UUA2601001 Hoffellslón

Árið 2026, föstudaginn 23. janúar, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mættir voru Unnþór Jónsson varaformaður og Þorsteinn Þorsteinsson byggingar­verkfræðingur. Aðalheiður Jóhannsdóttir prófessor tók þátt í gegnum fjarfundabúnað.

Fyrir var tekið mál nr. UUA2601001, kæra á ákvörðun bæjarstjórnar Sveitarfélagsins Hornafjarðar frá 13. nóvember 2025 um að samþykkja umsókn um framkvæmdaleyfi fyrir jarðtæknirannsóknum við Hoffellslón í Hornafirði. 

Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

1. Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 2. janúar 2026, er barst nefndinni sama dag, kærir Landvernd, umhverfisverndarsamtök Íslands, ákvörðun bæjar­stjórnar Sveitarfélagsins Hornafjarðar frá 13. nóvember 2025 um að samþykkja umsókn um framkvæmdaleyfi fyrir jarðtæknirannsóknum við Hoffellslón. Er þess krafist að hin kærða ákvörðun verði felld úr gildi. Jafnframt er þess krafist að framkvæmdir verði stöðvaðar til bráðabirgða á meðan málið er til meðferðar hjá úrskurðarnefndinni. Þykir málið nægilega upplýst til að taka það til endanlegs úrskurðar.

2. Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Sveitarfélaginu Hornafirði 11. janúar 2026.

Málsatvik

3. Á fundi bæjarstjórnar Hornafjarðar 13. nóvember 2025 var, að undangenginni umfjöllun umhverfis- og skipulagsnefndar, samþykkt umsókn Ferðaþjónustunnar Hoffells ehf. um leyfi til að bora um 30 prufuholur á um 5.000 m² svæði á jökulöldu við Hoffellslón í landi Hoffells II í Nesjum í þeim tilgangi að afla upplýsinga vegna áforma um uppbyggingu ferðaþjónustu. Var í umsókninni lýst hvernig áformað væri að halda raski í lágmarki, t.d. með því að aka að borsvæði þegar frost væri í jörðu og að nota jarðbor á beltum. Fram kom að borað yrði niður á a.m.k. 10–20 m dýpi. Framkvæmdaleyfið var gefið út 4. desember 2025 og var meðal settra skilyrða í leyfinu að ummerki yrðu afmáð og frá þeim gengið.

Málsrök kæranda

4. Kærandi vísar m.a. til þess að skv. b-lið 3. gr. laga nr. 60/2013 um náttúruvernd skuli stefna að því að vernda jarðmyndanir sem séu sérstakar eða einstakar á lands- eða heimsvísu. Fram­kvæmdin sé einungis hluti af stærri framkvæmd sem nú sæti umhverfismati. Með því að horfa fram hjá því að um eina heildstæða framkvæmd sé að ræða sé hætta á því að mat á umhverfis­áhrifum verði ófullnægjandi. Aukinheldur geti rask sem felist í undirbúningsframkvæmdum valdið því að forsendur fyrir mati á aðalhluta framkvæmdarinnar breytist. Sé í þessu sambandi einnig bent á svokallað „salami slicing“, þ.e. þegar reynt sé að komast hjá umhverfismati með því að skipta framkvæmd upp í hluta þannig að hver hluti fyrir sig virðist ekki uppfylla skilyrði um matsskyldu.

5. Hin umrædda framkvæmd sé háð umhverfismati. Hún falli undir flokk B í 1. viðauka við lög nr. 111/2021 um umhverfismat framkvæmda og áætlana, sbr. tölul. 2.04, og sé líkleg til að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif vegna umfangs, eðlis og staðsetningar. Um sé að ræða umfangsmiklar boranir á svæði sem njóti verndar sem náttúruminjar í C-hluta náttúru­minjaskrár. Þar sem umhverfismat hafi ekki verið framkvæmt áður en leyfið hafi verið veitt beri að ógilda hina kærðu ákvörðun. Þá bendi engin gögn til þess að lagt hafi verið mat á hvort skilyrði um almannahagsmuni hafi verið uppfyllt eða hvort annarra kosta hafi verið leitað, sbr. 3. mgr. 37. gr. laga nr. 60/2013. Jafnframt hafi verið brotið gegn skyldu til að leita umsagna samkvæmt sama ákvæði og til að afla sérfræðiálits skv. 7. mgr. 13. gr. skipulagslaga nr. 123/2010. Loks eigi framkvæmdin sér ekki stoð í skipulagi sveitarfélagsins.

Málsrök Sveitarfélagsins Hornafjarðar

6. Sveitarfélagið krefst þess að kærunni verði vísað frá úrskurðarnefndinni þar sem framkvæmdin falli ekki undir lög nr. 111/2021 um umhverfismat framkvæmda og áætlana. Markmið hennar sé rannsóknartengt, m.a. til að uppfylla kröfur umhverfismatslöggjafar, t.d. varðandi valkosta­greiningu, en ekki eiginleg uppbygging þeirrar ferðaþjónustu sem matsáætlun taki til. Hin kærða ákvörðun sé hvorki haldin efnisannmarka né verulegum formannmarka og sé lítil að umfangi. Hafna verði því kröfu um ógildingu hennar verði kæru ekki vísað frá nefndinni.

Athugasemdir leyfishafa

7. Af hálfu leyfishafa eru færð fram rök um að vísa verði kæru í máli þessu frá úrskurðarnefndinni. Boranir til könnunar á stöðugleika jarðvegs séu undanskildar umhverfismati, sbr. lið 2.04 í 1. viðauka við lög nr. 111/2021 um umhverfismat framkvæmda og áætlana og skipti ekki máli þótt þær fari fram á svæði sem skilgreint sé í C-hluta náttúruminjaskrár. Þá eigi liðir 2.01 og 2.02 í 1. viðauka laganna ekki við, en ekkert efni sé fjarlægt við rannsóknirnar. Hafi fram­kvæmdin þann tilgang að ákvarða staðsetningu og útfærslu mannvirkja sem lýst sé í matsáætlun og sé því hafnað að um sé að ræða tilraun til að komast hjá umhverfismati. Stór hluti framkvæmdanna hafi þegar farið fram og samkvæmt úttektarskýrslu byggingarfulltrúa sé jarð­rask varla sjáanlegt og allur frágangur til fyrirmyndar.

Niðurstaða

8. Í máli þessu er deilt um lögmæti ákvörðunar Sveitarfélagsins Hornafjarðar frá 13. nóvember 2025 um að samþykkja umsókn um framkvæmdaleyfi fyrir jarðtæknirannsóknum við Hoffellslón. Kæruheimild til úrskurðarnefndarinnar er í 52. gr. skipulagslaga nr. 123/2010.

9. Meðal ákvarðana sem umhverfisverndar-, útivistar- og hagsmunasamtökum er heimilt að bera undir úrskurðarnefndina eru ákvarðanir um leyfi vegna framkvæmda sem falla undir lög nr. 111/2021 um umhverfismat framkvæmda og áætlana, sbr. b-lið 3. mgr. 4. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála. Til slíkra fram­kvæmda teljast hvers konar „nýframkvæmd eða breyting á eldri framkvæmd sem fellur undir lög þessi og starfsemi sem henni fylgir“, sbr. 3. tölul. 3. gr. laga nr. 111/2021.

10. Hin kærða ákvörðun felur í sér heimild til jarðtæknirannsókna á jökulöldu eða grjóturð með jökulruðningi. Um er að ræða um 30 prufuholur á um 5.000 m² svæði sem verða a.m.k. 10–20 m djúpar, að því fram kemur í umsóknargögnum. Telst framkvæmdin með þessu ekki til djúp­borunar í skilningi liðar 2.04 í 1. viðauka við lög nr. 111/2021 svo háð sé ákvörðun Skipulags­stofnunar um hvort skuli sæta umhverfismati, sbr. 20. gr. sömu laga.

11. Í máli þessu liggur hvorki fyrir álit Skipulagsstofnunar um umhverfismat framkvæmdar skv. 24. gr. laga nr. 111/2021 né ákvörðun stofnunarinnar skv. 20. gr. sömu laga um að framkvæmd skuli háð umhverfismati. Þegar af þeim ástæðum getur kærandi ekki átt kæruaðild að máli þessu fyrir úrskurðarnefndinni og verður því að vísa kæru í málinu frá nefndinni.

Úrskurðarorð

Kærumáli þessu er vísað frá úrskurðarnefndinni.