdóttir vistfræðingur, Þorsteinn Sæmundsson jarðfræðingur og Þorsteinn Þorsteinsson byggingar­verkfræðingur.

Fyrir var tekið mál nr. 108/2025, kæra á ákvörðun Umhverfis- og orkustofnunar frá 19. júní 2025 um að breyta starfsleyfum Norðuráls Grundartanga ehf. og Elkem Ísland ehf.

 Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 18. júlí 2025, er barst nefndinni sama dag, kæra Galtarhöfn ehf., eigandi Galtarlækjar 1, eigandi Galtarlækjar 2, og Skagastál ehf., eigandi Fellsenda, ákvarðanir Umhverfis- og orkustofnunar, dags. 19. júní 2026, um að breyta starfsleyfum Norðuráls Grundartanga ehf. og Elkem Ísland ehf. Er þess krafist að ákvarðanirnar verði felldar úr gildi.

Með bréfi til úrskurðarnefndarinnar, dags. 18. júlí 2025, er barst nefndinni sama dag, kærir Norðurál Grundartanga ehf., sömu ákvörðun Umhverfis- og orkustofnunar varðandi starfsleyfi fyrirtækisins með kröfu um ógildingu hennar. Verður það kærumál, sem er nr. 109/2025, sameinað máli þessu þar sem sama ákvörðun er kærð í báðum málunum til ógildingar og hagsmunir kærenda þykja ekki standa því í vegi.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Umhverfis- og orkustofnun 22. ágúst 2025.

Málavextir: Umhverfis iðjuver fyrirtækja sem starfa á iðnaðarsvæðinu á Grundartanga var skilgreint svonefnt þynningarsvæði samkvæmt 22. gr. reglugerðar nr. 787/1999 um loftgæði, sem tók sérstaklega til brennisteinsdíoxíðs, sem og þynningarsvæði sem tók til flúors. Afmörkun þessara svæða var á sínum tíma byggð á loftdreifingarlíkani fyrir einstaka mengunarþætti. Þrjú fyrirtæki, Alur álvinnsla ehf., Norðurál og Elkem, standa sameiginlega að umhverfisvöktun vegna iðnaðarsvæðisins, sem tekur mið af þynningarsvæðunum.

Með bréfi Umhverfis- og orkustofnunnar, dags. 6. mars 2025, var fyrirtækjunum þremur tjáð að starfsleyfi iðjuvera þeirra yrðu tekin til endurskoðunar á árinu og þau uppfærð miðað við niðurstöður um bestu aðgengilegu tækni (BAT) sem innleidd hefði verið í íslenskan rétt. Samhliða yrði umhverfisvöktunaráætlun iðjuveranna endurskoðuð með vísan til breyttra forsendna um sýnatökur og þynningarsvæði, en áætlunin var sett til tíu ára frá árinu 2018 að telja. Þess var óskað í bréfinu að tillögu að nýrri umhverfisvöktunaráætlun yrði skilað til stofnunarinnar eigi síðar en 2. júní 2025.

Með bréfi dags. 4. apríl 2025 var Norðuráli tilkynnt að Umhverfis- og orkustofnun áformaði að gera breytingu á starfsleyfi félagsins til reksturs álvers með heimild í 2. mgr. 6. gr. laga nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir. Breytingin fæli í sér brotfall ákvæða um þynningarsvæði, en í staðinn kæmu sérstök viðmiðunarmörk fyrir flúor utan marka iðnaðarsvæðisins á Grundartanga. Voru þau gildi þau sömu og áður giltu utan þynningarsvæðis samkvæmt starfsleyfi. Framangreind áform væru í samræmi við þá stefnumörkun stjórnvalda að fella brott þynningarsvæði í starfsleyfum til mengandi starfsemi með vísan til tilskipunar 2010/75/ESB um losun í iðnaði, sem innleidd hefur verið með lögum nr. 7/1998 og reglugerð nr. 550/2018 um losun frá atvinnurekstri og mengunarvarnaeftirlit.

Í svarbréfi Norðuráls, dags. 14. apríl 2025, var á það bent að í starfsleyfum annarra álfyrirtækja á Íslandi væru nú engar tilvísanir til þynningarsvæða. Væri eðlilegt að starfsleyfi þessara fyrirtækja væru sambærileg og að áformuð grein 1.10 í starfsleyfinu „Viðmiðunarmörk fyrir flúóríð og flúor“ yrði felld niður. Með því yrði starfsleyfi félagsins sambærilegt starfsleyfum annarra álvera. Þá lægi fyrir að bæði starfsleyfi og umhverfisvöktunaráætlun fyrir Grundartangasvæðið yrðu uppfærð á árinu og var óskað eftir því að framlagðar tillögur að breytingu starfsleyfis yrðu ræddar samhliða og í samhengi við þá endurskoðun, svo sem vænta hefði mátt af bréfi Umhverfis- og orkustofnunar frá 6. mars 2025.

Tillögur að breytingum á starfsleyfum Elkem og Norðuráls voru auglýstar frá 7. maí til 4. júní 2025. Í umsögn Norðuráls, dags. 4. júní s.á., kom fram að ef gr. 1.10 í starfsleyfinu yrði ekki felld úr gildi og staðsetning mælistöðva fyrir loftgæði endurskoðuð fæli breytingin í sér verulega íþyngjandi kröfur sem væri óvíst að væru samrýmanlegar þeim losunarmörkum sem skilgreind væru í gr. 3.9 starfsleyfisins og byggðust á BAT niðurstöðum. Voru því áréttaðar kröfur um að ákvæði gr. 1.10 mundu falla brott í heild sinni ásamt fylgiskjali 4. Í svörum Umhverfis- og orkustofnunnar við þessu kom fram að tekið væri undir að þörf væri á að endurskoða gr. 1.10., sem væri hluti af endurskoðun starfsleyfisins, en ekki þeirri breytingu sem aðeins fælist í afnámi þynningarsvæðis úr starfsleyfi fyrirtækisins. Stofnunin hefði tilkynnt rekstraraðilum að þörf væri á endurskoðun umhverfisvöktunaráætlunar Grundartanga og óskað eftir tillögum þeirra að nýrri áætlun. Staðsetning loftgæðastöðva yrði skoðuð í þeirri endur­skoðun. Ákvörðun um breytingu á starfsleyfi Norðuráls sem og Elkem lá fyrir 19. júní 2025.

Vert er að geta þess að á auglýsingatíma breyttra starfsleyfa Elkem og Norðuráls barst umsögn frá Hvalfjarðarsveit. Var þar gerð athugasemd þess efnis að gengið hefði verið út frá því að samráð yrði haft vegna afnáms þynningarsvæðis svo sveitarfélagið gæti brugðist við með skipulagslegum ákvörðunum. Vísaði sveitarfélagið í þessu tilliti til aðalskipulags Hvalfjarðarsveitar þar sem m.a. kæmi fram: „Við niðurfellingu þynningarsvæða skal sýna fram á að mengun frá Grundartangasvæðinu sé undir viðmiðunarmörkum vegna þungmálma, lífrænna efnasambanda og sjúkdómsvalda í jarðvegi í samræmi við viðauka I í reglugerð nr. 1400/2020.“ Var athugasemdunum svarað af Umhverfis- og orkustofnun þannig að mikilvægt væri að gera greinarmun á þynningarsvæðum samkvæmt starfsleyfi og þeim varúðarsvæðum sem væru í aðalskipulagi. Væri það vilji sveitarfélagsins að minnka varúðarsvæði þá væri það mat á forræði sveitarfélagsins.

Með bréfi, dags. 10. júní 2025, barst Umhverfis- og orkustofnun sameiginlegt svar Alur álvinnslu, Elkem og Norðuráls við erindi stofnunnarinnar frá 6. mars 2025. Í svarinu kom fram að iðjuverin hefðu rýnt núgildandi umhverfisvöktunaráætlun og væru tillögur að uppfærðri áætlun meðfylgjandi. Um leið kom fram að með brottfalli þynningarsvæða væri ljóst að forsendur fyrir staðsetningu mælistöðva fyrir loftgæði væru breyttar og legði Norðurál því til að staðsetning þeirra yrði endurskoðuð með hliðsjón af leiðbeiningum í reglugerð nr. 920/2016 um brennisteinsdíoxíð, köfnunarefnisdíoxíð og köfnunarefnisoxíð, bensen, kolsýring, svifryk og blý í andrúmsloftinu, styrk ósons við yfirborð jarðar og um upplýsingar almennings.

Málsrök eigenda Galtarlækjar 1 og 2 og Fellsenda: Kærendur, sem eru eigendur landareigna í grennd við iðnaðarsvæðið að Grundartanga, álíta að við undirbúning hinnar kærðu ákvörðunar hafi verið gengið gegn rannsóknarskyldu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og að leyfishafi hafi vanrækt eftirlitsskyldur sínar samkvæmt lögum nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunar­varnir, þá einkum 3. mgr. 36. gr. og 3. mgr. 54. gr. laganna. Með afnámi þynningarsvæðis sé um verulega breytingu á starfsleyfisskilyrðum að ræða þar sem afmörkun mengunarsvæðis miðist nú við iðnaðarsvæðið á Grundartanga, eins og það sé skilgreint í Aðalskipulagi Hvalfjarðarsveitar 2020–2032. Þetta hafi gerst án þess að nýjar mælingar eða greiningar lægju fyrir um dreifingu mengunar á svæðinu, en í aðalskipulagi sé kveðið á um að samhliða niðurfellingu þynningarsvæðis þurfi að sýna fram á með sýnatökum í jarðvegi og grunnvatni að mengun sé undir viðmiðunarmörkum vegna þungmálma, lífrænna efnasambanda og sjúkdóma­valda í jarðvegi í samræmi við viðauka I í reglugerð nr. 1400/2020 um mengaðan jarðveg.

Umhverfis- og orkustofnun hafi eftirlit með starfsemi stóriðjuveranna einu sinni eða tvisvar á ári. Eftirlit á staðnum hafi síðast farið fram 2. maí 2024 hjá Elkem og 18. júní s.á. hjá Norðuráli. Í eftirlitsskýrslu vegna Norðuráls hafi verið skráð frávik þar sem styrkur loftkennds flúors í andrúmslofti og heildarmagn flúors á einum stað utan þynningarsvæðisins, hafi mælst umfram umhverfismörk starfsleyfisins. Það sama komi fram í skýrslu frá maí 2025 vegna umhverfisvöktunar á Grundartanga. Þetta gefi tilefni til að ætla að styrkur loftkennds flúors og heildarflúors, sé ekki bundið við iðnaðarsvæðið, líkt og gert sé ráð fyrir í hinum breyttu starfsleyfum.

Samkvæmt gildandi umhverfisvöktunaráætlun iðnaðarsvæðisins á Grundartanga 2018–2028 séu fjórar loftgæðamælistöðvar starfræktar í Hvalfirði, sem m.a. mæli styrk flúors og brennisteinsdíoxíðs. Allar mælistöðvarnar séu staðsettar utan varúðarsvæðisins og engin mæling fari fram innan þess svæðis þar sem nú sé óheimilt að menga umfram viðmiðunarmörk. Samkvæmt 3. mgr. 54. gr. laga nr. 7/1998 beri Umhverfis- og orkustofnun að gera eftirlitsáætlun sem taki til atvinnurekstrar, endurskoða hana reglulega og sjá til þess að hún verði uppfærð eftir því sem við eigi. Þá beri stofnuninni jafnframt að afla upplýsinga, meta loftgæði, setja upp og reka mælistöðvar eftir því sem þörf sé á, m.a. í því skyni að hafa eftirlit með framvindu og bættum loftgæðum, sbr. 3. mgr. 36. laganna. Umhverfisvöktunaráætlunin gildi til ársins 2028, en engar breytingar hafi verið gerðar á henni í samræmi við breytt starfsleyfi. Þá hafi ekki verið sett upp ný mælistöð við lóðarmörk iðnaðarsvæðisins líkt og stofnuninni hafi borið að gera í samræmi við 3. mgr. 54. gr. og 3. mgr. 35. gr. laga nr. 7/1998. Stofnuninni hafi verið kunnugt um þá skyldu sína enda sé að þessu vikið í skýrslu hennar um stöðu verkefnisins, dags. 7. júní 2021.

Umhverfis- og orkustofnun hefði borið að endurskoða eftirlitsáætlun sína og leggja sjálfstætt mat á það hvort dreifing mengunar væri í samræmi við uppfærða svæðisbundna afmörkun samkvæmt hinum breyttu starfsleyfum áður en breytingarnar væru samþykktar. Slíkt mat hefði þurft að taka mið af mælingum undanfarinna ára, m.a. hvað varðaði styrk flúors og annarra mengandi efna, og kanna hefði þurft sérstaklega hvort mengunin næði út fyrir mörk hins nýja iðnaðarsvæðis, sem og mörk varúðarsvæðisins. Þar sem engar upplýsingar hafi legið fyrir um breyttar aðstæður á svæðinu hafi ekki verið nein forsenda fyrir því að ætla að rekstur fyrirtækjanna væri framkvæmanlegur með tilliti til þeirra skilyrða sem nú gildi samkvæmt breyttu starfsleyfi.

Þeim kærendum sem séu eigendur jarða í nágrenni við stóriðjuverin hafi ekki verið veitt raunverulegt færi á að neyta andmælaréttar síns í samræmi við 13. gr. stjórnsýslulaga, en forsenda þess að aðili geti kynnt sér gögn máls og tjáð sig um þau sé að hann hafi vitneskju um að mál hans sé til meðferðar hjá stjórnvaldi. Þar sem stofnunin hafi ekki tryggt að sjónarmið kærenda og upplýsingar frá þeim lægju fyrir áður en ákvörðun um breytingu á starfsleyfum hafi verið tekin hafi ekki verið tryggt að málið væri nægilega upplýst sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga. Þótt breytingartillögurnar hafi verið auglýstar með almennum hætti á vefsíðu stofnunarinnar hafi kærendur enga vitneskju haft um auglýsingarnar fyrr en eftir að ákvörðun hafi verið tekin og hafi því ekki haft raunhæft tækifæri til að tjá sig um málið. Þrátt fyrir að fyrirkomulag auglýsinga tillagna að starfsleyfum kunni að samrýmast formreglum laga nr. 7/1998 uppfylli málsmeðferðin ekki kröfur 13. gr. stjórnsýslulaga.

Í aðalskipulagi Hvalfjarðarsveitar séu „varúðarsvæði (þynningarsvæði)“ sýnd á uppdrætti. Við niðurfellingu þynningarsvæða hafi ekki verið leitast við að sýna fram á að mengun væri undir viðmiðunarmörkum, líkt og skylt hafi verið samkvæmt skipulaginu, og fari breytingar á starfsleyfum því í bága við skilmála aðalskipulags, en starfsleyfi þurfi ávallt að samrýmast skipulagi. Umhverfis- og orkustofnun hafi ekki haft samráð við Hvalfjarðarsveit eftir árið 2022 og þar til tillögur að breytingunum hafi verið tilkynntar, sem hafi leitt til þess að sveitarfélaginu hafi ekki gefist tækifæri til að gera nauðsynlegar breytingar á aðalskipulagi. Þynningarsvæði og þær takmarkanir sem hvíli á þeim verði ekki felld úr aðalskipulagi fyrr en sýnt verði fram á að mengun frá framleiðslu á Grundartanga í grunnvatni og jarðvegi sé undir umhverfismörkum eða gæðamarkmiðum reglugerða. Þar sem ekki hafi verið ráðist í mælingar áður en starfsleyfunum hafi verið breytt hvíli enn takmarkanir um þynningarsvæði á jörðum kærenda samkvæmt aðalskipulagi.

Kærumálsrök Norðuráls: Af hálfu þessa kæranda er vísað til þess að honum sé ljóst að með breytingum á lögum nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir hafi verið mörkuð sú stefna að ákvæði um þynningarsvæði yrðu felld úr starfsleyfum. Vegna þessa hafi hann óskað eftir heildarendurskoðun starfsleyfis síns, meðal annars með vísan til þess að ekki væri eðlilegt að fella ákvæði um þynningarsvæði úr starfsleyfum án þess að staðsetningu mælistöðva yrði breytt til samræmis. Það sé óeðlilegt að í starfsleyfinu séu skilgreind mörk fyrir styrk flúors í andrúmslofti, en slíkt ákvæði sé ekki að finna í starfsleyfum annarra álvera með starfsleyfi á Íslandi.

Í hinni kærðu ákvörðun hafi verið getið um andmæli Norðuráls, en ekki hafi verið brugðist við þeim. Í umfjöllun um athugasemdir félagsins hafi Umhverfis- og orkustofnun tekið fram að endurskoðun á gr. 1.10 yrði hluti af endurskoðun starfsleyfisins í heild sinni, en ekki þeirri breytingu sem gerð væri vegna afnáms þynningarsvæða úr starfsleyfinu. Yrði staðsetning loftgæðastöðva einnig skoðuð í þeirri endurskoðun. Samkvæmt upplýsingum frá Umhverfis- og orkustofnun muni endurskoðað starfsleyfi fyrir kæranda ekki liggja fyrir fyrr en í fyrsta lagi vorið 2026.

Með niðurfellingu þynningarsvæðis sé Umhverfis- og orkustofnun að þrengja að skilyrðum í starfsleyfi kæranda án þess að nokkur málefnaleg rök séu að baki. Ekki hafi komið fram að unnin hafi verið sérstök greining af hálfu stofnunarinnar sem gefi málefnaleg rök fyrir því að mörk í starfsleyfinu yrðu þrengd. Hvort sem um væri að ræða afléttingu eða þrengingu á skilyrði sé nauðsynlegt að fyrir slíkri breytingu liggi málefnalegar ástæður.

Kærandi hafi reglulega óskað eftir því undanfarin ár að starfsleyfi hans yrði endurnýjað með vísan til breytts lagaumhverfis, sem og þess að ákvæði um umhverfismörk fyrir flúoríð hafi verið tekin úr starfsleyfum annarra álfyrirtækja sem starfi á Íslandi. Kærandi hafi jafnframt farið fram á að staðsetning mælistöðva yrði endurskoðuð í samræmi við gildandi reglugerðir um mælingar. Með því að fella einhliða úr gildi hluta gr. 1.10 úr starfsleyfi kæranda hafi verið brotið gegn málsmeðferðarreglum sem gildi um meðferð mála af þessu tagi, þar á meðal jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrár og 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

Með ákvörðuninni hafi sérákvæði í starfsleyfinu um umhverfismörk fyrir flúor í andrúmslofti verið þrengd. Fyrir ákvörðun stofnunarinnar hafi kærandi verið eini álframleiðandinn á Íslandi sem hafi haft skilgreind mörk af slíku tagi í starfsleyfi. Eftir ákvörðunina séu skilyrði þeirrar sérkröfu þrengd með því að nú skuli þau uppfyllt innan marka iðnaðarsvæðis, en ekki þynningarsvæðis. Það sé í hæsta mála óeðlilegt að kærandi þurfi að sæta öðrum reglum en önnur fyrirtæki í sömu stöðu og engin málefnaleg rök búi þar að baki.

Grundvöllur stjórnvaldsákvörðunar verði að vera málefnaleg sjónarmið og ekki sé ásættanlegt að tilviljun eða geðþótti ráði niðurstöðu slíkrar ákvörðunar. Ákvörðun Umhverfis- og orkustofnunar um að breyta starfsleyfinu hafi verið tekin til að bregðast við erindi sem Umhverfis- orku og loftlagsráðuneytinu hafi borist frá eftirlitsstofnunar EFTA um þynningarsvæði. Viðbrögð stofnunarinnar hafi verið að útrýma orðinu „þynningarsvæði“ úr starfsleyfinu sem allra fyrst í stað þess að endurskoða starfsleyfið í heild til að uppfylla loforð ráðuneytisins við erindi eftirlitsstofnunar EFTA um að bregðast við fyrir lok árs 2025. Ekki sé um málefnalegt sjónarmið að ræða og hefði stofnuninni verið í lófa lagið að endurskoða starfsleyfið fyrir árslok.

Stofnunin hafi ekki rannsakað hvaða áhrif breyting á starfsleyfi hefði á starfsemi kæranda eða litið til þeirra sjónarmiða sem komið hafi verið á framfæri með bréfum, dags. 14. apríl og 4. júní 2025, sem og á fundum sem haldnir hefðu verið vegna málsins. Stofnunin hafi því ekki uppfyllt þau skilyrði um rannsókn máls sem stjórnvaldi séu sett með ákvæði 10. gr. stjórnsýslulaga. Stofnunin hafi haft frest út árið 2025 til að leysa úr málinu og hefði getað beitt öðrum og vægari aðferðum til að ná markmið sínu. Ekki hafi verið gætt hófs við val á úrræði þegar leyfinu hafi verið breytt einhliða og stofnunin hefði auðveldlega getað annað hvort fellt úr gildi alla gr. 1.10 eða frestað breytingunni þar til starfsleyfið hefði verið endurskoðað, enda hafi kærandi óskað eftir endurskoðun þess.

Þrátt fyrir að kæranda hafi verið boðið að koma með athugasemdir við málsmeðferð hinnar kærðu ákvörðunar hafi það einungis verið til sýndar. Brotið hafi verið gegn efnisreglu andmælareglu 13. gr. stjórnsýslulaga þar sem ekki hafi að neinu leyti verið tekið tillit til ábendinga kæranda og hvaða áhrif óbreytt áform hefðu á starfsemi hans. Ef litið sé til orðalags ákvörðunar stofnunarinnar um athugasemdir kæranda sé ljóst að ekki hafi verið litið til þeirra við meðferð málsins eða það rannsakað til hlítar. Mikilvægt sé að stjórnvöld fari yfir og meti sjónarmið aðila áður en stjórnvaldsákvörðun sé tekin sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga.

Málsrök Umhverfis- og orkustofnunar: Stofnunin bendir á skv. 2. mgr. 6. gr. laga nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir sé útgefanda starfsleyfis heimilt að endurskoða eða breyta starfsleyfi áður en gildistími þess sé liðinn, meðal annars vegna breytinga á reglum um mengunarvarnir. Samskonar heimild sé í 2. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 550/2018 um losun frá atvinnurekstri og mengunarvarnaeftirlit. Endurskoðun starfsleyfa sem innihéldu ákvæði um þynningarsvæði hafi tekið lengri tíma en áætlað hafi verið. Í ljósi breytinga á reglum um mengunarvarnir hafi stofnunin talið rétt að stofna nýtt mál þar sem ákvæði um þynningarsvæði yrðu felld brott úr starfsleyfum. Þá hafi mikill þrýstingur verið frá eigendum jarða innan þynningarsvæðanna að fella þau brott þar sem eigendur hafi ítrekað lýst yfir óánægju og leitað réttar síns, meðal annars með skaðabótakröfum á hendur ríkinu vegna tjóns sem þeir telji sig hafa orðið fyrir vegna þynningarsvæða.

Starfsleyfi Norðuráls og Elkem séu í virkri heildarendurskoðun, sbr. 6. og 15. gr. laga nr. 7/1998 og 5. og 14. gr. reglugerðar nr. 550/2018. Feli endurskoðunin meðal annars í sér uppfærslu starfsleyfanna í samræmi við nýjar BAT-niðurstöður fyrir iðnað með járnlausan málm. Hluti af endurskoðuninni snúi að nýjum flæðigryfjum vestan núverandi flæðigryfja, sem hafi farið í gegnum umhverfismat samkvæmt lögum nr. 111/2021 um umhverfismat framkvæmda og áætlana. Til endurskoðunar sé einnig umhverfisvöktunaráætlun iðjuvera á Grundartanga. Í ljósi breyttra forsenda hafi stofnunin sent bréf til viðkomandi fyrirtækja, þar á meðal Norðuráls og Elkem, þar sem gerð hafi verið krafa um að vöktunaráætlunin yrði endurskoðuð. Engin rök hafi verið fyrir því að bíða lengur með afnám þynningarsvæða, svo sem með frekari mengunarmælingum eða uppsetningu mælistöðva. Það sé á ábyrgð rekstrar­aðila að tryggja að starfsemi hans sé í samræmi við ákvæði laga nr. 7/1998, reglugerða settra samkvæmt þeim og starfsleyfi, sbr. 40. gr. laga nr. 7/1998. Það sé síðan eftirlitsaðila að hafa eftirlit með rekstrinum og tryggja að farið sé að skilyrðum viðkomandi starfsemi, sbr. 1. mgr. 55. gr. laganna.

Hvað varði fullyrðingar um brot gegn andmælarétti og rannsóknareglu stjórnsýslulaga nr. 37/1993 bendi stofnunin á að í lögum nr. 7/1998 sé ákvæði þess efnis að auglýsa skuli tillögur að starfsleyfi, sbr. 3. mgr. 7. gr., og það sama eigi við ef endurskoðun eða breyting á starfsleyfi leiði til breytinga á starfsleyfisskilyrðum, sbr. 3. mgr. 6. gr. laganna. Greind ákvæði um auglýsingu séu nátengd meginreglu stjórnsýsluréttar um andmælarétt.

Þá sé Hvalfjarðarsveit að skoða hvort varúðarsvæði í aðalskipulagi geti verið minnkað eða fellt brott. Mikilvægt sé að gera greinarmun á þynningarsvæðum og varúðarsvæðum og að það sé haft í hugað þegar fjallað sé um ábyrgð. Sveitarfélag geti ekki flutt ábyrgð sem það hafi samkvæmt lögum á ríkisstofnun með skipulagi. Um varúðarsvæði skuli fjalla í aðalskipulagi, sbr. 4. mgr. gr. 4.5.3. í skipulagsreglugerð nr. 90/2013. Hafi stofnunin skilað umsögn um tillögu Hvalfjarðarsveitar að heildarendurskoðun á aðalskipulagi þar sem fram hafi m.a. komið að ekki væri æskilegt að fella niður eða breyta varúðarsvæðinu fyrr en gerðar hefðu verið mælingar á svæðinu og skoðuð væri uppsetning mælistöðva til að mæla losun frá starfseminni. Með afnámi þynningarsvæða í starfsleyfum Elkem og Norðuráls beri þeim nú að uppfylla umhverfismörk fyrir tiltekin efni utan marka iðnaðarsvæðisins eins og það hafi verið skilgreint í Aðalskipulagi Hvalfjarðarsveitar 2020–2032. Varúðarsvæðið feli í sér takmörkun á landnýtingu vegna hættu fyrir heilsu og öryggi almennings svo sem vegna mengandi atvinnustarfsemi. Varúðarsvæðið sem skilgreint sé í aðalskipulagi Hvalfjarðarsveitar hafi ekki komið í stað þynningarsvæðanna heldur sé það áfram til staðar. Stofnunin hafi ekki vald til að setja, breyta eða afnema varúðarsvæði. Slíkt falli undir valdsvið sveitarfélagsins með breytingu á aðalskipulagi.

Í gr. 4.3.1 skipulagsreglugerðar nr. 90/2013 sé fjallað um viðfangsefni og efnistök aðalskipulags. Fram komi að greina skuli frá náttúruvá og annarri hættu fyrir heilsu og öryggi almennings, svo sem vegna mengandi atvinnustarfsemi, og séu álver sérstaklega nefnd sem dæmi um slíka starfsemi. Í 4. mgr. gr. 4.5.3. sé tekið fram að afmarka skuli svæði sem varúðarsvæði þar sem takmarkanir gildi vegna hættu fyrir heilsu og öryggi manna. Þá segi í gr. 6.3. að skylt sé að tilgreina í aðalskipulagi svæði þar sem sérstakar aðstæður kalli á takmarkanir á landnotkun, mannvirkjagerð eða umgengni, og í b-lið þeirrar greinar sé varúðarsvæði (VA) sérstaklega tilgreint. Samkvæmt gr. 8.4.2. skuli varúðarsvæði eða aðrar takmarkanir (VA) sýna á skipulagsuppdrætti með lóðréttum svörtum strikum. Í skipulagsgreinargerð með aðalskipulagi Hvalfjarðarsveitar sé fjallað um bæði varúðarsvæði og þynningarsvæði. Þar sé gerð grein fyrir þeim takmörkunum sem gildi um landnýtingu á grundvelli gr. 6.3. skipulagsreglugerðar.

Samkvæmt gr. 8.4.2. í skipulagsreglugerð skuli sýna takmörkun á landnotkun með varúðarsvæði (VA) á skýringaruppdrætti með lóðréttum svörtum strikum. Það komi fram í tölvupósti stofnunarinnar til landeigenda frá 26. júní 2025 að Hvalfjarðarsveit sé ekki eina sveitarfélagið sem sé eða hafi verið með varúðarsvæði í aðalskipulagi sínu vegna stóriðju. Telji Hvalfjarðarsveit ástæðu til að endurskoða stærð varúðarsvæðisins sé það á forræði sveitar­félagsins að meta slíkt út frá gögnum og faglegum forsendum. Umhverfis- og orkustofnun og Skipulagsstofnun hafi bent sveitarfélaginu á þetta. Umhverfis- og orkustofnun hafi fundað með Hvalfjarðarsveit 3. júní 2025 þar sem farið hafi verið yfir áform um afnám þynningarsvæðis og muninn á þynningarsvæðum og varúðarsvæðum, sem og hlutverk og ábyrgð viðkomandi stjórnvalda, en ekki hafi ríkt einhugur á fundinum. Stofnunin hafi í kjölfarið átt fund með Skipulagsstofnun 19. júní s.á. þar sem fjallað hafi verið um skilning Umhverfis- og orkustofnunar á hlutverki og ábyrgð sveitarfélagsins í tengslum við skipulag og varúðarsvæði sem Skipulagsstofnun hafi staðfest að væri réttur.

Ákveðið hafi verið að auglýsa breytingu á starfsleyfi Norðuráls hinn 7. maí 2025 án þess að fella út ákvæði um viðmiðunarmörk fyrir flúor þar sem Umhverfis- og orkustofnun hafi talið rétt að endurskoðun á viðmiðunarmörkum færi fram við heildarendurskoðun starfsleyfisins. Starfsleyfisskilyrði og viðmiðunarmörk séu ákvörðuð m.t.t. viðkomandi starfsemi og aðstæðna á hverjum stað og geti því verið mismunandi þótt starfsemin sé sambærileg. Við Grundartanga sé mikið af grasbítum og því þurfi að taka ákvörðun um afnám viðmiðunarmarka að vel ígrunduðu máli sem hafi þótt best að gera samhliða heildarendurskoðun starfsleyfisins.

Hvað varði staðsetningu mælistöðva þá væri rétt að endurskoða hana samhliða endurskoðun á umhverfisvöktun svæðisins, sem sé sameiginleg með öðrum iðjuverum á svæðinu. Stofnunin hafi með bréfi til rekstraraðilanna, dags. 6. mars 2025, óskað eftir að þeir legðu fram tillögur að nýrri vöktunaráætlun fyrir iðnaðarsvæðið, m.a. á grundvelli niðurfellingar þynningar­svæðisins og hafi tillaga um nýja vöktunaráætlun borist 10. júní s.á.

Athugasemdir hafi borist frá bæði Norðuráli og Hvalfjarðarsveit sem farið hafi verið farið yfir áður, en ákvörðun hafi verið tekin um breytingu starfsleyfisins hinn 19. júní 2025.

 Viðbótarathugasemdir eigenda Galtarlækjar 1 og 2 og Fellsenda: Kærendur benda á að ákvörðun Umhverfis- og orkustofnunar hafi verið tekin án þess að fyrir lægju fullnægjandi gögn eða að framkvæmt hafi verið mat á mengun á svæðinu. Á meðan ekki hafi farið fram nýjar mælingar eða öflun annarra gagna um raunverulega mengun á svæðinu standi takmarkanir á landnotkun jarða kærenda samkvæmt gildandi skipulagi óbreyttar. Það sé grundvallarskylda stjórnvalds samkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 að sjá til þess að mál sé nægjanlega upplýst áður en ákvörðun sé tekin í því.

Samkvæmt tilskipun 2008/50/EB, sbr. reglugerð nr. 920/2016 um brennisteinsdíoxíð, köfnunarefnisdíoxíð og köfnunarefnisoxíð, bensen, kolsýring, svifryk og blý í andrúmsloftinu, styrk ósons við yfirborð jarðar og um upplýsingar til almennings, skuli sýnatökustaðir fyrir loftgæðamælingar vera þar sem styrkur sé mestur og líklegast að íbúar verði fyrir áhrifum. Ekki verði séð að staðsetning mælistöðva í Hvalfirði fullnægi þessum kröfum enda séu allar fjórar mæli­stöðvarnar staðsettar utan varúðarsvæðisins, en engin þeirra sé við lóðarmörk iðnaðarsvæðisins.

Í 3. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir komi fram að Umhverfis- og orkustofnun beri að afla upplýsinga, meta loftgæði og setja upp og reka mælistöðvar eftir því sem þörf sé á, til að hafa eftirlit með framvindu og bættum loftgæðum. Við undirbúning hinna kærðu ákvarðana hafi stofnunin verið meðvituð um þessa skyldu og í fundargerð frá fundi hennar með Hvalfjarðarsveit, dags. 8. desember 2020, komi fram sú afstaða stofnunarinnar að líklega þyrfti að setja upp nýjar mælistöðvar til að mæla umhverfisstyrk efna á svæðinu og að staðsetning þeirra yrði ákveðin í samvinnu við rekstraraðila og sveitarfélagið. Þrátt fyrir þessa afstöðu stofnunarinnar hafi liðið rúm fjögur ár frá því að þynningarsvæðin hafi verið afnumin, án þess að ný mælistöð hafi verið sett upp.

Ákvæði 3. mgr. 23. reglugerðar nr. 787/1999 um loftgæði, sbr. breytingarreglugerð nr. 207/2025, kveði á um að Umhverfis- og orkustofnun sjái um vöktun og samræmingu mælinga á umhverfisgæðum hvað varði loftgæði. Stofnunin skuli sjá um að settar séu upp mælistöðvar vegna vöktunar til að afla nauðsynlegra gagna um loftgæði. Þá beri stofnuninni samkvæmt 3. mgr. 54. gr. laga nr. 7/1998 að gera eftirlitsáætlun, endurskoða hana reglulega og uppfæra eftir því sem við eigi. Þessar skyldur hvíli á stofnuninni óháð ábyrgð rekstraraðila. Vanræksla stofnunarinnar á skyldum sínum leiði til þess að hinar kærðu ákvarðanir hafi verið teknar án þess að málið væri nægilega upplýst og í andstöðu við rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga. Það að umhverfisvöktunaráætlun eða starfsleyfi séu nú til endurskoðunar breyti því ekki að þegar hinar kærðu ákvarðanir hafi verið tekar hafi ekki legið fyrir fullnægjandi gögn.

Að lokum sé bent á að starfsleyfi þurfi ávallt að vera í samræmi við gildandi aðalskipulag. Í Aðalskipulagi Hvalfjarðarsveitar 2020–2032 sé sérstaklega kveðið á um að brottfall þynningarsvæða sé bundið því skilyrði að sýnt sé fram á að mengun í jarðvegi og grunnvatni sé undir viðmiðunarmörkum. Þar sem slík gögn hafi ekki legið fyrir þegar hinar kærðu ákvarðanir voru teknar samrýmist starfsleyfin ekki aðalskipulagi. Aðalskipulagið geri ekki skýran greinarmun á hugtökunum „varúðarsvæði“ og „þynningarsvæði“ og í textanum sé talað um „varúðarsvæði (þynningarsvæði)“. Af orðalagi aðalskipulags sé ljóst að sveitarfélagið hafi gert ráð fyrir að þynningarsvæðin yrðu felld út við endurnýjun starfsleyfa, en að uppfylltum tilteknum skilyrðum um mengunarmörk. Áhersla Umhverfis- og orkustofnunar á aðgreiningu hugtakanna breyti ekki þeirri niðurstöðu að við breytingu starfsleyfanna hafi borið að tryggja samræmi við gildandi aðalskipulag.

———-

Leyfishafanum Elkem Ísland var gefinn kostur á að koma á framfæri sjónarmiðum sínum í málinu, en hann hefur ekki tjáð sig um kærumál þetta.

Niðurstaða: Í máli þessu er deilt um ákvarðanir Umhverfis- og orkustofnunar, dags. 19. júní 2025, um að breyta starfsleyfum iðjuvera Norðuráls Grundartanga ehf. og Elkem Ísland ehf. á á Grundartanga í Hvalfirði á þann hátt að felld voru brott ákvæði um þynningarsvæði. Kæruheimild til úrskurðarnefndarinnar er í 65. gr. laga nr. 7/1997 um hollustuhætti og mengunarvarnir og bárust kærur í málinu innan kærufrests.

Samkvæmt 1. gr. laga nr. 7/1998 er markmið laganna að búa landsmönnum heilnæm lífsskilyrði og vernda þau gildi sem felast í heilnæmu og ómenguðu umhverfi, jafnframt því að koma í veg fyrir eða að draga úr losun út í andrúmsloft, vatn og jarðveg og koma í veg fyrir myndun úrgangs í því skyni að vernda umhverfið. Í 1. mgr. 6. gr. laganna er kveðið á um að allur atvinnurekstur, sbr. viðauka I, II og IV, skuli hafa gilt starfsleyfi sem Umhverfis- og orku­stofnun eða heilbrigðisnefndir gefa út. Í 2. mgr. sama lagaákvæðis er kveðið á um að útgefanda starfsleyfis sé heimilt að endurskoða og breyta starfsleyfi áður en gildistími þess sé liðinn vegna breyttra forsendna, svo sem ef mengun af völdum atvinnurekstrar er meiri en búist var við þegar leyfið var gefið út, ef breytingar verða á rekstrinum sem varðað geta ákvæði starfsleyfis, vegna tækniþróunar eða breytinga á reglum um mengunarvarnir, eða ef breyting verður á aðalskipulagi viðkomandi sveitarfélags, sbr. einnig 14. og 15. gr. sömu laga. Í máli þessi reynir á gildi ákvörðunar um breytingu á starfsleyfi sem tekið var með stoð í þessari lagaheimild.

Af hálfu leyfisveitanda hefur verið upplýst að sú stefnumörkun stjórnvalda að fella brott þynningarsvæði í starfsleyfum fyrir mengandi starfsemi leiði af setningu reglugerðar nr. 550/2018 um losun frá atvinnurekstri og mengunarvarnareftirlit sem fól í sér innleiðingu tilskipunar 2010/75/ESB um losun í iðnaði (samþættar mengunarvarnir og eftirlit með mengun). Með reglugerðinni féll brott fjöldi reglugerða þar á meðal reglugerð nr. 785/1999 um starfsleyfi fyrir atvinnurekstur sem getur haft í för með sér mengun sem hafði að geyma fyrirmæli um þynningarsvæði. Þá voru með breytingareglugerð nr. 207/2025 felld brott ákvæði 22. gr. reglugerðar nr. 787/1999 um loftgæði sem vörðuðu þynningarsvæði. Áður hafði ný reglugerð um hollustuhætti nr. 903/2024 falið í sér samskonar breytingu.

Með bréfi, dags. 10. júlí 2019, lagði ráðuneyti umhverfismála fyrir Umhverfisstofnun þau fyrirmæli að fella bæri ákvæði um þynningarsvæði brott við endurskoðun starfsleyfa. Hefur síðan verið ráðist í breytingar á starfsleyfum mengandi starfsemi þar sem slík svæði höfðu verið. Í minnisblaði Umhverfisstofnunar frá 7. júní 2021 er farið ítarlega yfir stöðu verkefnisins „afnám þynningarsvæða“ og hvaða starfsleyfi innihéldu á þeim tíma ákvæði um slík svæði, en þar á meðal voru starfsleyfi Elkem og Norðuráls á Grundartanga. Fram kemur í minnisblaðinu að áformað sé að ákvæði um þynningarsvæði verði felld brott við endurskoðun starfsleyfanna vegna BAT-niðurstaðna. Þá yrði skoðað hvort gerðar yrðu kröfur um umhverfismælingar, til að mynda á brennisteinsdíoxíð, svifryki og flúori. Að öllum líkindum mundi þetta leiða til breytinga á vöktunaráætlunum og skoðunar á því hvort settar yrðu upp nýjar mælistöðvar.

Samkvæmt 2. mgr. 6. gr. laga nr. 7/1998 geta breyttar forsendur, þar með talið breytingar á reglum um mengunarvarnir, leitt til ákvörðunar stjórnvalds um breytingu á starfsleyfi. Að virtum þeim breytingum á reglum sem fólust í afnámi fyrirmæla um þynningarsvæði í reglugerðum og þeirrar samræmdu framkvæmdar sem ráðist var í vegna þeirra breytinga, verður ekki gerð athugasemd við að ráðist hafi verið í undirbúning hinnar kærðu ákvörðunar á grundvelli þessarar lagaheimildar.

—–

Hin kærða ákvörðun varðar breytingu á starfsleyfi sem gefið er út með heimild í reglugerð nr. 785/1999 um starfsleyfi fyrir atvinnurekstur sem getur haft í för með sér mengun, sem leyst hefur verið af hólmi með reglugerð nr. 550/2018 um losun frá atvinnurekstri og mengunarvarnareftirlit. Í 9. gr. þeirrar reglugerðar eru ítarleg fyrirmæli um setningu viðmiðunarmarka. Kemur þar fram að viðmiðunarmörk fyrir losun mengandi efna skuli gilda á losunarstað efnanna við stöðina og að þegar viðmiðunarmörk séu ákvörðuð skuli ekki taka tillit til þynningar sem eigi sér stað áður en að losunarstað sé komið. Taka þessi fyrirmæli mið af þeim reglum sem gilda um hagnýtingu bestu aðgengilegu tækni við mótun starfsleyfisskilyrða, þ.m.t. losunargildi, fyrir mengandi starfsemi. Í 10. gr. reglugerðarinnar er gert ráð fyrir því að kröfur um vöktum verði eftir atvikum byggðar á BAT-niðurstöðum og leiðir af 14. gr. reglugerðarinnar að niðurstöður vöktunarmælinga geti eftir atvikum haft áhrif á endurskoðun starfsleyfis.

Fyrir liggur að boðuð hefur verið endurskoðun starfsleyfis leyfishafa og má ætla að breyting verði á skilmálum um losun frá starfsemi hans með vísan til bestu aðgengilegu tækni samkvæmt BAT-niðurstöðum vegna iðnaðar með járnlausan málm. Vert er að athuga að losunarmörk í BAT-niðurstöðum þessum gilda við uppsprettur útblásturs og taka mið af því. Í BAT-10 kemur þannig fram að besta fáanlega tækni sé að vakta losun úr reykháfi í andrúmsloft, þar á meðal loftkennd flúoríð, með a.m.k. þeirri tíðni og tækni sem þar er nánar lýst um leið og vísað er til staðalsins ISO 15713:2006. Til samanburðar eru í nýlegu starfsleyfi álvers Rio Tinto í Straumsvík við Hafnarfjörð sett gildi um útblástur frá þurrhreinsistöð fyrir vetnisflúoríð í samræmi við BAT-67, en sambærilegum skilmálum er ekki til að dreifa í starfsleyfi leyfishafa.

Sú breyting á starfsleyfisskilyrðum sem einkum er um deilt í máli þessu varðar viðmiðunar­mörk vegna loftborinnar mengunar flúors frá starfsemi Norðuráls. Nánar greint felst breytingin í því að 1. og 2. málsl. gr. 10.1 í starfsleyfi félagsins voru felldir brott. Var þar annars vegar um að ræða almenna vísun til afmörkunar þynningarsvæðis og hins vegar að niður féllu fyrirmæli um að utan þynningarsvæðis skyldu loftgæði uppfylla ákvæði reglugerðar nr. 251/2002 um loftgæði. Þá féllu einnig brott fyrirmæli 3. málsl. greinarinnar þar sem sagði: „Umhverfismörk utan þynningarsvæðis fyrir flúoríð eru sett 0,30 μg/m3 af flúoríði og mörk fyrir heildarflúor eru sett 0,40 μg/m3, af flúoríði reiknað sem meðaltal fyrir tímabilið 1. apríl til 30. september ár hvert“. Þess í stað komu svofelld fyrirmæli: „Viðmiðunarmörk utan iðnaðarsvæðisins fyrir flúoríð eru sett 0,30 μg/m3 af flúoríði og mörk fyrir heildarflúor eru sett 0,40 μg/m3, af flúoríði reiknað sem meðaltal fyrir tímabilið 1. apríl til 30. september ár hvert.“ Þá var viðauki 2 við starfsleyfið felldur brott, en hann hafði að geyma uppdrátt af þynningarsvæðunum við Grundartanga, og orðalagi fylgiskjals 4 breytt þannig að vísað var til iðnaðarsvæðis í stað þynningarsvæðis. Eftir breytinguna hljóðar fylgiskjalið svo:

„Umhverfismörk fyrir flúoríð utan marka iðnaðarsvæðis samkvæmt aðalskipulagi Hvalfjarðarsveitar, sbr. grein 1.10, eru byggð á umfjöllun í kafla 10.2 í WHO skýrslunni „Environment Health Criteria 227 Fluorides“, útg. Genf 2002. Í umræddri umfjöllun er tekið á mengun sem geti skaðað gróður. Einnig eru sett mörk um heildarflúor, þ.e. samanlagt flúoríð og rykbundinn flúor.“

Með hinni kærðu ákvörðun var með þessu gerð sú orðalagsbreyting á gr. 1.10 í starfsleyfinu að vísað var til „viðmiðunarmarka“ utan iðnaðarsvæðis í stað „umhverfismarka“ utan þynningar­svæðis áður. Sú skýring er á þessu að með reglugerð nr. 207/2025 um breytingu á reglugerð nr. 787/1999 var mælt fyrir um að hugtakinu „umhverfismörk“ í reglugerðinni yrði hvarvetna í henni breytt í viðmiðunarmörk. Tók téð orðalagsbreyting mið af þessu.

Gildandi reglur um losun í andrúmsloft eru að mestu í samræmi við tilskipanir Evrópu­sambandsins á því sviði sem teknar hafa verið upp í EES-samninginn. Engin umhverfismörk eru sett fyrir flúor í andrúmslofti í þeim tilskipunum né heldur í reglugerð um loftgæði nr. 787/1999 eða reglugerð nr. 920/2016 um brennisteinsdíoxíð, o.fl., sem settar hafa verið þeim til innleiðingar. Samkvæmt ofanfelldri umfjöllun í fylgiskjali við starfsleyfi Norðuráls voru þau umhverfismörk sem hér um ræðir sett í aðalskipulag Hvalfjarðarsveitar á grundvelli umfjöllunar í skýrslu Alþjóða­heilbrigðis­­stofnunarinnar frá árinu 2002 um mengun sem gæti skaðað gróður, en í starfsleyfinu eru til viðbótar losunarmörk fyrir heildarflúor í útblásturslofti, sbr. gr. 3.9. og fylgiskjal 1 (mæliáætlun).

Vöktun á umfangi og áhrifum loftmengunar er mikilvægur þáttur í mengunvarvörnum vegna starfsemi iðjuvera. Þau viðmiðunarmörk fyrir flúor sem um er deilt í máli þessu koma fyrir í kafla 1 í starfsleyfinu, sem nefnist „almenn ákvæði“ og er til þeirra hvorki vísað í kafla 3. „Varnir gegn mengun ytra umhverfis“ né heldur kafla 4. „Innra eftirlit og vöktun“, þar sem rætt er annars vegar um mengunarvarnir og losunarmörk og hins vegar mælingar og úttektir. Í gr. 4.2 í starfsleyfi Norðuráls og gr. 5.1. starfsleyfis Elkem kemur fram að rekstraraðili skuli standa fyrir eða taka þátt í vöktun á helstu umhverfisþáttum í nágrenni álversins í samræmi við umfang losunar í þeim tilgangi að meta það álag á umhverfið sem starfsemin valdi og skuli slíkar mælingar gerðar samkvæmt áætlun sem rekstraraðili leggi fram fyrir Umhverfisstofnun til yfirferðar og samþykktar. Um er að ræða gildi eða viðmiðun sem vænta má að geti haft þýðingu við útgáfu og endurnýjun starfsleyfis, ef við á, sbr. m.a. 10. og 11. gr. reglugerðar nr. 550/2018 sem og leitt til breytinga á starfsleyfisskilyrðum, sbr. 2. mgr. 6. gr. laga nr. 7/1998.

Leyfishafi hefur haldið því fram í máli þessu að leyfisveitandi hafi ekki rannsakað hvaða áhrif breyting á starfsleyfi hefði á starfsemi hans. Með niðurfellingu þynningarsvæðis væri þrengt að skilyrðum í starfsleyfi án málefnalegra ástæðna og ekki hafi verið litið til sjónarmiða sem komið hafi verið á framfæri við meðferð málsins. Stofnunin hafi því ekki uppfyllt skilyrði laga um rannsókn máls, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga. Ekki hafi verið gætt hófs við val á úrræði þegar leyfinu hafi verið breytt einhliða, en hægt hefði verið að fella úr gildi alla gr. 1.10 eða fresta breytingunni þar til starfsleyfið hefði verið endurskoðað, líkt og leyfishafi hefði óskað eftir. Hann hefur einnig vísað til þess að sambærileg viðmiðunarmörk hafi ekki verið sett í starfsleyfi annarra álvera hér á landi við afnám þynningarsvæða.

Vegna þessa verður bent á að fyrir liggur að í eftirlitsskýrslu Umhverfisstofnunar frá 18. júní 2024 kom fram athugasemd um styrk loftkennds flúoríðs á loftgæðastöðinni Kríuvörðu, rétt utan þynningarsvæðis vegna flúors, sem sýndi að á tímabilinu 1. apríl – 30. september næmi meðaltalsgildi fyrir heildarflúor 0,4 μg/m3. Árið 2023 hafi meðaltalið numið 0,41 μg /m3 fyrir sama tímabil. Með þessu voru mælingar yfir umhverfismörkum á þessum tíma, sem felur í sér rök fyrir áframhaldandi vöktun á flúori í andrúmslofti. Þar sem starfsleyfi kæranda hefur ekki verið endurskoðað með hliðsjón af BAT-niðurstöðum verður því um leið hafnað að sömu aðstæðum sé til að dreifa í starfsemi hans og í starfsemi annarra álvera hér á landi. Þá verður einnig bent á að skv. 40. gr. laga nr. 7/1998 er það á ábyrgð rekstraraðila að tryggja að starfsemi sé í samræmi við ákvæði laganna, reglugerða setta samkvæmt þeim og starfsleyfi. Eftirlitsaðili fari svo með eftirlit og tryggi að farið sé að skilyrðum fyrir viðkomandi starfsemi og taki það til athugunar á öllum umhverfisáhrifum viðkomandi starfsemi sem máli skipti sem og hollustuhátta, sbr. 54. gr. og 1. mgr. 55. gr. laganna.

Kærendur sem eru eigendur Galtarlækjar 1 og 2 og Fellsenda vísa til þess að allar mælistöðvar séu staðsettar utan varúðarsvæðis og að engin mæling fari fram innan þess svæðis þar sem nú sé óheimilt að menga umfram viðmiðunarmörk. Þá benda kærendur á að Umhverfis- og orkustofnun hafi borið að endurskoða eftirlitsáætlun sína og leggja sjálfstætt mat á það hvort raunveruleg dreifing mengunar væri í samræmi við uppfærða svæðisbundna afmörkun samkvæmt hinum breyttu starfsleyfum áður en breytingarnar hafi verið samþykktar. Það má taka undir með kærendum að æskilegt hefði verið að slíkur aðdragandi hefði verið að hinni kærðu ákvörðun, en hjá því verður um leið ekki litið að Umhverfis- og orkustofnun vinnur að endurskoðun á staðsetningu mælistöðva samhliða endurskoðun á umhverfisvöktun svæðisins á Grundartanga, að því fram kemur í málsgögnum, sbr. 1. mgr. 21. gr. reglugerðar nr. 787/1999.

—-

Kærendur, sem eru eigendur Galtarlækjar 1 og 2 og Fellsenda, hafa borið því við að þeim hafi ekki verið veitt raunhæft tækifæri til að tjá sig um málið áður en ákvarðanir hafi verið teknar um breytingar á starfsleyfunum. Málið hafi ekki verið nægilega upplýst skv. 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og málsmeðferðin hafi ekki uppfyllt kröfur 13. gr. laganna enda hafi sjónarmið og gögn kærenda getað skipt máli við mat á málsatvikum. Þar sem kærendum hafi ekki verið tilkynnt um fyrirhugaðar breytingartillögur og þær einungis verið auglýstar með almennum hætti á vefsíðu stofnunarinnar hafi kærendur og lögmenn þeirra ekki haft vitneskju um málin fyrr en eftir að ákvarðanir um breytingar hafi legið fyrir.

Í lögum nr. 7/1998 er ákvæði þess efnis að auglýsa skuli opinberlega tillögur að starfsleyfi, sbr. 3. mgr. 7. gr., og að sama skuli gera ef endurskoðun eða breyting á starfsleyfi leiðir til breytinga á starfsleyfisskilyrðum, sbr. 3. mgr. 6. gr. laganna. Í 5. mgr. 7. gr. kemur enn fremur fram að birting á vefsíðu útgefanda starfsleyfis teljist vera opinber birting. Umhverfis- og orkustofnun auglýsti tillögur að breytingum á starfsleyfum Norðuráls og Elkem frá 7. maí til 4. júní 2025, sbr. 3. mgr. 6. gr. laga nr. 7/1998. Greind ákvæði um auglýsingu eru nátengd meginreglu stjórnsýsluréttar um andmælarétt, sbr. 13. gr. stjórnsýslulaga. Hefði því verið eðlilegt að gæta þessa réttar sérstaklega gagnvart þeim kærendum sem áttu til landsréttinda að telja á þynningarsvæðum iðnaðarrekstrar á Grundartanga. Hjá því verður þó ekki litið að hin kærða ákvörðun felur í sér afléttingu þynningarsvæðanna og að kærendunum var fengið tækifæri til að tjá sig um mál þetta fyrir úrskurðarnefndinni. Verður að hafna því að ógildingarannmarka sé til að dreifa af þessum ástæðum.

—–

Samkvæmt 6. gr. laga nr. 7/1998 skal starfsleyfi vera í samræmi við gildandi skipulag. Í skipulagsreglugerð nr. 90/2013 kemur fram í 4. mgr. gr. 4.5.3. að afmarkað skuli í skipulagsuppdráttum svæði sem varúðarsvæði þar sem takmarkanir gildi vegna hættu fyrir heilsu og öryggi manna. Í gr. 6.3. segir svo að skylt sé að tilgreina í aðalskipulagi svæði þar sem sérstakar aðstæður kalli á takmarkanir á landnotkun, mannvirkjagerð eða umgengni. Í b. lið 3. mgr. eru tiltekin varúðarsvæði (VA) sem séu svæði þar sem heilsu eða öryggi kunni að vera ógnað, svo sem vegna hávaða, mengunar, hættulegra efna og annarra takmarkana sem setja þurfi í varúðarskyni. Verður einnig bent á að skv. gr. 10.1 í reglugerð nr. 787/1999 skal við gerð aðal- og deiliskipulags hafa hliðsjón af niðurstöðum vöktunar og loftgæðarannsóknum sem framkvæmdar eru samkvæmt reglugerðinni svo og áliti eftirlitsaðila.

Fjallað er um „varúðarsvæði (þynningarsvæði)“ í Aðalskipulagi Hvalfjarðarsveitar 2020–2032 í kafla 2.5.4. Kemur þar fram að svæðin séu sýnd á uppdrætti, en gert sé ráð fyrir að á skipulagstímabilinu verði þau felld út samhliða endurnýjun starfsleyfa fyrirtækja á svæðinu. Samhliða niðurfellingu skuli sýnatökur í jarðvegi og grunnvatni sýna fram á að mengun frá Grundartangasvæðinu sé undir viðmiðunarmörkum fyrir þungmálma, lífræn efnasambönd og sjúkdómsvalda í jarðvegi í samræmi við viðauka I. í reglugerð nr. 1400/2020 um mengaðan jarðveg. Fram kemur einnig í aðalskipulaginu að á meðan þynningarsvæðið sé við lýði sé að jafnaði ekki heimil skipulögð byggð eða ástundun hefðbundins búskapar, heynytja, akuryrkju eða að beita tún nema sýnt sé fram á að mengun í jarðvegi og grunnvatni sé undir viðmiðunarmörkum.

Heimild til að afmarka varúðarsvæði í aðalskipulagi leiðir af ákvæðum skipulagsreglugerðar, en á slíkum svæðum gilda takmarkanir vegna hættu fyrir heilsu og öryggi manna. Verður að álíta umfjöllun í aðalskipulagi Hvalfjarðarsveitar í góðu samræmi við varúðarsjónarmið, þ.e. að forsenda þess að landnotkun verði breytt sé að slíkri áhættu sé eða verði ekki til að dreifa. Er það hlutverk sveitarfélagsins að taka ákvörðun um hvort ráðist verði í breytingar á landnotkun svæðis sem skipulagt hefur verið með þessum hætti í aðalskipulagi. Má þá um leið benda á að breytt landnotkun í næsta nágrenni við mengandi starfsemi getur haft áhrif á þau starfsleyfisskilyrði um mengunarvarnir, sem talin eru eiga við.

Með vísan til alls framanrakins verður hafnað kröfum kærenda um ógildingu hinna kærðu ákvarðana.

 Úrskurðarorð:

Hafnað er kröfum kærenda um að ógilda ákvarðanir Umhverfis- og orkustofnunar frá 19. júní 2025 um að breyta starfsleyfum Norðuráls Grundartanga ehf. og Elkem Ísland ehf.

des 09
Love0

146/2025 Kaldvík

Með

Árið 2025, þriðjudaginn 9. desember, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Arnór Snæbjörnsson formaður, Aðalheiður Jóhannsdóttir prófessor, Kristín Svavarsdóttir vistfræðingur, Þorsteinn Sæmundsson jarðfræðingur og Þorsteinn Þorsteinsson byggingar­verkfræðingur.

Fyrir var tekið mál nr. 146/2025, kæra á þeim drætti sem orðið hefur á afgreiðslu Matvælastofnunar á umsókn Kaldvíkur hf. um rekstrarleyfi vegna sjókvíaeldis í Seyðis­firði.

 Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, er barst nefndinni 22. september 2025, kæra félagasamtökin VÁ! og eigendur sjávarjarðanna Austdals, Brimness 1 og 2, Dvergasteins og Selstaða í Seyðisfirði, þann drátt sem orðið hafi á afgreiðslu Matvælastofnunar á umsókn Kaldvíkur hf. um rekstrarleyfi vegna sjókvíaeldis í Seyðisfirði, með því að ekki hafi verið farið eftir lögbundnum frestum í lögum um fiskeldi nr. 71/2008.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Matvælastofnun 22. október 2025.

Málavextir: Félagið Kaldvík hf. hefur áform um að hefja sjókvíaeldi í Seyðisfirði. Tillögur að rekstrarleyfum félagsins voru auglýstar á vefsíðu Matvælastofnunar 12. desember 2024. Kom þar fram að frestur til að skila inn athugasemdum væri til 20. janúar 2025. Samhliða var á vefsíðu Umhverfisstofnunar auglýst tillaga að starfsleyfi vegna áforma um sömu starfsemi. Hvorki hafa verið gefin út rekstrarleyfi samkvæmt lögum um fiskeldi nr. 71/2008 né starfsleyfi samkvæmt lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir nr. 7/1998 vegna áformanna.

Hinn 9. júlí 2025 beindu félagasamtökin VÁ! kvörtun til umboðsmanns Alþingis vegna meintra ótilhlýðilegra tafa á málsmeðferð umsóknar um rekstrarleyfi sjókvíaeldis í Seyðisfirði. Lauk umboðsmaður málinu með bréfi, dags. 16. september s.á., þar sem fram kom að samtökin ættu ekki aðild að málinu hjá Matvæla­stofnun og því væri ekki fullnægt skilyrðum laga nr. 85/1997 um umboðsmann Alþingis til að taka kvörtunina til frekari athugunar.

Eigendur nokkurra sjávarjarða í Seyðisfirði leituðu einnig til umboðsmanns 16. september 2025 vegna málsmeðferðar leyfisveitingar til sjóakvíaeldis í firðinum og var því máli lokið með bréfi, dags. 26. s.m. Í bréfinu kom fram að kvörtunin lyti að annmörkum á meðferð máls sem væri ólokið í stjórnsýslunni. Var í bréfinu m.a. bent á að um væri að ræða ákvörðun sem sætt gæti kæru til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála og því væri umboðsmanni ekki fært að taka kvörtunina til nánari athugunar fyrr en afstaða nefndarinnar til málsins lægi fyrir, m.a. varðandi kæruaðild.

Málsrök kærenda: Af hálfu kærenda er vísað til þess að tillaga að rekstrarleyfi vegna sjókvíaeldis á Seyðisfirði hafi verið auglýst 12. desember 2024. Samkvæmt 2. mgr. 10. gr. a. laga nr. 71/2008 um fiskeldi skuli Matvælastofnun innan fjögurra vikna frá því að frestur rann út til að gera athugasemdir við tillögu að rekstrarleyfi taka ákvörðun um útgáfu þess. Þegar væru liðnar meira en 30 vikur frá því að ákvörðun um útgáfu hefði átt að liggja fyrir og hafi forsendur fyrir leyfi breyst verulega. Að svo komnu máli væri réttast að synja fyrir­liggjandi umsókn, en unnt væri að taka hana aftur fyrir ef svo bæri undir, þar sem breyttar forsendur kæmu fram í nýrri tillögu að rekstrarleyfi sem auglýst yrði að nýju.

Umsögn Matvælastofnunar: Matvælastofnun svarar málsrökum kærenda með því einkum að benda á að ekki liggi fyrir hvaða lögmætu hagsmuni þeir hafi að gæta af úrlausn málsins. Geti slíkir hagsmunir ekki verið fyrir hendi á meðan ákvörðun um útgáfu rekstrarleyfis hafi ekki verið tekin. Beri því að vísa málinu frá úrskurðarnefndinni.

 Athugasemdir Kaldvíkur hf.: Af hálfu Kaldvíkur hf. er bent á að félagið sé umsækjandi um rekstrar­leyfi það sem málið varði og sé því eini aðili þess. Réttur til að kæra tafir á meðferð máls sé bundinn við þann sem teljist aðili þess, sbr. 4. mgr. 9. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 þar sem það geti haft sjálfstæða þýðingu fyrir aðila stjórnsýslumáls að fá úrlausn æðra stjórnvalds um það atriði. Ekki verði skorið úr um hvort kærendur eigi að hafa stöðu aðila máls á lægra stjórnsýslustigi með því að beina kæru um tafir á afgreiðslu máls til viðkomandi kærustjórnvalds, enda sé úrlausn um aðild nátengd þeim hagsmunum sem á reyni við efnisúrlausn máls, en málið bíði nánari meðferðar.

 Viðbótarathugasemdir kærenda: Af hálfu kærenda var bent á að félagasamtökin VÁ! eigi lögvarðra hagsmuna að gæta í málinu, enda með á sjöunda hundrað meðlimi og hafi verið stofnuð til þess að vernda Seyðisfjörð, með því að beita sér m.a. gegn ólögmætum leyfisveitingum. Eigendur sjávarjarða eigi augljósra lögvarðra hagsmuna að gæta, sökum nálægðar eigna þeirra við fyrirhugað eldissvæði en auk þess muni gæta sjónrænna áhrifa og röskun verða á umhverfi og lífríki. Eigendur jarðanna hafi aldrei fengið tilkynningu um að afgreiðsla myndi fara fram yfir undantekningarlausan fjögurra vikna frest sem mælt sé fyrir um í 2. mgr. 10. gr. a í lögum um fiskeldi nr. 71/2008.

Fram kemur að gerðar hafi verið athugasemdir við meinta meinbugi á auglýstum tillögum að rekstrarleyfi sem unnið sé að því að lagfæra. Upplýst hafi verið að tafir á málsmeðferð stafi af fjölda umsagna og vafaatriðum sem m.a. hafi komið fram varðandi strandsvæðisskipulag Austfjarða, afmörkun netlaga og mat á ofanflóðahættu. Af því megi ráða að tillögur að rekstrarleyfum hafi verið auglýstar án þess að skorið hafi verið úr um mikilvæg vafaatriði og standist það ekki rannsóknarreglu, auk þess að með því sé ónýttur réttur umsagnaraðila til andmæla á fyrsta stjórnsýslustigi.

Samkvæmt 2. mgr. 10.gr. a. laga nr. 71/2008 hafi Matvælastofnun fjórar vikur til að taka ákvörðun um rekstrarleyfi eftir að frestur til athugasemda sé liðinn. Liðnar séu 40 vikur og sé með því til að dreifa ólögmætum drætti á afgreiðslu máls.

Viðbótargögn frá kærendum: Nokkru eftir að kærendur skiluðu viðbótarathugasemdum létu þeir í té viðbótargögn sem voru uppdrættir sem unnir voru, að því fram kom, samkvæmt upplýsingum frá Náttúruverndarstofnun og Skipulagsstofnun um annars vegar netlög í Seyðisfirði og hins vegar legu nýtingarreita samkvæmt strandsvæðisskipulagi. Voru um leið færð að því rök að tillaga að rekstrarleyfum í Seyðisfirði gerði ráð fyrir að sjókvíaeldi yrði heimilað í netlögum sjávarjarða og utan nýtingarreita strandsvæðisskipulags Austfjarða.

Fyrirspurn úrskurðarnefndarinnar: Með tölvubréfi úrskurðarnefndarinnar frá 11. nóvember 2025 til leyfisveitanda og Kaldvíkur hf. var bent á að sú afstaða þeirra að vísa yrði kröfu kærenda frá nefndinni með vísan til þess að einungis umsækjandi leyfis gæti krafist úrskurðar um drátt á afgreiðslu máls virtist ekki í góðu samræmi við þau viðmið sem lögð væru til grundvallar við mat á því hvenær borgari teldist aðili að máli og öðlaðist rétt til að tjá sig um efni þess og fá aðgang að málsgögnum, sbr. 13. og 15. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Yrði að álíta að þriðji maður, þótt ekki væri umsækjandi um afgreiðslu máls, gæti borið fram kæru til kærustjórnvalds skv. 4. mgr. 9. gr. stjórnsýslulaga, hefði hann verulegra einstaklings­bundinna hagsmuna að gæta af úrlausn þess. Var með vísan til þessa óskað nánari upplýsinga um málsmeðferðina.

Framhaldsumsögn Matvælastofnunar: Að mati Matvælastofnunar skorti á að kærendur greindu frá því í hverju tafir á málsmeðferð felist og hvaða áhrif og afleiðingar þær hafi á þá. Voru færð fram nánari rök um þetta af hálfu stofnunarinnar.

Á það var einnig bent að með tölvubréfi, dags. 17. febrúar 2025, hafi Kaldvík hf. verið tilkynnt um það að stofnunin gæti ekki tekið ákvörðun um útgáfu leyfis innan lögbundins afgreiðslufrests. Mikill fjöldi athugasemda, alls 180 talsins, hafi borist vegna tillögu að rekstrarleyfunum. Álitaefni við undirbúning þeirra varði m.a. strandsvæðisskipulag, ofanflóðahættu og afmörkun netlaga. Þá hafi vantað og vanti enn uppfærða gæðahandbók og staðfestingu umsækjanda á stöðu eigin fjár.

Í umsögninni var greint frá áliti umboðsmanns Alþingis frá 11. apríl 2025 í máli nr. 12804/2024. Málið varðaði ákvörðun innviðaráðherra um að staðfesta tillögu svæðisráðs að strandsvæðis­skipulagi Austfjarða í ljósi aðkomu tiltekins starfsmanns ráðuneytisins að málinu í fyrri störfum. Þar var þeim tilmælum beint til félags- og húsnæðismálaráðuneytisins, sem tekið hafði við skipulagsmálum frá innviðaráðuneytinu, að taka til skoðunar hvort og þá hvaða áhrif þessi niðurstaða hefði á ákvörðun innviðaráðherra um að staðfesta strandsvæðis­skipulagið. Fram kemur af hálfu Matvælastofnunar að afstaða þess ráðuneytis til álitsins hafi ekki legið fyrir fyrr en 9. júlí 2025. Undirbúningur starfsleyfis fyrir fiskeldi í Seyðisfirði hafi verið í bið á þessum tíma, þ.e. til 23. júlí s.á.

Í umsögnum Matvælastofnunar til úrskurðarnefndarinnar kemur fram að undirbúningur rekstrarleyfis til fiskeldis í Seyðisfirði sé á lokastigi. Afgreiðsla málsins bíði þess að aflétt verði óvissu um afdrif starfsleyfisumsóknar fyrir sömu starfsemi hjá Umhverfis- og orkustofnun.

Framhaldsathugasemdir Kaldvíkur hf.: Af hálfu félagsins voru áréttuð fyrri viðhorf um að vísa bæri kærumáli þessu frá úrskurðarnefndinni. Vísað var af þessu tilefni m.a. til álits umboðsmanns Alþingis í máli nr. 2039/1997 þar sem hafi reynt á grenndarhagsmuni vegna útgáfu vínveitingaleyfis en þar hafi verið tekið fram að almennt væru ekki aðrir aðilar að stjórnsýslumáli er snerti umsókn um vínveitingaleyfi en umsækjandi um leyfið.

Það sé ekki unnt að skera úr um aðild kærenda á þessu stigi máls nema tekin sé afstaða til þeirra hagsmuna sem kærendur telji sig hafa af málinu, en ekki liggi fyrir hvort og með hvaða hætti tekið verði tillit til sjónarmiða þeirra. Vegna athugasemda sem borist hefðu við auglýsingu tillagna að rekstrarleyfi fiskeldis í Seyðisfirði hafi félagið lagt til breytingu á hnitum eldissvæða þannig að þau verði í öllum tilvikum utan netlaga sjávarjarða. Sé því óljóst á þessu stigi hvort eldissvæðin muni skarast við eða takmarka þá hagsmuni sem kærendur vísi til. Þá verði ekki séð að fyrir liggi gögn sem staðfesti eignarheimildir kærenda að sjávarjörðum í Seyðisfirði og landamerki þeirra.

Að því er félagið best viti séu rekstrar- og starfsleyfisumsóknir félagsins í virkri vinnslu hjá stjórnvöldum. Ýmis álitaefni hafi komið upp við meðferð þessara umsókna er valdið hafi ófyrirséðum töfum á afgreiðslu. Umsókn um rekstrarleyfi beri að afgreiða samhliða umsókn um starfsleyfi, sbr. 3. mgr. 4. gr. b. laga um fiskeldi nr. 71/2008. Afgreiðsla Matvælastofnunar sé því að nokkru samofin málsmeðferð Umhverfis- og orkustofnunar.

Frekari viðbótarathugasemdir kærenda: Af hálfu kærenda er vísað til þess að óvissa og dráttur á afgreiðslu málsins hafi bein áhrif á hagsmuni þeirra, m.a. varðandi skipulagsmál og nýtingu eignarlands. Verði fallist á afstöðu Matvælastofnunar til túlkunar á 10. gr. a. laga um fiskeldi nr. 71/2008 sé frestur sá er þar sé tilgreindur í raun dauður bókstafur.

———-

Aðilar máls þessa hafa fært fram ítarlegri rök fyrir máli sínu, sem ekki verða rakin hér frekar en úrskurðarnefndin hefur haft þau öll til hliðsjónar við úrlausn málsins.

Niðurstaða: Í máli þessu er deilt um málsmeðferð umsóknar um rekstrarleyfi til fiskeldis í Seyðisfirði, en tillögur að leyfum til fiskeldis í firðinum voru auglýstar á vefsíðu Matvælastofnunar 12. desember 2024 og var gefinn frestur til að skila inn athugasemdum til 20. janúar 2025. Þess er krafist í málinu að úrskurðað verði um hvort málsmeðferð umsóknar um rekstrarleyfi hafi dregist svo fari í bága við afgreiðslufrest skv. 2. mgr. 10. gr. a. laga nr. 71/2008 um fiskeldi. Úrskurðarnefndin lítur svo á að með þessu sé gerð krafa um að úrskurðað verði um hvort til sé að dreifa óhæfilegum drætti á málsmeðferð í skilningi 4. mgr. 9. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

Um kæruaðild í þeim málum sem undir úrskurðarnefndina heyra er fjallað í 3. mgr. 4. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála. Þar er kveðið á um að þeir einir geti kært stjórnvaldsákvarðanir til úrskurðarnefndarinnar sem eigi lögvarða hagsmuni tengda þeirri ákvörðun sem kæra eigi. Í 2. mgr. 4. gr. laga nr. 71/2008 er mælt fyrir um kæruheimild til úrskurðarnefndarinnar vegna m.a. veitingu rekstrarleyfis til fiskeldis samkvæmt lögunum.

Samkvæmt 4. mgr. 9. gr. stjórnsýslulaga er unnt að kæra óhæfilegan drátt á afgreiðslu máls til þess stjórnvalds sem ákvörðun í málinu verður kærð til. Er um undantekningarreglu að ræða frá meginreglu 2. mgr. 26. gr. laganna, þar sem segir að ekki sé hægt að kæra þær ákvarðanir sem ekki binda enda á stjórnsýslumál fyrr en málið hafi verið til lykta leitt. Af fyrirmælum 9. gr. laganna verður ekki ráðið að útilokað sé að aðrir en umsækjendur um opinber leyfi geti borið undir kærustjórnvald hvort til sé að dreifa óhæfilegum drætti á afgreiðslu máls, enda teljist viðkomandi aðili að máli um slíka leyfisveitingu.

Í því áliti umboðsmanns Alþingis sem Kaldvík hf. hefur vísað til var tekið fram, með hliðsjón af athugasemdum sem fylgdu frumvarpi því sem varð að stjórnsýslulögunum, að með hugtakinu aðili máls sé ekki einvörðungu átt við þá sem eigi beinna hagsmuna að gæta, þótt það sé meginreglan, heldur geti þeir einnig fallið þar undir, sem hafi óbeinna hagsmuna að gæta, svo sem nágrannar. Við nánari afmörkun á því, hverjir talist geti aðilar máls, verði að líta til þess, hvort maður eigi sérstakra og lögvarinna hagsmuna að gæta. Einnig verði að líta til þess hversu verulegir hagsmunirnir eru og hversu náið þeir tengjast úrlausnarefni málsins. Þá hafi þýðingu á hvaða sviði stjórnsýslunnar málið er þar sem blæbrigðamunur sé á milli stjórnsýslusviða hvaða vægi framangreind sjónarmið hafi. Var í álitinu, sem varðaði ágreining um vínveitingarleyfi, tekið fram að flest slík mál væru þannig vaxin, að ekki væru aðrir aðilar að máli er snerti umsókn um slíkt leyfi, en veitingamaður sá, sem um það sæki.

Umhverfisverndar-, útivistar- og hagsmunasamtök teljast eiga lögvarinna hagsmuna að gæta fyrir úrskurðarnefndinni að ákveðnum skilyrðum uppfylltum, sbr. nánar 3. mgr. 4. gr. laga nr. 130/2011. Meðal ákvarðana sem slíkum samtökum er heimilt að bera undir nefndina eru ákvarðanir um að veita leyfi vegna framkvæmda sem falla undir lög nr. 111/2021 um umhverfismat framkvæmda og áætlana. Í máli þessu er ekki deilt um ákvörðun um slíka leyfisveitingu. Verður kæru félagasamtakanna VÁ! því vísað frá úrskurðarnefndinni og er því ekki tilefni til að kanna hvort samtökin uppfylli önnur skilyrði kæruaðildar samkvæmt lögum nr. 130/2011.

Í vafatilvikum um aðild borgara að stjórnsýslumáli þarf að leggja efnislegt mat á tengsl hans við málið, þ.e. hversu verulegir hagsmunir hans séu og hversu miklum áhrifum hann kunni að verða fyrir af úrlausn þess. Í málum sem varða t.d. byggingarleyfi eða starfsleyfi í iðnaði verður nágranni ekki sjálfkrafa talinn til aðila máls, nema hann verði fyrir verulegum einstaklings­bundnum áhrifum af framkvæmdum eða starfsemi. Eins getur haft þýðingu hvort áhrif séu almenn og nái til mikils fjölda einstaklinga eða hvort þau séu sérstök fyrir hlutaðeigandi.

Landamerkjum jarða er jafnan lýst til sjávarins. Af hálfu þeirra kærenda sem eru landeigendur hefur verið til þess vísað að auglýstar tillögur að rekstrarleyfum í Seyðisfirði gefi til kynna að eldissvæði séu í eða við netlög landareigna þeirra. Í lögum er jafnan miðað við að netlög nái til hafsvæðis 60 faðma eða 115 metra frá stórstraumsfjörumáli landareignar, sbr. 3. gr. tilskipunar um veiði á Íslandi nr. 20, 1848, sbr. einnig 2. tl. 3. gr. laga nr. 88/2018 um skipulag haf- og strandsvæða. Í netlögum njóta eigendur sjávarjarðar tiltekinna umráða- eða eignarheimilda og þá einkum til fiskiveiði, þótt sá réttur verði álitinn mjög takmarkaður af síðari löggjöf, ef í atvinnuskyni, sbr. 2. mgr. 2. gr. og 1. mgr. 4. gr. laga um stjórn fiskveiða nr. 116/2006 og 14. og 15. gr. laga um lax- og silungsveiði nr. 61/2006.

Slíkum aðstæðum sem haldið er fram að sé til að dreifa í máli þessu, þar sem eldissvæði eru í eða við netlög sjávarjarða, geta ótvírætt haft þýðingu við mat á einstaklingsbundnum hags­munum. Þess eru dæmi í úrskurðum úrskurðar­nefndarinnar að einstaklingum hafi verið játuð aðild að kærumálum vegna leyfa til fiskeldis með vísan til grenndarhagsmuna, sbr. einkum úrskurð frá 28. október 2024 í máli nr. 36/2024, þar sem vísað var til ætlaðs hávaða og sjón­rænna áhrifa. Við nánara mat reynir á það með hvaða hætti kærendur leiða fram rök um í hverju röskun lögvarinna hagsmuna þeirra felist. Að áliti úrskurðarnefndarinnar virðist líklegt að hluti kærenda telji til nokkurra slíkra hagsmuna og þykir með hliðsjón af eðli þessa kæru­máls ekki tilefni til þess að leggja nánara mat á þá hagsmuni. Verður kæran því tekin til efnismeðferðar.

—–

Almennt verður að telja að það varði leyfisbeiðanda miklu að stjórnvöld gæti þess að mál hljóti afgreiðslu án ástæðulauss dráttar. Af hálfu kærenda hefur í máli þessu einkum verið lögð áhersla á hagsmuni þeirra af úrlausn þess hvort af fiskeldi verði í Seyðisfirði og á það bent að Matvælastofnun sé skylt að taka ákvörðun um útgáfu rekstrarleyfis innan fjögurra vikna frá lokum frests til að gera athugasemdir við auglýsta tillögu að rekstrarleyfi, sbr. 2. mgr. 10. gr. a. laga um fiskeldi.

Í 1. mgr. 9. gr. stjórnsýslulaga er kveðið á um að ákvarðanir í málum skuli teknar svo fljótt sem unnt er. Um leið ber stjórnvaldi að gæta þess að mál sé nægilega upplýst áður en ákvörðun er tekin í því, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga. Það er forsenda þess að stjórnvald geti afgreitt mál án ástæðulauss dráttar að mál sé nægilega upplýst í samræmi við réttmætisreglu stjórnsýslu­laganna. Séu ekki forsendur til töku ívilnandi stjórnvaldsákvörðunar innan lögbundins máls­meðferðartíma er eftir atvikum eðlilegt að henni verði synjað, svo sem kærandi hefur áréttað. Leggja verður heildstætt mat á aðstæður og m.a. líta til þess hvað valdið hefur töfum á málsmeðferð.

Með tölvubréfi Matvælastofnunar frá 17. febrúar 2025 var Kaldvík hf. tilkynnt um fyrirséðar tafir á afgreiðslu umsóknar félagsins um rekstrarleyfi fiskeldis í Seyðisfirði. Fyrir liggur að Umhverfis- og orkustofnun upplýsti einnig um töf á afgreiðslu starfsleyfisumsóknar vegna sömu starfsemi. Af málsgögnum má ráða að unnið sé að undirbúningi leyfisveitingar vegna rekstrarleyfis fiskeldis í Seyðisfirði og þar komi til skoðunar atriði sem gerðar hafi verið athugasemdir um við auglýsingu á tillögum að starfseminni, þ.e. um gildi strandsvæðis­skipulags, viðsjár vegna ofanflóðahættu og afmörkun netlaga. Matvælastofnun hefur auk þess bent á að fjöldi athugasemda við auglýsingu hafi verið fordæmalaus, sem kallað hafi á mikla vinnu. Í máli þessu hefur leyfisbeiðandi ekki gert athugasemd við langan málsmeðferðartíma og má ráða af gögnum að hann vinni að breyttri afmörkun eldissvæða og líti svo á að rekstrar- og starfsleyfisumsóknir séu í virkri vinnslu hjá stjórnvöldum.

Samkvæmt þessu hefur ákvörðun um rekstrarleyfi fiskeldis í Seyðisfirði dregist af ástæðum sem telja má málefnalegar, þar sem þær varða rannsókn máls. Þá liggur fyrir að unnið er að töku ákvörðunar í málinu. Með vísan til þessa verður naumast staðhæft að óhæfilegum drætti á málsmeðferð sé til að dreifa í skilningi 4. mgr. 9. gr. stjórnsýslulaga, enda þótt lögákveðinn afgreiðslufrestur 2. mgr. 10. gr. a. laga um fiskeldi sé auðsjálega löngu liðinn. Verður kröfu kærenda í málinu því hafnað.

Í máli þessu hafa kærendur fært fram ýmis sjónarmið um forsendur fiskeldisstarfsemi í Seyðisfirði og annmarka á málsmeðferð Matvælastofnunar. Ekki verður tekin afstaða til þeirra sjónarmiða í máli þessu, sem varðar einungis ágreining um málshraða.

Úrskurðarorð:

 Kæru félagasamtakanna VÁ! er vísað frá úrskurðarnefndinni.

Hafnað er kröfu um að kveðið verði úr um að óhæfilegur dráttur hafi orðið á málsmeðferð Matvælastofnunar vegna umsóknar Kaldvíkur hf. um rekstrarleyfi vegna sjókvíaeldis í Seyðisfirði.

nóv 27
Love0

160/2025 Silfurbotn

Með

Árið 2025, fimmtudaginn 27. nóvember, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Unnþór Jónsson settur varaformaður, Aðalheiður Jóhannsdóttir prófessor og Þorsteinn Þorsteinsson byggingar­verkfræðingur.

Fyrir var tekið mál nr. 160/2025, kæra á ákvörðun staðgengils byggingarfulltrúa Sveitar­félagsins Hornarfjarðar frá 19. september 2025 um að samþykkja byggingar­áform fyrir lóðina að Silfurbotni 1–5.

Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 17. október 2025, er barst nefndinni sama dag, kæra eigendur, Silfurbraut 31, Höfn í Hornafirði, þá ákvörðun byggingarfulltrúa Sveitarfélagsins Hornafjarðar frá 19. september 2025 að samþykkja byggingaráform og gefa út byggingarleyfi vegna nýs raðhúss á lóð nr. 1–5 við Silfurbotn. Er þess krafist að ákvörðunin verði felld úr gildi.

Þess er jafnframt krafist að framkvæmdir verði stöðvaðar á meðan málið er til meðferðar fyrir úrskurðarnefndinni. Þykir málið nægilega upplýst til að það verði tekið til endanlegs úrskurðar. Er því ekki tilefni til að taka afstöðu til stöðvunar­kröfu kærenda.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Sveitarfélaginu Hornafirði 27. október 2025.

Málavextir: Kærendur eru búsettir að Silfurbraut 31 í svonefndum Innbæ á Höfn í Hornafirði, sem samkvæmt Aðalskipulagi Hornafjarðar 2012–2030 er á íbúðarsvæðinu ÍB9. Með auglýsingu í B-deild Stjórnartíðinda 3. júní 2021 tók gildi deiliskipulag fyrir svæðið vegna þéttingar byggðar í Innbæ, en aðalskipulagi hafði áður verið breytt og greint íbúðarsvæði stækkað um allt að einn hektara. Í deiliskipulaginu kom fram að m.a. yrði til ný gata, þ.e. Silfurbotn, sem hefði aðkomu um Silfurbraut. Gert væri ráð fyrir þremur nýjum lóðum í hinni nýju götu, nr. 1–5, þar sem reist yrði eitt raðhús með þremur íbúðum, en stysta fjarlægð frá fyrirhuguðu raðhúsi að húsi kæranda er um 20 m. Ákvörðun bæjarstjórnar um að samþykkja skipulagið var kærð til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála sem með úrskurði, uppkveðnum 2. desember 2021 í máli nr. 109/2021, hafnaði kröfu um ógildingu hennar.

Með umsókn, dags. 17. ágúst 2024, var sótt um byggingarleyfi sem tók til hinna nýju lóða við Silfurbotn. Á fundi umhverfis- og skipulagsnefndar sveitarfélagsins 27. s.m. var umsóknin tekin fyrir og tekið fram að sótt hefði verið um heimild til að fara með þakskyggni út fyrir byggingarreit og 27 cm yfir heimilaða hámarkshæð mænis, hafa skorstein um 1,1 m hærri en mæni og hluta lóðar við útvegg lægri en 30 cm undir gólfplötu. Var samþykkt að grenndar­kynna fyrir húseigendum að Silfurbraut 19–33 áform um framkvæmdir og frávik frá deiliskipulagi í samræmi við 43. gr. skipulagslaga nr. 123/2010. Með bréfi til annars kærenda, dags. 30. ágúst 2024, var umsóknin kynnt fyrir honum og frestur til athugasemda veittur til 30. september s.á. Gerðu kærendur m.a. athugasemd við að með hækkun mænis myndi útsýni þeirra skerðast og að hærri skorsteinar myndu hafa áhrif á útsýni frá fasteign þeirra. Var aðaluppdráttum breytt 11. október 2024, þar sem m.a. hæð þaks var lækkuð frá fyrri áformum. Á fundi bæjarstjórnar Hornafjarðar 14. nóvember s.á. var bókað um að brugðist hefði verið við framkomnum athugasemdum. Var samþykkt að veita undanþágu frá skilmálum gildandi deili­skipulags þar sem um svo óveruleg frávik væri að ræða að hagsmunir nágranna skertust í engu hvað varði landnotkun, útsýni, skuggavarp eða innsýn, sbr. 3. mgr. 43. gr. skipulagslaga.

Með áritun á aðaluppdrætti 19. september 2025 samþykkti staðgengill byggingar­fulltrúa byggingaráformin og gaf út byggingarleyfi vegna þeirra þann sama dag. Í samþykktum uppdráttum felast m.a. þau frávik á deiliskipulagi að þakskyggni fer út fyrir byggingarreit, skorsteinar verða 0,8 m hærri en mænir þar sem hann sé hæstur og frágengið yfirborð við húsvegg verður að hluta 0,6 m neðar en uppgefin plötuhæð jarðhæðar.

Málsrök kærenda: Af hálfu kærenda er byggt á því að brotið hafi verið gegn meginreglum stjórnsýslulaga nr. 37/1993, m.a. lögmætis-, rannsóknar-, jafnræðis-, meðalhófs- og andmæla­reglu, sbr. nánar 10. gr., 11. gr., 12. gr. og 13. gr. laganna. Byggingarleyfi hafi verið gefið út í andstöðu við ákvæði laga nr. 160/2010 um mannvirki og byggingarreglugerð nr. 112/2012. Tilskilin gögn samkvæmt deiliskipulagi hafi ekki legið til grundvallar útgáfu leyfisins. Vegna legu, jarðvegs og eðli fyrirhugaðra framkvæmda kunni bæði lóð og íbúðarhús kærenda að síga og verða fyrir skemmdum af völdum jarðvegsframkvæmda. Þá komi ofanvatn líklega til með að renna niður á lóð þeirra á meðan framkvæmdum standi og að þeim loknum.

Í almennum skilmálum deiliskipulags fyrir svæðið sé í kafla 4.3 getið tveggja skilyrða fyrir umsókn byggingarleyfis og útgáfu. Skuli lóðarhafi við skil aðaluppdrátta vegna umsóknar annars vegar leggja fram áætlun um fyrirhugaðar jarðvegsframkvæmdir og hins vegar greinar­gerð burðarþolshönnuðar um að framkvæmdir valdi ekki skemmdum á nærliggjandi lóðum eða þegar byggðum mannvirkjum. Ástæða skilyrðanna sé hætta á tjóni vegna jarðvegs­fram­kvæmda, sem lýst hafi verið í minnisblaði verkfræðistofunnar EFLU, dags. 18. mars 2020.

Fyrir liggi greinargerð Verkhofs ehf. frá 11. október 2024, en óljóst sé hvort um sé að ræða þá áætlun sem lóðarhöfum hafi verið skylt að leggja fram. Ef svo sé, sé bent á að greinargerðin hafi ekki legið fyrir fyrr en nokkrum mánuðum eftir að aðaluppdráttum hafi verið skilað. Höf­undur hennar hafi verið vanhæfur til að gera áætlun um jarðvegsframkvæmdir vegna að­komu sinnar að málinu, en hann hafi setið í bæjarstjórn allt frá því er deiliskipulag fyrir svæðið hafi farið í kynningu og samþykkt umsókn núverandi byggingarleyfishafa um úthlutun lóðanna. Greinargerðin sé ófullnægjandi þar sem ekki sé um áætlun að ræða heldur tillögur sem byggist á takmörkuðum gögnum og upplýsingum, en ekki hafi farið fram heildstæð jarðvegs­könnun á „öllum nærliggjandi lóðum og svæðum.“ Þá hafi áætluninni ekki fylgt graftarplan og sé kærendum ekki kunnugt um að því hafi verið skilað áður en framkvæmdir hefðu hafist. Greinargerðin hafi því verið haldin slíkum ágöllum að ekki hafi verið á henni byggjandi og byggingarfulltrúa því borið að líta fram hjá henni.

Byggingarleyfið hafi verið gefið út án þess að fyrir hafi legið greinargerð burðarþolshönnuðar um að fyrirhuguð framkvæmd ylli ekki skemmdum á nærliggjandi lóðum, eða þegar byggðum mannvirkjum. Í ljósi þeirrar augljósu tjónsáhættu sem fylgi byggingaráformunum sé um að ræða alvarlegt frávik á skilmálum gildandi deiliskipulags. Kærendur hafi áður vakið á þessu athygli, þ.e. við grenndarkynningu umsóknar um byggingarleyfi, en engin viðbrögð fengið frá leyfisveitanda við athugasemdum sínum og hafi með því verið brotið gegn rannsóknarreglunni. Jafnframt hafi verið brotið gegn andmælarétti þeirra þar sem þeir hafi ekki verið upplýstir um viðbrögð við athugasemdum þeirra og þeim gefinn kostur á að tjá sig frekar áður en ákvörðun væri tekin. Áhyggjur íbúa er varði tjón vegna framkvæmda á umræddu svæði hafi legið fyrir allt frá því að tillaga að deiliskipulagi fyrir svæðið hafi verið í kynningu árið 2021 og hafi meirihluti bæjarstjórnar þá svarað því til að settir hefðu verið skilmálar um grundun húsa og að gert hefði verið ráð fyrir að settir yrðu upp mælipunktar til að fylgjast með sigi. Þrátt fyrir það hafi bæjaryfirvöld komið sér undan því að framkvæma hæðamælingar á svæðinu.

Hvorki lóðirnar né byggingaráformin samræmist markmiði gildandi aðal- eða deiliskipulags um að „mynda fallega og heilsteypta íbúðarbyggð sem liggur vel í landi og myndar eðlileg tengsl við núverandi byggð.“ Á svæðinu hafi mótast heildarmynd sem byggingaráformin sam­ræmist ekki. Lóðirnar séu í óeðlilegri nálægð við lóð kærenda og staðsetning og form bygginga í áberandi ósamræmi við byggingarlínur húsa og lóða á svæðinu, m.a. við Silfurbraut 19–29 og 31–39. Verði því ójafnvægi í ásýnd þar sem nýju húsin standi framar í landinu en þau sem fyrir séu og rjúfi sjónræna samfellda byggðarlínu sem áður hafi myndað samræmda heild. Mann­virkið muni koma til með að skaga út fyrir þá byggingarlínu fyrir sé, sem hafi í för með sér að það verði óeðlilega áberandi í götumynd og raski heildarásýnd hverfisins. Þá hafi framkvæmdin neikvæð áhrif á landslag og náttúrulega ásýnd bæjarins, einkum þegar horft sé eftir Silfurbraut til vesturs. Svæðið einkennist af opnu útsýni til fjalla og jökla sem hafi verið aðdráttarafl fyrir íbúa og ferðamenn. Með byggingaráformunum hverfi þessi fagurfræðilega mikilvæga sýn sem njóti ekki einungis verndar í skipulagslegum skilningi heldur hafi að auki gildi fyrir ásýnd bæjarins og upplifun af honum sem byggð í einstöku náttúruumhverfi.

Málsrök Sveitarfélagsins Hornafjarðar: Af hálfu sveitarfélagsins er farið fram á að kröfu kærenda verði hafnað. Byggingaráformin og -leyfið séu í samræmi við gildandi skipulags­skilmála. Sveitarfélagið hafi þegar látið framkvæma hæðarmælingar á svæðinu með vísan til ákvæða deiliskipulags. Hugsanleg áhætta fyrir aðliggjandi hús hafi verið metin og lagt til verk­lag til að draga úr henni. Greinargerð Verkhofs ehf. frá 11. október 2024 innihaldi bæði upplýsingar um að framkvæmdir á lóð Silfurbotns 1–5 valdi ekki skemmdum á nærliggjandi lóðum og áætlun um fyrirhugaðar jarðvegsframkvæmdir í samræmi við áskilnað deiliskipulags svæðisins. Vegna athugasemda kærenda um að greinargerðin hafi legið fyrir áður en aðal­uppdráttum hafi verið skilað sé aðalatriðið það að við veitingu leyfisins hafi öllum kröfum verið mætt.

Hvað vanhæfi höfundar greinargerðarinnar varði sé bent á að vanhæfisreglur sveitarstjórnar­laga nr. 138/2011, sbr. stjórnsýslulög nr. 37/1993, eigi eingöngu við um starfsmenn eða nefndarmenn vegna starfa þeirra að málum á vegum sveitarfélagsins. Höfundur sé löggildur burðarþolshönnuður og sitji í bæjarstjórn, en sé hins vegar ekki starfsmaður byggingarfulltrúa. Aftur á móti sitji hann í bæjarstjórn og hafi vikið sæti á fundi 14. nóvember 2024 þegar bæjarstjórn hafi tekið fyrir beiðni leyfishafa um heimild til að víkja frá skilmálum gildandi deiliskipulags.

Óheppilegt sé að kærendur hafi ekki fengið upplýsingar sem útskýrt hafi lyktir málsmeðferðar grenndarkynningar. Eftir að framkvæmdaraðili hafi gert breytingar á teikningum hafi deili­skipulagsbreyting verið talin óþörf. Af því leiði jafnframt að kærendur hafi ekki átt rétt til sérstakra eða frekari andmæla vegna umsóknar um byggingarleyfi. Umsögn þeirra sem borist hefði við grenndarkynningu hafi þó leitt til breytinga á umsókninni, s.s. um greinargerð/áætlun um jarðvegsframkvæmdir.

Vegna tilvísunar kærenda til minnisblaðs EFLU verkfræðistofu frá 18. mars 2020 sé bent á að það hafi verið unnið í tengslum við deiliskipulagsgerð og varðað með almennum hætti atriði sem gæta þyrfti að vegna þéttingar byggðar. Þau ummæli minnisblaðsins að burðarhæft undirlag gæti verið á allt að 10–16 m dýpi hafi verið samkvæmt „upplýsingum frá kunnugum“. Hafi minnisblaðið því ekki byggst á raunverulegum aðstæðum. Tilmæli hafi verið um að gera þyrfti jarðvegskannanir á fyrirhuguðum byggingarlóðum. Nú hafi verið gerðar fimm boranir á lóðum nr. 1–5 við Silfurbotn og hafi niðurstöður þeirra verið að burðarhæft undirlag sé á bilinu 2,45–4,9 m undir yfirborði.

Málsrök leyfishafa: Af hálfu leyfishafa er þess krafist að kröfu kærenda verði hafnað. Hvað varði sjónarmið kærenda um skort á tilskildum gögnum, þ.e. áætlun um jarðvegs­framkvæmdir og greinargerð burðarþolshönnuðar, vanhæfi burðarþolshönnuðar og þýðingu minnisblaðs sem gert hafi verið vegna deiliskipulags svæðisins, er byggt á sambærilegum sjónar­miðum og fram koma í umsögn Sveitarfélagsins Hornafjarðar. Að auki bendir leyfishafi á að enginn möguleiki sé á því að ofanvatn renni niður á lóð kærenda, eins og haldið sé fram í kæru, þar sem hæðarkóti Silfurtúns 31 sé hærri en hæðarkóti Silfurbotns 1–5. Vegna þyngdarafls muni allt vatn á meðan framkvæmdum standi leita niður í átt að sjó.

Deiliskipulagi svæðisins hafi ekki verið hnekkt og sé gildi þess enn fremur í samræmi við vilja meirihluta kjósenda í íbúakosningu árið 2023. Samkvæmt 2. og 3. mgr. 43. gr. skipulagslaga nr. 123/2010 sé heimilt við útgáfu byggingarleyfis að víkja frá kröfum um breytingu á deili­skipulagi þegar um svo óveruleg frávik sé að ræða að hagsmunir nágranna skerðist í engu hvað varði landnotkun, útsýni, skuggavarp eða innsýn. Umsókn um byggingarleyfi hafi verið grenndarkynnt þar sem þakkantar hafi náð út fyrir húshliðar og reykrör gengu upp úr þökum. Niðurstaða aðalhönnuðar hússins hafi verið að þessi atriði hefðu lítil sem engin áhrif á skugga­varp eða ásýnd húsanna. Skorsteinn og þakkantur séu hluti af byggingu sem liggi í 30 m fjar­lægð frá húsi kærenda. Um óverulegt frávik á deiliskipulagi sé að ræða. Nýbyggingin sé ekki í sjónlínu fyrir aðalútsýni úr Silfurtúni 31 sem sé til vesturs.

Byggingaráformin séu í samræmi við skipulag. Athugasemdir kærenda um „sjónræn áhrif, vernd landslags og ásýnd bæjarins“ lúti í raun ekki að byggingaráformunum sem slíkum heldur deiliskipulaginu sem hafi verið samþykkt af sveitarfélaginu og staðfest í íbúakosningu. Lóðar­hafi geti ekki borið ábyrgð á því að íbúar séu ekki hlynntir stefnumótun í skipulags­áætlunum. Lóðarhafi hafi sótt um byggingarleyfi í samræmi við skipulag og eigi réttmætar væntingar til þess að geta byggt á lóðinni í samræmi við það. Útgáfa byggingarleyfis til lóðarhafa brjóti ekki gegn rannsóknar-, meðalhófs- eða jafnræðisreglu stjórnsýsluréttarins og hafi engin rök verið færð fyrir þeim staðhæfingum.

Viðbótarathugasemdir kærenda: Af hálfu kærenda er bent á að sama dag og kærendur hafi lagt fram kæru hafi sveitarfélagið fallist á beiðni þeirra um að framkvæma hæðarmælingar á framkvæmdasvæðinu og við fasteign kærenda. Fyrstu mælipunktar hafi verið settir og vöktun hafin. Sé þetta til marks um þá hættu á tjóni sem fylgi framkvæmdunum.

Samkvæmt 3. mgr. 43. gr. skipulagslaga nr. 123/2010 sé aðeins heimilt að víkja frá kröfum um breytingu á deiliskipulagi ef um svo óveruleg frávik sé að ræða að hagsmunir nágranna skerðist í engu hvað varði landnotkun, útsýni, skuggavarp eða innsýn. Breyting á deiliskipulagi geti í þessu tilviki ekki talist óveruleg þar sem hún hafi augljós áhrif á hagsmuni kærenda, m.a. muni byggingin rýra útsýni frá lóð kærenda að fjöllum, jöklum og til sjávar. Breyti greinargerð hönnuðar, dags. 13. október 2024, hér engu, og sé um það vísað til úrskurðar úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála frá 27. október 2025 í máli nr. 139/2025.

Framkvæmdir muni m.a. eiga sér stað meðfram suðurhlið lóðar kærenda, á jarðvegsfyllingu þar sem útbúa þurfi götu meðfram lóðinni í átt að fyrirhuguðu mannvirki að Silfurbotni. Við það verði umtalsverð hækkun á jarðvegi upp við lóð kærenda og komi gatan til með að vera hærri en lóð kærenda á eftir. Kærendum sé umhugað um fasteign sína og telji líklegt að vatn geti flætt inn á lóðina af þessum sökum og hafi af því réttmætar áhyggjur.

Niðurstaða: Í máli þessu er deilt um lögmæti þeirrar ákvörðunar staðgengils byggingarfulltrúa Sveitarfélagsins Hornafjarðar frá 19. september 2025 að samþykkja byggingaráform fyrir rað­hús á lóðum nr. 1–5 við Silfurbotn á Höfn í Hornafirði. Kæruheimild byggist á 59. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki, sbr. 1. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála.

Í upphaflegu byggingarleyfi var tilgreint að veitt væri heimild til að reisa raðhús að Silfurbotni 1­–3, en uppdrættir voru áritaðir fyrir Silfurbotn 1–5. Telur kærandi það eiga að leiða til ógildingar hinnar kærðu ákvörðunar. Óskaði úrskurðarnefndin eftir upplýsingum frá sveitar­félaginu um það misræmi og voru þær skýringar gefnar að um innsláttarvillu væri að ræða sem yrði leiðrétt í samræmi við 2. mgr. 23. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 án breytinga á dag­setningu og barst úrskurðarnefndinni í kjölfarið afrit af leiðréttu byggingarleyfi. Verður ekki gerð athugasemd við þessa framkvæmd.

Í 11. gr. laga nr. 160/2010 kemur m.a. fram að fyrirhuguð mannvirkjagerð sem sótt sé um byggingarleyfi fyrir þurfi að vera í samræmi við skipulagsáætlanir á viðkomandi svæði. Þetta má einnig sjá í 1. tölul. 1. mgr. 13. gr. laganna, sem gerir það að skilyrði fyrir útgáfu byggingar­leyfis að mannvirkið samræmist skipulagsáætlunum á svæðinu.

Í þeim tilvikum þar sem fyrirhuguð framkvæmd samræmist ekki deiliskipulagi svæðis ber að gera breytingu á deiliskipulagi áður en leyfi er veitt fyrir framkvæmdinni. Fer um þá breytingu eins og um nýtt deiliskipulag sé að ræða, sbr. 1. mgr. 43. gr. skipulagslaga nr. 123/2010, nema breytingin sé óveruleg og skal þá fara fram grenndarkynning, sbr. 2. mgr. sömu greinar. Sam­kvæmt 3. mgr. lagaákvæðisins getur sveitarstjórn heimilað að vikið sé frá kröfu 2. mgr. um breytingu á deiliskipulagi og grenndarkynningu „þegar um svo óveruleg frávik er að ræða að hagsmunir nágranna skerðist í engu hvað varðar landnotkun, útsýni, skuggavarp eða innsýn.“ Er samkvæmt orðalagi greinarinnar ekki skylt að grenndarkynna slík frávik.

Samkvæmt Aðalskipulagi Hornafjarðar 2012–2030 er landnotkun umrædds svæðis skilgreind sem íbúðarsvæði, ÍB9, Innbær. Í aðalskipulaginu er því lýst að almennt sé litið svo á að þétting byggðar og viðbyggingar í grónum hverfum geti verið æskileg. Ný íbúðarbyggð skuli vera í samræmi við þá sem fyrir sé hvað varði tegund, stærðir, þéttleika og ásýnd. Ákvörðun bæjar­stjórnar um að samþykkja deiliskipulag vegna þéttingar byggðar í Innbæ, sem heimilar byggingu hins umdeilda raðhúss í máli þessu, kom til kasta úrskurðarnefndarinnar í máli nr. 109/2021, sem hafnaði kröfu um ógildingu hennar líkt og vikið var að í málsatvikalýsingu. Í greinargerð deiliskipulagsins segir að markmið þess sé að mynda fallega og heilsteypta íbúðar­byggð sem liggi vel í landi og myndi eðlileg tengsl við núverandi byggð. Þau byggingaráform sem um er deilt í máli þessu varða raðhús á einni hæð, en fyrir liggur að slíkar húsategundir eru í næsta nágrenni. Hvorki verður talið að staðsetning eða byggingarlína hússins, sem vel að merkja er ákveðin í deiliskipulagi, né form eða hönnun þess brjóti gegn framan­greindum skipulagsskilmálum.

Í kafla 4.3. greinargerðar deiliskipulagsins er fjallað um grundun mannvirkja. Er þar gerð sú krafa að lóðarhafi skuli leggja fram áætlun um fyrirhugaðar jarðvegsframkvæmdir og greinar­gerð burðarþolshönnuðar um að framkvæmdir valdi ekki skemmdum á nærliggjandi lóðum eða þegar byggðum mannvirkjum. Fyrir liggur í máli þessu greinargerð Verkhofs ehf. frá 11. október 2024 sem undirrituð er af byggingartæknifræðingi sem hefur hlotið löggildingu sem burðarþolshönnuður. Er þar lagt mat á hættu á skemmdum á nærliggjandi lóðum og mann­virkjum og komist að þeirri niðurstöðu að hún sé ekki til staðar, auk þess sem þar er að finna áætlun um jarðvegsframkvæmdir. Með því verður að telja að uppfyllt séu skilyrði framan­greindra skipulagsskilmála. Þá verður ekki talið að það hafi þýðingu í máli þessu þótt við­komandi byggingartæknifræðingur sitji í bæjarstjórn og hafi samþykkt úthlutun umræddrar lóðar, enda vart séð að um slíkan hagsmunaárekstur sé að ræða sem hafi verið til þess fallinn að hafa áhrif á faglegt mat hans. Hvað varðar tilvísun kærenda til máls nr. 139/2025 voru atvik þess máls með þeim hætti að lóðarhafar lögðu fram greinargerð um álitaefni í málinu sem talið var á herðum skipulagsfulltrúa bæjarins að taka afstöðu til. Voru aðstæður því ekki sambæri­legar þeim sem hér eru uppi.

Samkvæmt deiliskipulagi fyrir svæðið er gert ráð fyrir raðhúsi á lóðum nr. 1–5 við Silfurbotn og var sótt um leyfi til að byggja slíkt hús. Hin umsóttu byggingaráform voru þó ekki fyllilega í samræmi við deiliskipulag svæðisins. Á fundi umhverfis- og skipulagsnefndar 27. ágúst 2024 var samþykkt að grenndarkynna umsóknina vegna fráviks á deiliskipulagi í samræmi við 43. gr. skipulagslaga, sem þó var ekki skylt að gera skv. 3. mgr. sama ákvæðis. Fór svo að bæjar­stjórn samþykkti 14. nóvember 2024 að heimila frávik á deiliskipulagi. Þar sem grenndar­kynning er hvorki skilyrði þess að sveitarstjórn heimili frávik á deiliskipulagi né hluti af lög­bundinni málsmeðferð slíkrar ákvörðunar kemur hún ekki til athugunar úrskurðar­nefndarinnar.

Ákvæði 3. mgr. 43. gr. skipulagslaga felur í sér undanþágu frá áðurnefndri meginreglu um að framkvæmdir skuli vera í samræmi við skipulag og ber því að túlka ákvæðið þröngt. Er skýrt af orðalagi þess að hagsmunir nágranna mega í engu skerðast hvað varðar landnotkun, útsýni, skuggavarp eða innsýn. Í gildandi deiliskipulagi er að finna sérákvæði fyrir raðhús við Silfur­botn 1–5, en þar segir m.a. að nýtingarhlutfall skuli vera á bilinu 0,35 til 0,45, að mænishæð verði að hámarki 5 m yfir gólfplötu og að frágengið yfirboð við húsvegg skuli ekki vera neðar en 30 cm undir uppgefinni plötuhæð jarðhæðar, en frávik á því séu háð samþykki umhverfis- og skipulagsnefndar. Með þeim frávikum sem bæjarstjórn samþykkti fólst að þakskyggni megi fara út fyrir byggingarreit, nýtingarhlutfall lóðar nr. 3 megi vera 0,52, skor­steinar verði 0,8 m hærri en mænir þar sem hann sé hæstur og frágengið yfirborð við húsvegg verði að hluta 0,3 m neðar en uppgefin plötuhæð jarðhæðar.

Úrskurðarnefndin fellst á á að frávik varðandi skorsteina, yfirborðsfrágang og aukið nýtingar­hlutfall sem nemi 0,07 á einni lóðanna skerði í engu hagsmuni nágranna varðandi landnotkun, útsýni, skuggavarp eða innsýn. Aftur á móti verður talið með hliðsjón af fyrirliggjandi gögnum, þ. á m. afstöðu- og skuggavarpsmyndum, að þakskyggni sem fer út fyrir byggingarreit með þeim hætti sem ráðgert er við Silfurbotn 1–5 geti skert hagsmuni nágranna að einhverju leyti þegar kemur að útsýni og skuggavarpi. Með því voru hin ströngu skilyrði 3. mgr. 43. gr. skipulagslaga um að hagsmunir nágranna skerðist í engu ekki uppfyllt þegar bæjarstjórn heimilaði hin umdeildu frávik.

Við mat á hverju það varði verður þó að líta til þess að um mjög óverulega hagsmunaskerðingu er að ræða miðað við það sem er heimilað samkvæmt gildandi deiliskipulagi. Þá voru frávikin grenndarkynnt um­fram lagaskyldu sem leiddi til breytinga á byggingaráformunum að teknu tilliti til framkominna athugasemda. Að því virtu verður greindur annmarki, þ.e. að heimila frávik á deiliskipulagi í stað þess að setja málið í farveg óverulegrar breytingar á skipulagi, ekki látinn raska gildi hinnar kærðu ákvörðunar.

Með hliðsjón af framangreindu og þar sem ekki verður séð að annmarkar liggi fyrir sem raskað geta gildi hinnar kærðu ákvörðunar verður kröfu kærenda um ógildingu hennar hafnað.

 Úrskurðarorð:

Hafnað er kröfu kærenda um að ógilda ákvörðun staðgengils byggingarfulltrúa Sveitarfélagsins Hornafjarðar frá 19. september 2025 um að samþykkja byggingaráform á lóðum nr. 1–5 við Silfurbotn.