Úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála
feb 10
Love0

UUA2512014 Straumhella

Með

Árið 2026, þriðjudaginn 10. febrúar, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Unnþór Jónsson varaformaður, Karólína Finnbjörnsdóttir lögmaður og Þorsteinn Þorsteinsson byggingar­verkfræðingur.

Fyrir var tekið mál nr. UUA2512014, kæra á ákvörðun byggingarfulltrúa Hafnarfjarðar­kaupstaðar frá 3. desember 2025 um að afturkalla samþykki á byggingaráformum vegna breytinga í húsinu að Straumhellu 6. 

Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

  1. Með ódagsettu bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, er barst nefndinni 23. desember 2025, kæra Stjörnuljós ehf. og MótX ehf. þá ákvörðun byggingarfulltrúa Hafnarfjarðarkaupstaðar frá 3. desember 2025 að afturkalla samþykki á byggingaráformum vegna breytinga í húsinu að Straumhellu 6. Jafnframt er kærð „óformleg ákvörðun bæjarins“ um að ekki sé lengur til staðar byggingarleyfi fyrir framkvæmdunum að Straumhellu 6. Er þess krafist að ákvarðanirnar verði felldar úr gildi. Þá er þess krafist að lagt verði fyrir byggingar­fulltrúa að gefa út lokaúttektarvottorð vegna framkvæmdanna sem og að sveitarfélaginu verði gert að greiða kærendum málskostnað.
  1. Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Hafnarfjarðarkaupstað 9. og 27. janúar 2026.

Málavextir

  1. Hinn 18. mars 2025 sótti annar kærenda þessa máls, þ.e. MótX ehf., um byggingarleyfi fyrir breytingum á innra skipulagi fasteignarinnar að Straumhellu 6 í Hafnarfirði, sem er tvílyft atvinnuhús með átta eignarhlutum. Með umsókninni leitaðist félagið eftir því að samþykkt yrði að nýta mætti tvo eignarhluta fyrir skoteldageymslu, en þinglýstur eigandi þeirra hluta er kærandinn Stjörnuljós ehf. Á afgreiðslufundi byggingarfulltrúa 26. s.m. var umsóknin tekin fyrir og afgreiðslu hennar frestað með vísan til þess að gögn væru ófullnægjandi. Umsóknin var svo tekin fyrir að nýju á afgreiðslufundi embættisins 9. júlí s.á. og hún samþykkt.
  1. Í kjölfar samþykktar byggingaráforma munu kærendur hafa ráðist í framkvæmdir. Lokaúttekt vegna framkvæmdanna fór fram 16. október 2025. Í skjali um athugasemdir við lokaúttekt, dags. 20. september s.á. en sent til annars kærenda 20. október s.á., voru gerðar athugasemdir í níu liðum og tekið fram að lokaúttekt væri hafnað. Auk þess var tekið fram að boðað yrði til endurtekinnar úttektar að gerðum úrbótum. Dagana 17. og 18. nóvember s.á. sendi fram­kvæmdastjóri MótX ehf. til byggingarfulltrúa „svör“ við athugasemdum sem gerðar voru við lokaúttekt. Með tölvupósti 21. s.m. fór hann fram á að lokaúttektarvottorð yrði gefið út. Byggingarfulltrúi mun hafa rætt símleiðis við framkvæmdastjórann og m.a. spurst fyrir um fyrirhugaða starfsemi í húsinu. Var þeirri fyrirspurn svarað samdægurs af forsvarsmanni Stjörnuljóss ehf. þar sem fram kom að starfsemin sem um ræddi væri vörulager skotelda, eins og legið hafi fyrir frá upphafi. Í svari byggingarfulltrúa sama dag kom fram að sú starfsemi gæti haft „mengandi afleiðingar“ í för með sér og væri því ekki í samræmi við landnotkun svæðisins. Einnig var tekið fram að ekkert byggingarleyfi hefði verið gefið út.
  1. Með bréfi til byggingarfulltrúa, dags. 28. nóvember 2025, ítrekuðu kærendur þá kröfu að vottorð fyrir lokaúttekt yrði gefið út. Þá var fullyrðingum byggingarfulltrúa um að ekkert byggingarleyfi hefði verið gefið út andmælt. Töldu kærendur að byggingarleyfi hefði í raun verið afturkallað án lagaheimildar. Jafnframt var því mótmælt að mengun stafi frá geymslu skotelda.
  1. Á afgreiðslufundi byggingarfulltrúa 8. desember 2025 var umrætt mál tekið fyrir að nýju. Í fundargerð kom fram að eitt af skilyrðum fyrir útgáfu byggingarleyfis væri að mannvirki og notkun þess samræmdist skipulagsáætlunum, sbr. 1. tölul. 1. mgr. 13. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki. Vísað var til þess að Straumhella 6 væri á svæði þar sem skilgreind landnotkun væri athafnasvæði, þ.e. svæði fyrir atvinnustarfsemi þar sem lítil hætta væri á mengun. Væri því ekki gert ráð fyrir mengandi starfsemi á borð við geymslu skotelda. Einnig var tekið fram að í umsókn um byggingarleyfi hafi verið vísað í deiliskipulag sem ekki hafi tekið til umræddrar lóðar. Að teknu tilliti til þess var fyrri ákvörðun um samþykkt byggingaráforma afturkölluð.

Málsrök kærenda

  1. Kærendur hafna því að geymsla skotelda í sérútbúnu húsnæði teljist „mengandi starfsemi“ sem brjóti í bága við landnotkun svæðisins, þ.e. athafnasvæði. Samkvæmt skipulagsreglugerð nr. 90/2013 sé athafnasvæði skilgreint sem svæði fyrir atvinnustarfsemi þar sem „lítil hætta er á mengun svo sem léttur iðnaður“. Til samanburðar sé iðnaðarsvæði skilgreint sem svæði fyrir starfsemi sem sé talin geta haft mengun í för með sér.
  1. Umrædd starfsemi feli í sér geymslu á vörum í lokuðum umbúðum. Engin framleiðsla, vinnsla eða förgun fari fram á staðnum sem valdið geti útblæstri, frárennsli eða hávaða. Geymsla skotelda, sem uppfylli ströngustu kröfur brunavarna og laga um sprengiefni, valdi ekki umhverfismengun í þeim skilningi sem lögð sé til grundvallar í skipulagsreglugerð. Áhætta af starfseminni lúti ekki að mengun heldur að bruna- og öryggismálum, sem búið sé að tryggja með fullnægjandi hætti í samráði við Slökkvilið höfuðborgarsvæðisins bs. og Vinnueftirlitið. Því rúmist starfsemin vel innan skilgreiningar á léttum iðnaði eða athafnasvæði.
  1. Vísað sé til dóms Hæstaréttar í máli nr. 784/2016 þar sem rétturinn hafi litið svo á að þótt starfsemi feli í sér meðhöndlun hættulegra efna sé ekki um að ræða „mengun“ í hefðbundnum skilningi, svo sem útblástur eða losun í umhverfið. Greina verði á milli áhættu, sem mætt sé með öryggisráðstöfunum, og mengunar. Fyrirhuguð starfsemi sé hreinleg og falli að yfirbragði svæðisins.
  1. Framganga byggingarfulltrúa hafi skapað réttmætar væntingar hjá kærendum um að byggingar­leyfi lægi fyrir. Þannig hafi byggingarfulltrúi eða starfsmenn hans gefið munnlega heimild til að hefja framkvæmdir og í samskiptum hafi ítrekað verið vísað í tiltekið byggingarleyfisnúmer. Einnig hafi lokaúttekt farið fram skv. 36. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki, en forsenda slíkrar úttektar sé að byggingarleyfi liggi fyrir og að framkvæmdum sé lokið í samræmi við það. Þá hafi byggingarfulltrúi sagt að ef beð á lóðamörkum yrði ekki gert í samræmi við teikningar gæti það komið í veg fyrir að lokaúttektarvottorðið yrði gefið út.
  1. Hin kærða ákvörðun byggingarfulltrúa brjóti gegn 25. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Samþykki byggingaráforma hafi verið ívilnandi stjórnvaldsákvörðun sem kærendur hafi þegar nýtt sér með því að ráðast í framkvæmdir. Afturköllun sé óheimil nema ákvörðunin hafi verið ógildanleg eða afturköllun sé kæranda ekki til tjóns. Hvorugt eigi við. Sömu sjónarmið eigi við um „ákvörðun“ sveitarfélagsins um að afturkalla þegar útgefið byggingarleyfi með því að segja einfaldlega að það hafi aldrei verið gefið út.
  1. Skilyrði afturköllunar á grundvelli 25. gr. stjórnsýslulaga séu þröng, sérstaklega þegar aðili hafi lagt í framkvæmdir á grundvelli ákvörðunar og afturköllun er honum til tjóns. Í dómi Héraðs­dóms Vestfjarða í máli nr. E-42/2009 var lagt til grundvallar að annmarki þyrfti að vera verulegur til að hægt væri að afturkalla byggingarleyfi. Af dóminum leiði að þótt formannmarki sé til staðar geti afturköllun verið óheimil ef hún brjóti gegn réttmætum væntingum og meðalhófi.
  1. Kærendum hafi ekki verið veittur andmælaréttur sem sé brot á 13. gr. stjórnsýslulaga. Í úrskurði úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála í máli nr. 81/2006 hafi ákvörðun um þvingunar­úrræði verið ógilt vegna brots á andmælarétti. Það að byggingarfulltrúi hafi afturkallað sam­þykki sitt fyrirvaralaust, eftir að framkvæmdum hafi verið lokið og lokaúttekt farið fram, feli í sér alvarlegt brot á réttaröryggi kærenda og andmælarétti. Sama eigi við um hina óformlegu ákvörðun að afturkalla byggingarleyfi.
  1. Vísað sé til dóms Hæstaréttar í máli nr. 80/2010 þar sem áhersla hafi verið lögð á góða trú byggingarleyfishafa og réttmætar væntingar þegar stjórnsýslu sveitarfélags hafi verið ábóta­vant. Í máli þessu feli skýringar Hafnarfjarðarkaupstaðar í sér eftiráskýringar, en ljóst sé að fjölmiðlaumfjöllun eða annars konar þrýstingur af hálfu þriðja aðila hafi orðið til þess að ekki hafi verið gefið út vottorð um lokaúttekt. Vart þurfi að fjölyrða um hversu slæm stjórnsýsla það sé, bæði óvönduð og hlutdræg.
  1. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 738/2017 hafi verið lögð rík áhersla á réttmætar væntingar fyrirtækis sem hefði fjárfest fyrir milljarða króna á grundvelli útgefinna leyfa. Þótt deili­skipulag hafi verið fellt úr gildi hafi dómurinn talið að það réttlætti ekki stöðvun framkvæmda vegna þeirra miklu hagsmuna sem fyrirtækið hafði af því að ljúka verkinu. Einnig sé vísað til dóms Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. E-2253/2011 en þar hafi dómurinn talið að samskipti og upplýsingagjöf af hálfu sveitarfélags hefðu skapað lögmætar væntingar hjá aðila. Sama eigi við í þessu máli.
  1. Með hliðsjón af framangreindu beri að leggja fyrir Hafnarfjarðarkaupstað að gefa út vottorð um lokaúttekt, enda óumdeilt að kærendur hafi tafarlaust ráðist í þær úrbætur sem byggingar­fulltrúi hafi óskað eftir sem skilyrði þess að vottorð um lokaúttekt yrði gefið út.
  1. Ljóst sé að sveitarfélagið hafi bakað sér bótaskyldu gagnvart kærendum, en fyrir liggi að kærendur hafi orðið fyrir miklu fjártjóni. Dómur Hæstaréttar í máli nr. 27/2009 staðfesti að sveitarfélag geti borið skaðabótaábyrgð þegar það stöðvi framkvæmdir eða afturkalli leyfi sem aðili hafi treyst á. Þótt úrskurðarnefndin kveði ekki upp úrskurð um fjárhæð bóta sé mikilvægt að staðfest verði að ákvörðun sveitarfélagsins hafi verið ólögmæt, sem sé forsenda bótakröfu.

Málsrök Hafnarfjarðarkaupstaðar

  1. Sveitarfélagið telur að kærendur byggi kæruheimild sína á 3. mgr. 4. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála. Úrskurðarnefndinni beri að taka kæruaðild kærenda til skoðunar ex officio og vísa kæru frá ef þá skorti aðildarhæfi. Hið sama gildi varðandi kærufrest, þ.e.a.s. skilyrði þar að lútandi skuli metin ex officio af úrskurðarnefndinni.
  1. Ekkert byggingarleyfi hafi verið gefið út. Samþykkt byggingaráforma veiti umsækjanda ekki heimild til að hefja byggingarframkvæmdir, sbr. lokamálslið 11. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki.
  1. Fyrir liggi að á svæði Straumhellu 6 sé í gildi deiliskipulag fyrir 3. áfanga Hellnahrauns frá árinu 2007 með síðari breytingum. Í gildandi aðalskipulagi sé svæðið skilgreint sem athafna­svæði (AT3), svæði fyrir atvinnustarfsemi þar sem lítil hætta sé á mengun, svo sem léttur iðnaður, hreinleg verkstæði, bílasölur og umboðs- og heildverslanir. Sé því á lóðinni Straum­hellu 6 ekki gert ráð fyrir mengandi starfsemi, s.s. geymslu skotelda. Skilyrði fyrir útgáfu á byggingarleyfi í samræmi við umsókn hafi því ekki verið uppfyllt og ákvörðun um samþykki byggingaráforma því afturkölluð á grundvelli 2. tölul. 25. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Að sama skapi séu ekki uppfyllt skilyrði til að gefa út byggingarleyfi auk þess sem lokaúttektar­vottorð verði ekki gefið út nema byggingarleyfi hafi áður verið gefið út.
  1. Það virðist hafa flækst fyrir í málinu að í byggingarleyfisumsókn kærenda og gagna sem fylgt hafi henni hafi verið vísað í rangt deiliskipulag. Þannig sé í greinargerð um brunavarnir og áhættumat frá 14. mars 2025 meðal annars vísað ranglega í deiliskipulag fyrir 2. áfanga Hellnahrauns.

Viðbótarathugasemdir kærenda

  1. Af hálfu kærenda er bent á að ákvörðun hafi verið tekin 8. desember 2025 og því kærufrestur ekki liðinn þegar kæra hafi verið send til úrskurðarnefndarinnar 23. s.m. Þá fái kærendur ekki skilið athugasemdir bæjarins hvað varði aðild málsins þar sem hinni kærðu ákvörðun hafi verið beint að kærandanum MótX ehf. og kærandinn Stjörnuljós ehf. hafi augljósa hagsmuni af úrlausn málsins sem eigandi umræddra eignarhluta.
  1. Kærendur ítreka að samskipti þeirra við byggingarfulltrúa hafi gefið til kynna að byggingar­leyfi hefði verið samþykkt. Fráleit sé sú röksemd bæjarins að í leyfisumsókninni hafi verið vísað í rangt deiliskipulag, enda sé það ekki rétt. Hvað greinargerð um brunavarnir varði þá sé það ekki hlutverk brunahönnuðar að taka afstöðu til skipulagsins sem slíks heldur að leysa úr brunaöryggismálum vegna starfseminnar og m.a. skoða öryggisfjarlægðir samkvæmt gildandi reglugerð. Sé það ástæða þess að brunahönnuður hafi fjallað um skipulag í næsta nágrenni. Vandséð sé hvernig sú umfjöllun hafi flækst fyrir sveitarfélaginu. 

Niðurstaða

  1. Í máli þessu er deilt um þá ákvörðun byggingarfulltrúa Hafnarfjarðarkaupstaðar frá 3. desember 2025 að afturkalla samþykki á byggingaráformum vegna breytinga í húsinu að Straumhellu 6, en í þeim fólst meðal annars sú breyting á notkun tveggja eignarhluta að þar mætti geyma skotelda. Kæruheimild er í 59. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki og var kæra lögð fram innan kærufrests.
  1. Í kæru er jafnframt tilgreint að kærð sé „óformleg ákvörðun bæjarins“ um að ekki sé lengur til staðar byggingarleyfi fyrir framkvæmdunum að Straumhellu 6. Af gögnum málsins er ljóst að ekkert byggingarleyfi var gefið út og gat því ekki komið til neinnar ákvörðunar um afturköllun leyfis. Breytir engu þótt kærendur hafi staðið í þeirri trú að þeim væri heimilt að hefja framkvæmdir, enda ákvæði mannvirkjalaga skýr um að ekki sé hægt að breyta mannvirki eða notkun þess nema að fengnu leyfi byggingarfulltrúa, sbr. 9., 11. og 13. gr. laganna. Þar sem ekki er til að dreifa neinni ákvörðun þar um verður þeim hluta kærunnar því vísað frá úrskurðar­nefndinni.
  1. Fyrir liggur að á afgreiðslufundi byggingarfulltrúa 9. júlí 2025 voru byggingaráform kærenda samþykkt og áritaði byggingarfulltrúi framlagða uppdrætti til samþykktar 17. s.m. Í 11. gr. mannvirkjalaga segir að byggingarfulltrúi fari yfir byggingarleyfisumsókn og skuli ganga úr skugga um að aðaluppdrættir uppfylli ákvæði laga þessara og reglugerða sem settar hafa verið á grundvelli þeirra og að tilkynnt hafi verið um hönnunarstjóra mannvirkisins. Skal hann tilkynna umsækjanda skriflega um samþykkt byggingaráforma hans, enda sé fyrirhuguð mann­virkjagerð í samræmi við skipulagsáætlanir á viðkomandi svæði. Með því er gert ráð fyrir að byggingaráform verði ekki samþykkt nema staðfest sé að fyrirhuguð byggingaráform séu í samræmi við gildandi skipulagsáætlanir.
  1. Lóðin Straumhella 6 er á svæði þar sem er í gildi deiliskipulag Hellnahrauns, 3. áfangi, frá árinu 2007. Í Aðalskipulagi Hafnarfjarðar 2013–2025, sem tók gildi árið 2014, var lóðin upp­haflega á svæði sem skilgreint var sem iðnaðarsvæði, I3. Með aðalskipulagsbreytingu sem gerð var árið 2022 breyttist landnotkun þess svæðis í athafnasvæði, AT3, en sú breyting var gerð að teknu tilliti til þess að þynningarsvæði umhverfis álverið í Straumsvík hafði verið fellt niður. Er því lýst í greinargerð með breytingunni að þær lóðir sem heyra undir téða breytingu hafi flestar verið fyrir geymsluhúsnæði og því ætti breyting á landnýtingarflokki ekki að hafa áhrif á þá starfsemi.
  1. Í f-lið 2. mgr. gr. 6.2. í skipulagsreglugerð nr. 90/2013 er iðnaðarsvæði skilgreint sem svæði fyrir „umfangsmikla iðnaðarstarfsemi eða starfsemi sem er talin geta haft mengun í för með sér“ og er talið upp í dæmaskyni verksmiðjur, virkjanir, tengivirki, veitustöðvar, skólpdælu- og hreinsistöðvar, endurvinnslustöðvar, brennslustöðvar, förgunarstöðvar, sorpurðunarstöðvar, flokkunarmiðstöðvar og birgðastöðvar fyrir mengandi efni. Hins vegar er í e-lið sömu máls­greinar athafnasvæði skilgreint sem svæði fyrir atvinnustarfsemi þar sem lítil hætta sé á mengun, svo sem léttur iðnaður, hreinleg verkstæði, bílasölu og umboðs- og heildverslanir, eða atvinnustarfsemi sem þarfnist mikils rýmis og tekið sem dæmi „vörugeymslur og matvæla­iðnaður.“ Skilgreining þessi er í samræmi við það sem fram kemur í svonefndum almennum ákvæðum um athafnasvæði í gildandi aðalskipulagi, að því undanskildu að þar segir að ekki sé gert ráð fyrir starfsemi sem þarfnist mikils rýmis eða hafa í för með sér þungaflutninga.
  1. Eins og greinir í málavaxtalýsingu var hin kærða ákvörðun byggingarfulltrúa rökstudd með vísan til þess að fyrirhuguð notkun, þ.e. geymsla skotelda, væri ekki í samræmi við landnotkun svæðisins þar sem hún teldist mengandi starfsemi. Má draga þá ályktun að sveitarfélagið hafi litið svo á að slík starfsemi væri einungis heimil á iðnaðarsvæðum. Ekki verður fallist á þau sjónarmið sveitarfélagsins, enda ljóst að geymsla skotelda hefur ekki í för með sér eiginlega mengun og er ekki hægt að jafna henni til þeirrar starfsemi sem upp er talin í f-lið 2. mgr. gr. 6.2. skipulagsreglugerðar. Verður ekki séð að stefna um landnotkun svæðisins, eins og hún er útfærð í gildandi aðalskipulagi og deiliskipulagi, girði fyrir hina ráðgerðu starfsemi kærenda.
  1. Svo virðist sem tildrög þess að byggingarfulltrúi tók hina kærðu ákvörðun hafi verið athuga­semdir sem bárust sveitarfélaginu frá húsfélagi atvinnuhúsnæðis á aðliggjandi lóð vegna ráð­gerðrar starfsemi, en þær athugasemdir lutu bæði að starfseminni sjálfri sem og að reistur hafi verið sjö metra hár „gámaveggur“ á lóðamörkum. Í því ljósi þykir rétt að benda á að þótt geymsla skotelda geti verið heimiluð á athafnasvæðum lýtur bæði starfsemin og húsnæðið sem nýtt er fyrir starfsemina ströngu regluverki. Í þeim efnum ber helst að nefna að um skotelda gilda m.a. vopnalög nr. 16/1998, sbr. e-lið 2. gr. laganna, sjá einkum VI. kafli laganna um meðferð sprengiefnis. Á grundvelli þeirra laga hefur verið sett reglugerð nr. 414/2017 um skotelda og má þar m.a. sjá að skv. 22. gr. er innflutningsaðila skotelda skylt að geyma þá við fullnægjandi aðstæður að mati lögreglustjóra og slökkviliðsstjóra að því er varðar öryggi, s.s. gegn þjófnaði, innbrotum, eldsvoðum o.s.frv. Þar kemur einnig fram að um varðveislu og flutning á sprengjanlegum efnum, svo sem púðri, fari samkvæmt ákvæðum reglugerðar um sprengiefni og reglugerðar um flutning á hættulegum farmi.
  1. Með stoð í reglugerðarheimild vopnalaga hefur jafnframt verið sett reglugerð nr. 510/2018 um sprengiefni og forefni til sprengiefnagerðar. Í 18. gr. hennar er að finna fyrirmæli um öryggisfjarlægðir og segir þar í 1. mgr. að sprengiefni skuli geyma í öruggri fjarlægð frá híbýlum manna, frá stöðum þar sem gera má ráð fyrir að fólk dveljist eða komi saman og frá mannvirkjum, umferðargötum og þjóðvegum. Einnig segir að til viðmiðunar séu settar fram fjarlægðir í viðauka IV með reglugerðinni, en skv. 3. mgr. getur lögreglustjóri í samráði við slökkviliðsstjóra heimilað frávik frá þeim viðmiðum þegar sérstaklega stendur á.
  1. Að því sögðu liggur fyrir að með umsókn kærenda um byggingarleyfi fylgdi skýrsla byggingar- og bruna­verkfræðings um brunavarnir og áhættumat, dags. 14. mars 2025. Í henni eru fyrr­greindar reglur um öryggisfjarlægðir reifaðar og telur skýrsluhöfundur að þær séu innan marka fyrir öll hús hverfisins nema nærliggjandi hús við sömu götu, þ.e. húsunum við Straumhellu 4 og 8. Í kjölfarið er lögð til sú mótvægisaðgerð „að komið verði fyrir gámum fullum af grjóti á lóðarmörkum á tveimur hæðum“ til að skýla greindum húsum. Á þeim aðal­uppdráttum sem byggingarfulltrúi samþykkti má sjá að gert er ráð fyrir gámum við lóðamörk.
  1. Líta verður svo á að með samþykki byggingaráformanna hafi byggingarfulltrúi fallist á að skil­yrði um öryggisfjarlægðir skv. 18. gr. reglu­gerðar nr. 510/2018 væru uppfyllt og að koma mætti fyrir gámastæðum við lóðamörk. Það mat byggingarfulltrúa verður ekki endurskoðað í máli þessu, enda lýtur kæra málsins ekki að samþykki byggingaráformanna heldur þeirri ákvörðun embættisins að aftur­kalla téð samþykki. Sú ákvörðun var einvörðungu rökstudd með vísan til landnotkunar svæðisins. Í ljósi þess verulega annmarka sem var á þeim rökstuðningi verður fallist á kröfu kærenda um ógildingu hinnar kærðu ákvörðunar.
  1. Einnig krefjast kærendur þess að lagt verði fyrir byggingarfulltrúa að gefa út lokaúttektar­vottorð vegna framkvæmdanna. Í 1. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála segir að hlutverk nefndarinnar sé að úrskurða í kærumálum vegna stjórnvalds­ákvarðana og ágreiningsmálum vegna annarra úrlausnaratriða á sviði umhverfis- og auðlinda­mála eftir því sem mælt er fyrir um í lögum á því sviði. Í samræmi við þetta tekur úrskurðar­nefndin lögmæti kærðrar ákvörðunar til endurskoðunar, en leggur ekki fyrir viðkomandi stjórn­vald, í þessu tilviki byggingarfulltrúa Hafnarfjarðar, að aðhafast með tilteknum hætti. Þá er ekki fyrir hendi heimild í lögum fyrir úrskurðarnefndina til að ákvarða greiðslu málskostnaðar til handa aðilum máls og verður því ekki tekin afstaða til þeirrar kröfu kærenda. 

Úrskurðarorð

Felld er úr gildi ákvörðun byggingarfulltrúa Hafnarfjarðarkaupstaðar frá 3. desember 2025 um að afturkalla samþykki á byggingaráformum vegna breytinga í húsinu að Straumhellu 6.

Kærumáli þessu er að öðru leyti vísað frá úrskurðarnefndinni.

feb 10
Love0

UUA2511058 Heiðarbær

Með

Árið 2026, þriðjudaginn 10. febrúar, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Unnþór Jónsson varaformaður, Karólína Finnbjörnsdóttir lögmaður og Þorsteinn Þorsteinsson byggingar­verkfræðingur.

Fyrir var tekið mál nr. UUA2511058, kæra á ákvörðun byggingarfulltrúa Bláskóga­byggðar frá 19. nóvember 2025 um að synja umsókn um heimild til að byggja við sumarhús í landi Heiðarbæjar í Þingvallasveit.

Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

  1. Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 26. nóvember 2025, er barst nefndinni sama dag, kærir eigandi sumarhúss á lóð með landnr. 170256 í landi Heiðarbæjar í Þingvallasveit, þá ákvörðun sveitarstjórnar Bláskógabyggðar frá 5. nóvember 2025 að synja umsókn um heimild til að byggja við sumarhúsið. Á afgreiðslufundi byggingarfulltrúa 19. s.m. var málið tekið fyrir að nýju og umsókninni synjað. Verður litið svo á að það sé hin kærða ákvörðun í málinu. Er þess krafist að ákvörðunin verði felld úr gildi og að byggingarheimild verði staðfest.
  1. Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Bláskógabyggð 22. desember 2025.

Málavextir

  1. Hinn 10. júlí 2025 barst Umhverfis- og tæknisviði Uppsveita bs., sem fer með verkefni skipulags- og byggingarfulltrúa í Bláskógabyggð, umsókn um 25,3 m2 viðbyggingu sumarhúss á lóð með landnr. 170256 í sumarbústaðalandinu Heiðarbæ í Þingvallasveit. Í byggingar­lýsingu með umsókninni kom fram að með nýrri viðbyggingu stækki bústaðurinn úr 128,1 m2 í 153,4 m2 og fari nýtingarhlutfall lóðar við það úr 0,030 í 0,036.
  1. Umsóknin var tekin fyrir á afgreiðslufundi byggingarfulltrúa 14. ágúst s.á. og var málinu vísað til skipulagsnefndar þar sem deiliskipulag fyrir lóðina lægi ekki fyrir. Á fundi skipulagsnefndar 18. s.m. var bókað í fundargerð að nefndin mælist til þess við sveitarstjórn að málsmeðferð verði á grundvelli 44. gr. skipulagslaga nr. 123/2010 með fyrirvara um niðurstöðu grenndar­kynningar. Berist engar athugasemdir við grenndarkynningu skuli málinu vísað til afgreiðslu byggingarfulltrúa.
  1. Erindið var grenndarkynnt 10. september 2025 og frestur til athugasemda veittur til 8. október s.á. Umsögn Framkvæmdasýslunnar – Ríkiseigna, f.h. landeiganda, Ríkissjóðs Íslands, lá fyrir 25. s.m. Fram kom í umsögninni að þrátt fyrir að deiliskipulagstillögur frá árunum 2012 og 2023 hafi ekki tekið gildi telji landeigandi mikilvægt að við meðferð málsins sé horft til jafnræðisreglunnar og þeirra viðmiða sem þegar liggi fyrir í deiliskipulagi fyrir Heiðarbæ, sem nái til nærliggjandi lóða. Hámarksbyggingarmagn á lóðinni miðað við 0,03 nýtingarhlutfall sé 127,65 m2. Núverandi hús á lóðinni sé þegar af þeirri stærð og því sé ekki svigrúm fyrir stækkun án þess að vikið sé frá þeim viðmiðum sem gilt hafi um sambærilegar lóðir á svæðinu.
  1. Á fundi skipulagsnefndar 22. október 2025 var málið tekið fyrir að lokinni grenndarkynningu og samþykkt að leggja til við sveitarstjórn að á grundvelli framlagðra athugasemda frá Framkvæmdasýslu Ríkisins yrði umsókn um byggingarheimild synjað. Á fundi sveitarstjórnar 5. nóvember s.á. var umsókninni synjað og á afgreiðslufundi byggingarfulltrúa 19. s.m. var tekið undir rök skipulagsnefndar og synjunin staðfest. 

Málsrök kæranda

  1. Kærandi álítur að umsókn hans um stækkun á sumarhúsi rúmist innan heimilda gildandi Aðalskipulags Bláskógarbyggðar 2015–2027. Þar komi fram í greinargerð að á frístunda­svæðum skuli lóðir að jafnaði vera á stærðarbilinu 0,5 – 1 ha og nýtingarhlutfall ekki hærra en 0,03. Á frístundalóðum sem séu minni en 0,5 ha geti nýtingarhlutfall verið allt að 0,05. Ekkert deiliskipulag sé í gildi fyrir svæðið. Í umsögn Framkvæmdasýslunnar sé einungis vísað í deiliskipulagstillögur frá árunum 2012 og 2023 sem ekki hafi öðlast gildi. Til samanburðar sé töluvert meira byggingarmagn á nágrannalóð heldur en á lóð kæranda. Sú lóð sé 3.210 m² og hafi þar verið reistur sumarbústaður árið 2009, en að meðtöldu bátaskýli á lóðinni séu byggingarnar 175 m² og nýtingarhlutfall 0,055. Vísað sé til jafnræðisreglu og bent á að málið varði ekki hagsmuni annara.

Málsrök Bláskógabyggðar

  1. Sveitarfélagið bendir á að í Aðalskipulagi Bláskógabyggðar 2015–2027 sé sumarhúsalóð kæranda á skilgreindu svæði fyrir frístunda­byggð merkt F4. Um svæðið komi fram í greinargerð aðalskipulagsins að ekkert deiliskipulag sé í gildi, þar séu 32 lóðir byggðar og stærð þess sé um 32 hektarar. Í kafla 2.3.2 í greinargerðinni sé tilgreint að á frístundasvæðum skuli lóðir að jafnaði vera á stærðarbilinu 0,5 til 1 ha að flatarmáli og nýtingarhlutfall skuli ekki vera hærra en 0,03. Í ákveðnum tilfellum geti þó frístundalóðir verið minni og nýtingarhlutfall allt að 0,05. Í eldri frístundabyggð skuli vera samræmi í stærð og nýtingarhlutfalli núverandi og nýrra lóða. Í þeim tilfellum geti lóðir verið minni en almennt gerist og nýtingarhlutfall allt að 0,05.
  1. Með auglýsingu í B-deild Stjórnartíðinda 26. apríl 2022 hafi verið sett skýrari ákvæði í aðalskipulag um frístundalóðir og sé nú í kafla 2.3.2 í greinargerð aðalskipulagsins kveðið á um að lóðarstærðir skuli að jafnaði vera á bilinu 0,5 til 1 ha, en í ákveðnum tilfellum, sérstaklega í eldri hverfum sem skipulögð hafi verið fyrir gildistöku aðalskipulagsins, geti frístundalóðir verið minni. Skuli nýtingarhlutfall þá ekki vera hærra en 0,03 nema á lóðum sem séu minni en 1/3 ha að stærð, en þar sé leyfilegt byggingarmagn 100 m2.
  1. Ekki sé í gildi deiliskipulag fyrir svæði F4. Deiliskipulag hafi aftur á móti verið unnið fyrir svæði F3 (Svínanes), sem sé sunnar í Heiðarbæjarlandi. Deiliskipulagstillagan hafi komið til meðferðar hjá sveitarfélaginu á grundvelli umsóknar frá Ríkiseignum um nýtt deiliskipulag fyrir umrætt svæði og verið samþykkt til auglýsingar á grundvelli 41. gr. skipulagslaga nr. 123/2010, á fundi sveitarstjórnar Bláskógabyggðar 20. desember 2023. Deiliskipulagið hafi svo verið samþykkt eftir auglýsingu á fundi sveitarstjórnar 20. ágúst 2025 og mælst til þess að það tæki gildi með birtingu auglýsingar í B-deild Stjórnartíðinda að lokinni yfirferð Skipulags­stofnunar í samræmi við 42. gr. skipulagslaga.

Viðbótarathugasemdir kæranda

  1. Í viðbótarathugasemdum sínum bendir kærandi á að lóðarstærð sumarhúss hans sé 4.255 m² og verði sambærilegir skilmálar settir í deiliskipulag fyrir svæði F4 eins og settir hafi verið um svæði F3, verði heimilað byggingarmagn á lóðinni 212,7 m². Með hinni kærðu ákvörðun hafi verið synjað um stækkun hússins svo verði 153,4 m² sem sé vel innan þeirra marka. 

Niðurstaða

  1. Í máli þessu er deilt um lögmæti ákvörðunar Bláskógabyggðar frá 5. nóvember 2025 um að synja umsókn kæranda um heimild til að byggja við sumarhús í landi Heiðarbæjar, Bláskóga­byggð. Kæruheimild er í 59. gr. laga um mannvirki nr. 160/2010 og barst kæra innan kærufrests.
  1. Samkvæmt Aðalskipulagi Bláskógabyggðar 2015–2027, er svæðið sem sumarhúsalóð kæranda tilheyrir á skilgreindu svæði fyrir frístundabyggð merkt F4. Um svæði F4 kemur fram í greinargerð aðalskipulagsins að ekkert deiliskipulag sé í gildi en þar séu 32 lóðir byggðar og stærð þess sé um 32 hektarar. Í kafla 2.3.2 í greinargerð aðalskipulagsins er fjallað um frístundabyggð og var skilmálum í kafla þessum breytt árið 2022 eins og rakið hefur verið fyrir úrskurðarnefndinni. Eftir þá breytingu er áskilið að lóðarstærðir á frístundahúsasvæðum skuli að jafnaði vera á bilinu 0,5–1,0 ha. Í ákveðnum tilfellum, einkum í eldri hverfum sem skipulögð hafi verið fyrir gildistöku núgildandi aðalskipulags, geti frístundalóðir þó verið minni. Nýtingarhlutfall skuli þó ekki vera hærra en 0,03 nema á lóðum sem séu minni en 1/3 ha að stærð, en þar sé leyfilegt byggingarmagn 100 m². Með því að lóð kæranda er stærri en þeirri viðmiðun nemur fæst það ekki samrýmst aðalskipulagi að heimila aukið byggingarmagn á henni sem hækka mundi nýtingarhlutfall umfram heimildir skipulagsins. Þegar af þeirri ástæðu verður að hafna kröfu kæranda um ógildingu hinnar kærðu ákvörðunar.

Úrskurðarorð

Hafnað er kröfu kæranda um ógildingu á ákvörðun byggingarfulltrúa Bláskógabyggðar frá 19. nóvember 2025 um að synja umsókn um heimild til að byggja við sumarhús í landi Heiðarbæjar í Þingvallasveit.

feb 10
Love0

UUA2601015 Fannborg

Með

Árið 2026, mánudaginn 9. febrúar, tók Arnór Snæbjörnsson, formaður úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, með heimild í 3. mgr. 3. gr. laga nr. 130/2011, fyrir:

Mál nr. UUA2601015, kæra á ákvörðun byggingarfulltrúa Kópavogsbæjar um að aðhafast ekkert vegna niðurrifs Fannborgar 2. 

Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

  1. Með bréfi til félags- og húsnæðismálaráðuneytisins, dags. 15. janúar 2026, er barst ráðuneytinu sama dag og framsent var til úrskurðarnefndarinnar 16. s.m., kærir húsfélag Hamraborgar 10 þá ákvörðun byggingarfulltrúa Kópavogsbæjar að aðhafast ekkert vegna niðurrifs húss á lóð Fannborgar 2. Verður að skilja málatilbúnað kæranda svo að þess sé krafist að ákvörðunin verði felld úr gildi.
  1. Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Kópavogsbæ 28. janúar 2026.

Málsatvik og rök

  1. Hinn 14. janúar 2026 mun undirbúningur að niðurrifi hússins sem stendur á lóð Fannborgar 2 hafa hafist. Að því er segir í kæru fór kærandi næsta dag með kæru þessa máls á bæjarskrifstofur Kópavogs „í þeirri von að byggingarfulltrúi myndi grípa til aðgerða“. Byggingarfulltrúi fór á staðinn 16. s.m. og kom þá í ljós að búið var að rjúfa gat í skyggni á bygginguna. Síðar sama dag stöðvaði hann niðurrifið á þeim grundvelli að tilskilið leyfi lægi ekki fyrir. Hinn 3. febrúar s.á. gaf byggingarfulltrúi út leyfi fyrir niðurrifi hússins.
  1. Kærandi vísar til þess að niðurrif mannvirkis á lóð Fannborgar 2 í miðbæ Kópavogs hafi hafist án samþykkis bæjarstjórnar. Sé kæru beint að þeirri ákvörðun byggingarfulltrúa að aðhafast ekkert vegna niðurrifsins.
  1. Af hálfu Kópavogsbæjar er því andmælt að niðurrif hafi hafist 15. janúar 2026, enda hafi þá einungis verið búið að rjúfa gat í skyggni hússins til að koma að gámi upp við húsið. Gerð sé krafa um frávísun málsins þar sem engri kæranlegri ákvörðun byggingarfulltrúa um að aðhafast ekki sé til að dreifa. Þvert á móti hafi framkvæmdir verið stöðvaðar án tafar.

Niðurstaða

  1. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála er það hlutverk nefndarinnar að úrskurða í kærumálum vegna stjórnvaldsákvarðana og í ágreiningsmálum vegna annarra úrlausnaratriða á sviði umhverfis- og auðlindamála eftir því sem mælt er fyrir um í lögum á því sviði. Kæruheimild til nefndarinnar er m.a. að finna í lögum nr. 160/2010 um mannvirki vegna stjórnvaldsákvarðana sem teknar eru á þeim lagagrundvelli.
  1. Í máli þessu er kærð sú ákvörðun byggingarfulltrúa Kópavogsbæjar að aðhafast ekkert vegna niðurrifs Fannborgar 2. Fyrir liggur að byggingarfulltrúi brást við ábendingu um óleyfisframkvæmdir og stöðvaði niðurrif hússins. Þá liggur einnig fyrir að búið er að gefa út byggingarleyfi fyrir niðurrifi hússins, en sú ákvörðun hefur verið kærð til úrskurðarnefndarinnar. Er það kærumál til meðferðar hjá nefndinni og er málsnúmer þess UUA2602010. Að því virtu liggur ekki fyrir hendi nein sú ákvörðun sem borin verður undir úrskurðarnefndina. Verður málinu af þeim sökum vísað frá nefndinni.

Úrskurðarorð

Kærumáli þessu er vísað frá úrskurðarnefndinni.

feb 05
Love0

155/2025 Snorrabraut

Með

Árið 2026, fimmtudaginn 5. febrúar, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mættir voru Unnþór Jónsson varaformaður og Þorsteinn Þorsteinsson byggingarverkfræðingur. Karólína Finnbjörnsdóttir lögmaður tók þátt í gegnum fjarfundabúnað.

Fyrir var tekið mál nr. 155/2025, kæra á ákvörðun byggingarfulltrúans í Reykjavík frá 26. ágúst 2025 um að samþykkja umsókn um byggingarleyfi fyrir áður gerðum breyt­ingum á fasteigninni að Snorrabraut 29. 

Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

  1. Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 10. október 2025, er barst nefndinni sama dag, kærir Vatnaborg ehf., eigandi fasteignarinnar að Snorrabraut 27, þá ákvörðun byggingarfulltrúans í Reykjavík frá 26. ágúst s.á. að samþykkja umsókn um byggingarleyfi fyrir áður gerðum breytingum á fasteigninni að Snorrabraut 29. Er þess krafist að ákvörðunin verði felld úr gildi.
  1. Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Reykjavíkurborg 13. nóvember 2025.

Málavextir

  1. Fasteignirnar Snorrabraut 27 og 29 eru á óskiptri sameiginlegri lóð með landeignarnúmerinu L102978. Fasteignin Snorrabraut 29 er fimm hæða hús og er þar margvísleg starfsemi, s.s. veitingahús, verslunarhús, gistiheimili o.fl. Með umsókn um byggingarleyfi, dags. 11. mars 2021, var sótt um leyfi vegna breytinga á Snorrabraut 29. Fyrirhugað var að innrétta þrjár íbúðir á 2. hæð og fimm íbúðir á 4. hæð. Samþykkti byggingarfulltrúi 9. nóvember s.á. byggingar­áform vegna innréttingar þriggja íbúða á 2. hæð, fimm íbúða á 4. hæð, ásamt svölum á 2. og 4. hæð, hjóla- og vagnageymslu í kjallara og stækkun sorpgeymslu bakhúss á lóð Snorrabrautar 27–29.
  1. Með bréfi eiganda Snorrabrautar 29, dags. 29. júní 2023, var lögð inn ný og breytt umsókn um byggingarleyfi, þar sem fallið var frá breytingum á 4. hæð hússins og gerð grein fyrir öðrum breytingum á fyrirhuguðum framkvæmdum, þ. á m. að sækja um fasteignanúmer fyrir hverja íbúð á 2. hæð hússins. Svalir voru staðsettar utan byggingarreits og var umsögn skipulags­fulltrúa neikvæð af þeim sökum. Var því sótt um breytingu á deiliskipulagi 1. apríl 2024 og tillagan grenndarkynnt. Ein athugasemd barst og var hún frá kæranda, en þar kom fram að fullnægjandi gögn lægju að hans mati ekki fyrir vegna mats á innsýn og skuggavarpi og að breytingin gæti ekki talist óveruleg. Samþykkis hans sem meðlóðarhafa hefði ekki verið aflað og taldi hann að skilgreina ætti nýjan byggingarreit vegna svala sem næðu út fyrir byggingar­reit þann sem fyrir er.
  1. Skipulagsfulltrúi skilaði umsögn sinni hinn 5. september 2024 þar sem tekin var afstaða til athugasemda kæranda. Var það mat hans að hvorki væri um verulega breytingu að ræða né að hún myndi valda verulegum breytingum á innsýn í húsið að Snorrabraut 29. Um væri að ræða heimild fyrir nýjum svölum á 2. hæð sem næðu annars vegar 1,0 m út fyrir byggingarreit og hins vegar 0,35 m út fyrir byggingarreit, auk þess sem mögulegt yrði að nýta hluta þakflatar 2. hæðar sem svalir. Heimilt væri að skilgreina svalir utan byggingarreits í skilmálum án þess að sýna þær á deiliskipulagsuppdrætti og að ekki þyrfti samþykki meðlóðarhafa vegna slíkrar breytingar á deiliskipulagi. Slíkt samþykki þyrfti hins vegar að liggja fyrir þegar sótt væri um byggingarleyfi. Var tillagan um breytingu á deiliskipulagi samþykkt og birt í B-deild Stjórnar­tíðinda 4. október 2024. Við meðferð byggingarleyfisumsóknar var fallið frá breytingu á sorp­geymslu og voru byggingaráform samþykkt á afgreiðslufundi byggingarfulltrúa 26. ágúst 2025.
  1. Kærandi hafði samband við starfsmann á umhverfis- og skipulagssviði 5. september 2025 og kom á framfæri athugasemdum sínum vegna málsins. Í svari starfsmannsins, sem sent var með tölvupósti 11. s.m., kom fram að ekki yrði séð að þörf væri á samþykki með­lóðarhafa vegna samþykktra byggingaráforma á Snorrabraut 29, enda hefðu breytingarnar ekki áhrif á nýtingu lóðar og teldust því ekki breytt hagnýting hinnar sameiginlegu lóðar. Þá var leiðbeint um kæruheimild til úrskurðarnefndarinnar.
  1. Á afgreiðslufundi byggingarfulltrúa 18. nóvember 2025 var málið tekið fyrir að nýju. Í fundargerð kemur fram að við ritun fundargerðar afgreiðslufundar byggingarfulltrúa, dags. 26. ágúst 2025, hefði verið fyrir mistök byggt á upphaflegri umsókn um byggingarleyfi við sam­þykkt erindis, en umsóknin hefði þá tekið breytingum frá þeim tíma og fallið hefði verið frá því að sækja um stækkun á sorpgeymslu. Var þetta leiðrétt með bókuninni.

Málsrök kæranda

  1. Kærandi telur að hin kærða ákvörðun sé ólögmæt og ógild þar sem samþykki hans sem með­lóðarhafa hafi ekki legið fyrir, en húsin að Snorrabraut 27 og 29 standi á sameiginlegri og óskiptri lóð. Sé hin kærða ákvörðun því í andstöðu við 10. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki, 30. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús og almennum reglum nábýlisréttar, auk þess sem hún brjóti gegn rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.
  1. Í 10. gr. laga nr. 160/2010 sé gerð krafa um að með byggingarleyfisumsókn fylgi nauðsynleg gögn, þ.m.t. eftir atvikum samþykki meðeigenda samkvæmt ákvæðum laga nr. 26/1994. Með húsi í skilningi fjöleignarhúsalaga sé átt við byggingu sem sé varanlega skeytt við land og standi sjálfstæð og aðgreind frá öðrum húsum eða skilji sig þannig frá þeim þótt sambyggð eða samtengd séu að eðlilegt og haganlegt sé að fara með hana samkvæmt lögunum sem sjálfstætt hús, sbr. 1. mgr. 3. gr. laganna. Þótt sambyggð eða samtengd hús teljist tvö sjálfstæð hús eða fleiri, þá gildi ákvæði laganna eftir því sem við geti átt um þau atriði og málefni sem sameiginleg séu, svo sem lóð sé hún sameiginleg að öllu leyti eða nokkru og um útlit og heildarsvip sé því að skipta. Sama gildi einnig um sameiginleg málefni sjálfstæðra ótengdra fjöleignarhúsa og/eða annars konar húsa, sbr. 2. mgr. 3. gr. laganna.
  1. Fram komi í 1. mgr. 30. gr. laga nr. 26/1994 að sé um byggingu, endurbætur eða framkvæmdir að ræða, sem ekki hafi verið gert ráð fyrir í upphafi og er ekki á samþykktri teikningu, verði ekki í hana ráðist nema allir eigendur samþykki, sé um að ræða verulega breytingu á sameign, þar á meðal útliti hússins. Í 2. mgr. segi að sé um að ræða framkvæmdir sem hafi í för með sér breytingar á sameign, utan húss eða innan, sem þó geti ekki talist verulegar, þá nægi að 2/3 hlutar eigenda, bæði miðað við fjölda og eignarhluta, séu því meðmæltir. Þá komi fram í 3. mgr. að samþykki einfalds meirihluta nægi til smávægilegra breytinga.
  1. Í athugasemdum með frumvarpi því er orðið hafi að lögum nr. 26/1994 komi fram að ekki sé mögulegt að gefa nákvæmari lýsingar eða viðmið um það hvað teljist til verulegra eða óverulegra breytinga. Verði því að meta það í hverju tilviki fyrir sig með hliðsjón af atvikum og staðháttum í hverju húsi. Þrátt fyrir að húsin að Snorrabraut 27 og 29 séu tvö sjálfstæð fjöleignarhús gildi ákvæði framangreindra laga um sameiginleg málefni þeirra, þ. á m. lóð og heildarsvip, sbr. 2. mgr. 3. gr. laganna. Lögin mæli fyrir um ákveðið verklag við ákvörðunar­töku sem framkvæmdaraðila hafi borið að fylgja. Hins vegar skipti engu í þessu tilviki hvort umræddar breytingar teljist verulegar eða óverulegar þar sem í báðum tilvikum hafi borið að leita samþykkis kæranda. Það hafi ekki verið gert og því hafi verið brotið gegn 10. gr. laga nr. 160/2010, sbr. 30. gr. laga nr. 26/1994.
  1. Breytingarnar varði bæði nýtingu og útlit sameiginlegrar lóðar. Breytt notkun og fjölgun eignarhluta Snorrabrautar 29 hafi töluverð neikvæð áhrif á kæranda. Með því að breyta notkun á húsi nr. 29 úr atvinnurekstri í íbúðir og fjölga eignarhlutum sé fyrirséð að ásókn í bílastæðin muni aukast með tilheyrandi óhagræði fyrir núverandi íbúa og eigendur að húsi nr. 27.
  1. Viðbyggingar í formi svala og sorpgeymslu á norðurhlið Snorrabrautar 29 taki undir sig stærri hluta af lóð en áður. Því sé skertur réttur kæranda til hagnýtingar sameiginlegrar lóðar, en það sé óviðunandi. Samkvæmt deiliskipulagi frá 2004 sé byggingarréttur við suðurenda hússins að Snorrabraut 27. Þá geti viðbygging í formi svala torveldað björgunarstarf. Svalirnar minnki einnig bilið á milli bygginganna að Snorrabraut 27 og 29 sem valdi brunatæknilegum vanda­málum. Mælingar kæranda bendi til þess að aðeins verði 4,8 m á milli útmarka húss nr. 29 í norðurátt, þ.e. nýsamþykktar svalir, og útmarka byggingarreits fyrir hús nr. 27. Samræmist það ekki gr. 9.7.5. í byggingarreglugerð nr. 112/2012.
  1. Þá séu samþykktir aðaluppdrættir háðir svo miklum annmörkum að þeir uppfylli ekki ákvæði laga um mannvirki. Meðal annars tilgreini þeir fjögur bílastæði á lóð, en á afstöðumynd sé eitt af þeim stæðum staðsett í akbraut að lóðum innar í portinu, sem sé í engu samræmi við núverandi eða mögulega framtíðarútfærslu lóðarinnar. Á lóðinni séu eingöngu þrjú bílastæði og ómögulegt sé að koma því fjórða fyrir. Í byggingarlýsingu komi fram að á fyrstu hæð séu verslanir og á hinum hæðunum sé þjónustustarfsemi. Skráningartafla húsnæðisins tilgreini hins vegar fjórar íbúðir á 4. hæð húsnæðisins. Einnig sé vísað til nágrannakynningarbréfs í upp­dráttum sem kærandi hafi aldrei fengið og ekkert bendi til þess að sé til staðar.
  1. Enn fremur brjóti bygging og staðsetning sorpgeymslu húss nr. 29 gegn þinglýstri kvöð um umferðarrétt lóðarhafa að Hverfisgötu 112, Hverfisgötu 114 og Laugavegs 103. Með kvöðinni sé lóðarhöfum veittur hindrunarlaus umferðarréttur að sínum lóðum um að lágmarki tveggja metra breiðan akveg. Kvöðin hljóti að ná yfir það að aðgengi um lóðina sé tryggt öllum hefð­bundnum fólksbílum nútímans, en til þess þurfi nokkuð breiðari akbraut en tvo metra. Í öllu falli sé ljóst að staðsetning sorpgeymslu brjóti gegn kvöðinni, enda verði akbrautin um lóðina undir 1,8 metrum að breidd við austurenda lóðarinnar, sem geri það að verkum að ómögulegt sé að keyra hefðbundinn fólksbíl að bílgeymslu Laugavegs 103 nema keyrt sé í gegnum lóðina að Hverfisgötu 114. Engin kvöð eða samningar séu til staðar um umferðarrétt handa lóðar­höfum að Laugavegi 103 um lóðina Hverfisgötu 114.

Málsrök Reykjavíkurborgar

  1. Af hálfu Reykjavíkurborgar er krafist frávísunar kæru í máli þessu á grundvelli 2. mgr. 4. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála. Kæra hafi verið móttekin af nefndinni einum mánuði og 15 dögum eftir að hin kærða ákvörðun hafi verið birt. Af gögnum málsins sé ljóst að kærandi hafi fylgst mjög vel með ferli málsins hjá byggingarfulltrúa og liggi fyrir samskipti hans við starfsmenn umhverfis- og skipulagssviðs Reykjavíkurborgar vegna málsins, bæði á skipulagsstigi og vegna veitingu byggingarleyfis.
  1. Verði ekki fallist á frávísunarkröfu sé þess krafist að kröfu kæranda um ógildingu hinnar kærðu ákvörðunar verði hafnað.
  1. Í samþykkt byggingaráforma samkvæmt fundargerð afgreiðslufundar byggingarfulltrúa 26. ágúst 2025 séu tvær misritanir. Annars vegar um að samþykktin feli í sér að stækkun sorp­geymslu á lóð sé heimil, en sjá megi af staðfestum uppdráttum að engin stækkun hafi verið gerð. Hins vegar þar sem segi að „geymslur íbúða hafi færst niður kjallara húss nr. 27“, en hið rétta sé að þær hafi færst í kjallara Snorrabrautar 29. Bókað verði um misritun þessa á afgreiðslufundi byggingarfulltrúa þar sem fyrri bókun verði leiðrétt. Í kæru komi fram að veitt hafi verið samþykki fyrir stækkun á sorpgeymslu á lóð, en hið rétta sé að fallið hafi verið frá þeirri breytingu við meðferð umsóknar um byggingarleyfi.
  1. Samkvæmt 2. mgr. 3. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús gildi lögin um sameiginleg málefni sjálfstæðra húsa þegar þau standi á sameiginlegum lóðum. Óskipt lóð teljist ótvírætt til sameignar allra eigenda skv. 5. tl. 8. gr. laganna, en ekki verði séð að ytra byrði húsanna falli undir sameiginleg málefni þeirra, enda séu þau ekki samtengd og geti með engu móti talist eitt hús í skilningi 1. gr. sömu laga. Allar breytingar sem samþykktar hafi verið með hinni kærðu ákvörðun snúi að breytingu á innra skipulagi mannvirkis að Snorrabraut 29, að undanskildum þeim breytingum sem snúi að ytra byrði mannvirkisins og felist í tveimur nýjum svölum og breytingum á loftglugga og aðliggjandi svölum. Ekki verði séð að þessar breytingar takmarki eða breyti nýtingu sameiginlegrar lóðar að neinu leyti, enda séu viðbættar svalir báðar mjög grunnar svalir og uppfylli þær öll skilyrði byggingarreglugerðar nr. 112/2012 og feli ekki í sér sambrunahættu. Engar athugasemdir hafi verið gerðar um aðkomu slökkviliðs af hálfu Slökkvi­liðs höfuðborgarsvæðisins bs. við meðferð málsins.
  1. Við breytingu á deiliskipulagi hafi skipulagsfulltrúi lagt mat á það hvort svalirnar myndu hafa í för með sér breytingu á innsýn eða skuggavarpi gagnvart Snorrabraut 27 og hafi talið að svo væri ekki.

Athugasemdir framkvæmdaraðila

  1. Af hálfu framkvæmdaraðila er gerð krafa um frávísun málsins á grundvelli þess að kæra hafi borist að liðnum kærufresti skv. 2. mgr. 4. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála. Af framlögðum tölvupóstsamskiptum komi fram að kæranda hafi verið kunnugt um hina kærðu ákvörðun í síðasta lagi 8. september 2025 auk þess sem fulltrúar kæranda hafi fundað með starfsmönnum byggingarfulltrúa í lok ágústmánaðar eftir samþykkt byggingaráforma.
  1. Lýsing á framkvæmdum í kæru sé röng og villandi. Í byggingarlýsingu aðaluppdrátta komi fram að sótt sé um að innrétta þrjár íbúðir á 2. hæð og geymslurými í kjallara. Um sé að ræða áðurgerðar framkvæmdir. Svölum sem tilheyri rými 0201 og snúi í austur sé skipt upp þannig að þær nýtist einnig íbúð 0205. Þá hafi verið bætt við björgunarsvölum í suður, þ.e. að Laugavegi, fyrir íbúð 0205 og jafnframt settar upp einar svalir fyrir íbúð 0202 sem snúi í norður, þ.e. að Snorrabraut 27.
  1. Vegna umfjöllunar í kæru sé rétt að taka fram að engar breytingar hafi verið gerðar á sameigin­legri lóð húsanna, hvorki á bílastæðum né sorpgeymslum. Á samþykktum uppdráttum sjáist skýrt að breytingar nái einungis til 2. hæðar og geymslurýmis í kjallara Snorrabrautar 29. Það sé því rangt með farið í kæru þegar fullyrt sé að sorpgeymslur hafi verið stækkaðar eða að geymslur hafi verið færðar í kjallara að Snorrabraut 27.
  1. Hin kærða ákvörðun um samþykki umsóknar um byggingarleyfi sé í samræmi við gildandi deiliskipulag. Þá sé viðurkennt að eigendur fasteigna hafi nokkurt svigrúm til að ráða innra skipulagi húss svo lengi sem það sé í samræmi við lögboðna mælikvarða og skilmála skipulags. Þótt húsin að Snorrabraut 27 og 29 deili lóð veiti það eigendum Snorrabrautar 27 ekki rétt til að hlutast til um innra skipulag Snorrabrautar 29, svo lengi sem það samræmist ákvæðum deili­skipulags. Þá hafi Hæstiréttur Íslands, í máli nr. 25/2020, talið að eigendur fasteigna séu frjálsir að því að ákveða, innan þeirra marka sem réttarheimildir á sviði skipulags- og mannvirkjamála, um brunavarnir, hollustuhætti og mengunarvarnir svo og skipulagsskilmálar kveði á um, hvernig innra skipulagi fasteigna þeirra sé háttað. Breytingar samkvæmt hinni kærðu ákvörðun lúti fyrst og fremst að innra skipulagi Snorrabrautar 29 og nauðsynlegar minniháttar útlits­breytingar vegna þeirra. Byggingarleyfi, sem séu í samræmi við gildandi skipulag samkvæmt samþykktum aðaluppdráttum, verði almennt ekki ógilt, sbr. úrskurði úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála í málum nr. 108/2020 og 23/2023.
  1. Því sé hafnað að málið varði verulega hagsmuni kæranda þótt lóð sé sameiginleg. Engar breytingar séu gerðar á lóð eða bílastæðum á lóðinni og engar viðbyggingar í formi sorp­geymslu séu á norðurhlið. Viðbót á einum svölum á norðurhlið hafi lítil áhrif á útlit hússins eða hagsmuni meðlóðarhafa. Fjarlægð milli svala og núverandi mannvirkja sé í samræmi við ákvæði um brunavarnir í byggingarreglugerð nr. 112/2012. Í kærunni sé vísað til byggingarreits Snorrabrautar 27, en núverandi bygging fylli ekki út í byggingarreit. Byggingarreglugerð taki einungis til mannvirkja sem reist séu á landi en ekki til mannvirkja á hugmyndastigi og því eigi tilvitnuð ákvæði um eldvarnir ekki við. Þá séu tilvitnuð ákvæði byggingarreglugerðar viðmið en ekki meginregla, sbr. gr. 9.2.1. Enn fremur sé heimilt að taka sérstakt tillit til útskagandi byggingarhluta, s.s. þakskeggs eða svala, og minnka lágmarksfjarlægð milli bygginga.
  1. Í kæru sé fullyrt að aðaluppdrættir séu haldnir annmörkum, m.a. vegna tilgreiningar bílastæða og sorpgeymslu. Þessu sé hafnað. Engar breytingar hafi verið gerðar á bílastæðum og sorp­geymslum og enginn ágalli á byggingarlýsingu sé fyrir hendi sem leitt geti til þess að upp­drættirnir séu ótækir til samþykktar. Sé því engin ástæða til að fjalla um meint brot gegn þinglýstri kvöð um umferðarrétt annarra aðliggjandi lóðarhafa. Engar athugasemdir hafi borist frá þeim lóðarhöfum sem eigi umræddan rétt og kunni það að skýrast af því að engar breytingar hafi verið gerðar. Kærandi eigi ekki þá hagsmuni sem hann telji að leiða eigi til ógildingar að þessu leyti.
  1. Þótt lóð Snorrabrautar 27 og 29 sé sameiginleg þá séu húsin aðskilin og veiti lög nr. 26/1994 um fjöleignarhús eiganda Snorrabrautar 27 engin réttindi til að hlutast til um málefni Snorra­brautar 29. Ákvarðanir um lóð séu sameiginlegar en ákvarðanir um innra skipulag Snorra­brautar 29 tilheyri einungis því húsi og eigendum þess. Því beri að hafna öllum sjónarmiðum kæranda er lúti að innra skipulagi hússins nr. 29 við Snorrabraut. Þá séu breytingar á útliti 2. hæðar óverulegar og einungis séu einar nýjar svalir sem snúi að Snorrabraut 27.

Viðbótarathugasemdir kæranda

  1. Kærandi vísar til þess að kærufrestur hafi ekki byrjað að líða fyrr en 11. september 2025 þegar tölvupóstur frá starfsmanni Reykjavíkurborgar hafi borist, en með póstinum hafi hann fengið nánari upplýsingar um efni ákvörðunarinnar og um kæruheimild til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, sbr. 2. mgr. 20. gr. og 27. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Því hafi kæra í málinu borist innan kærufrests.
  1. Ítrekuð eru sjónarmið um að með uppsetningu svala hafi framkvæmdaraðili tekið undir sig stærri hluta lóðarinnar á kostnað kæranda. Svalirnar séu hluti byggingarinnar og rýmið undir þeim tilgreint í skráningartöflu. Enginn vafi sé á því að hinar umþrættu breytingar á svölum feli í sér breytta hagnýtingu hinnar sameiginlegu lóðar og því hafi þurft samþykki með­lóðarhafa. Enn fremur séu áréttaðar athugasemdir um annmarka á aðaluppdráttum, en til viðbótar sé vísað til skoðunarblaðs aðaluppdrátta. Þar sé að finna samantekt á ýmsum ann­mörkum aðaluppdráttanna. Loks sé bent á að kærandi sé ekki eingöngu meðlóðarhafi heldur einnig eigandi að fasteigninni að Hverfisgötu 114. Þinglýst umferðarkvöð leggi skyldur á kæranda sem meðlóðarhafa að Snorrabraut 27-29 og eins veiti hún kæranda réttindi sem eiganda að Hverfisgötu 114. 

Niðurstaða

  1. Í máli þessu er deilt um lögmæti þeirrar ákvörðunar byggingarfulltrúans í Reykjavík frá 26. ágúst 2025 að samþykkja umsókn um byggingarleyfi fyrir áður gerðum breytingum á fast­eigninni að Snorrabraut 29. Kæruheimild byggist á 59. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki, sbr. 1. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála.
  1. Kærufrestur til úrskurðarnefndarinnar er einn mánuður frá því að kæranda varð kunnugt eða mátti vera kunnugt um þá ákvörðun sem kæra lýtur að, sbr. 2. mgr. 4. gr. laga nr. 130/2011. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum sendi kærandi tölvupóst til byggingarfulltrúa 20. ágúst 2025 og óskaði eftir fundi með starfsmönnum umhverfis- og skipulagssviðs vegna málsins. Hin kærða ákvörðun var síðan tekin 26. s.m. Kærandi ítrekaði erindi sitt með tölvupósti 28. s.m. og fékk í kjölfarið boð um fund föstudaginn 5. september s.á. Af gögnum málsins er ekki ljóst hvort af þeim fundi hafi orðið, en svo virðist sem kærandi hafi þann dag rætt við starfsmann Reykjavíkurborgar símleiðis.
  1. Borgaryfirvöld fara fram á frávísun málsins á þeim grundvelli að kæranda hafi í síðasta lagi verið kunnugt um hina kærðu ákvörðun 5. september 2025, en stjórnvaldið hefur þó engin gögn lagt fram um hvaða upplýsingar voru veittar kæranda á þeim degi. Af fyrirliggjandi gögnum er örðugt að slá föstu hvenær kæranda varð kunnugt eða mátti vera kunnugt um hina kærðu ákvörðun. Hins vegar liggur fyrir að í tölvupósti frá starfsmanni Reykjavíkurborgar 11. s.m. til kæranda var veittur nánari rökstuðningur fyrir ákvörðuninni. Samkvæmt 3. mgr. 27. gr. stjórnsýslulaga hefst kærufrestur, í þeim tilvikum þegar aðili máls fer fram á rökstuðning ákvörðunar, ekki fyrr en rökstuðningur hefur verið tilkynntur aðila. Með hliðsjón af framan­greindu verður að líta svo á að kæra í máli þessu hafi borist innan kærufrests.
  1. Á afgreiðslufundi byggingarfulltrúa 18. nóvember 2025 var bókað um mistök, sem gerð höfðu verið á afgreiðslufundi 26. ágúst s.á. þegar hin umræddu byggingaráform voru samþykkt. Nánar tiltekið var greint frá því að afgreiðslan hafi ekki tekið mið af uppfærðum umsóknar­gögnum þar sem framkvæmdaraðili hefði fallið frá því að stækka sorpgeymslu. Þá hafi í fundargerðinni verið vísað til húss nr. 27, en sem hefði með réttu átt að vera hús nr. 29. Var tekið fram að mistök þessi væru leiðrétt með bókuninni. Telur úrskurðarnefndin ekki tilefni til að gera athugasemd við þá afgreiðslu, en við samanburð samþykktra uppdrátta við eldri uppdrætti er ljóst að ekki var samþykkt nein breyting á sorpgeymslu lóðarinnar.
  1. Af hálfu kæranda hefur í máli þessu komið fram að ekki hafi verið fylgt ákvæðum laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús við töku hinnar kærðu ákvörðunar þar sem samþykki hans sem eiganda á sameiginlegri lóð hafi ekki legið fyrir, en skv. 1. mgr. 10. gr. laga um mannvirki skal samþykki meðeigenda samkvæmt fjöleignarhúsalögum fylgja með umsókn um byggingarleyfi. Hefur kærandi hvað það varðar vísað til 30. gr. fjöleignarhúsalaga er fjallar um áskilið samþykki eigenda vegna breytinga á sameign.
  1. Hugtakið hús er skilgreint í 1. mgr. 3. gr. laga nr. 26/1994 þannig að með því sé átt við byggingu sem varanlega er skeytt við land og stendur sjálfstæð og aðgreind frá öðrum húsum eða skilur sig þannig frá þeim þótt sambyggð eða samtengd séu að eðlilegt og haganlegt sé að fara með hana samkvæmt lögunum sem sjálfstætt hús. Í 2. mgr. lagaákvæðisins er mælt fyrir um að þótt sambyggð eða samtengd hús teljist tvö sjálfstæð hús eða fleiri skv. 1. mgr. þá gildi ákvæði laganna eftir því sem við geti átt um þau atriði og málefni sem sameiginleg séu, svo sem lóð sé hún sameiginleg að öllu leyti eða nokkru og um útlit og heildarsvip ef því sé að skipta. Sama gildi einnig ef því sé að skipta um sameiginleg málefni sjálfstæðra ótengdra fjöleignarhúsa og/eða annars konar húsa.
  1. Snorrabraut 27 og 29 eru tvö sjálfstæð hús í skilningi 1. mgr. 3. gr. laga nr. 26/1994, enda eru þau aðgreind og skilja sig frá hvoru öðru þótt sambyggð séu með öðrum húsum. Svo sem áður hefur komið fram er lóðin sem þau standa á sameiginleg og óskipt, með landeignanúmerið L102978, og verður því að meta með hliðsjón af 2. mgr. 3. gr. fjöleignarhúsalaga hvort að framkvæmdir samkvæmt hinni kærðu ákvörðun séu þess eðlis að kallað hafi á samþykki eiganda Snorrabrautar 27.
  1. Framkvæmd sú sem heimiluð var með hinni kærðu ákvörðun snýst um breytingar á innra skipulagi og fjölgun eigna með því að skipta 2. hæð hússins að Snorrabraut 29 í íbúðir, þ.e. rými 0201, 0202 og 0205, gera svalir á norðurhlið þess og innrétta geymslurými í kjallara. Fallið var frá því að sækja um breytingu á sorpgeymslu eins og áður hefur komið fram. Varðar hin kærða ákvörðun því ekki framkvæmdir eða breytingar á hinni sameiginlegu lóð. Með hliðsjón af því svo og þar sem Snorrabraut 27 og 29 eru tvö sjálfstæð hús var ekki þörf á að afla samþykkis kæranda á grundvelli fjöleignarhúsalaga, en fyrir liggur að aflað var samþykkis allra þinglýstra eigenda að eignarhlutum í Snorrabraut 29. Er hvað það varðar þá einnig horft til þess að þótt Snorrabraut 27 og 29 séu sambyggð þá fela svalir á norðurhlið húss nr. 29 ekki í sér slíka breytingu á útliti eða heildarsvip hinna samtengdu húsa að það veiti eigendum að Snorrabraut 27 rétt til íhlutunar á grundvelli fjöleignarhúsalaga.
  1. Svo sem rakið er í málavöxtum er í gildi deiliskipulag fyrir götureitinn Snorrabraut-Hlemmur frá árinu 2020 og var gerð breyting á því í október 2024. Með breytingunni var heimilað að fara með svalir allt að 1,0 m út fyrir byggingarreit á 2. hæð á norðurhlið hússins nr. 29 við Snorrabraut, þ.e. innan lóðarinnar Snorrabraut 27–29. Einnig var heimilað að fara með svalir allt að 0,35 m út fyrir byggingarreit á 2. hæð suðurhliðar hússins, sem snýr að Laugavegi. Eru hinar umdeildu svalir þar með í samræmi við gildandi deiliskipulag, sbr. 11. gr. laga nr. 160/2010. Þá verður ekki talið að af þeim felist nein brunahætta sem girt getur fyrir samþykki hinna umdeildu byggingaráforma.
  1. Með hliðsjón af framanröktu og þar sem ekki verður séð að neinir þeir annmarkar liggi fyrir sem raskað geta gildi hinnar kærðu ákvörðunar verður kröfu kæranda þar um hafnað. 

Úrskurðarorð

Hafnað er kröfu kæranda um að ógilda þá ákvörðun byggingarfulltrúans í Reykjavík frá 26. ágúst 2025 að samþykkja umsókn um byggingarleyfi fyrir áður gerðum breytingum á fasteigninni að Snorrabraut 29.

feb 05
Love0

152/2025 Haukahlíð

Með

Árið 2026, fimmtudaginn 5. febrúar, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mættir voru Unnþór Jónsson varaformaður og Þorsteinn Þorsteinsson byggingar­verkfræðingur. Karólína Finnbjörnsdóttir lögmaður tók þátt í gegnum fjarfundabúnað.

Fyrir var tekið mál nr. 152/2025, kæra á ákvörðun byggingarfulltrúans í Reykjavík frá 10. júlí 2025 um að synja beiðni um afturköllun byggingarleyfis Haukahlíðar 18. 

Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

  1. Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 27. september 2025, er barst nefndinni 7. október s.á., kæra eigendur íbúða í fjölbýlishúsunum að Haukahlíð 5 og Smyrilshlíð 2, þá ákvörðun byggingarfulltrúans í Reykjavík frá 10. júlí 2025 að synja beiðni þeirra um afturköllun byggingarleyfis Haukahlíðar 18. Er þess krafist að ákvörðunin verði felld úr gildi. Þess var jafnframt krafist að framkvæmdir yrðu stöðvaðar á meðan málið væri til meðferðar fyrir úrskurðarnefndinni, en þeirri kröfu var hafnað með bráða­birgðaúrskurði uppkveðnum 31. október 2025.
  1. Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Reykjavíkurborg 16. október 2025.

Málavextir

  1. Deiliskipulag Hlíðarenda, íþróttasvæðis Vals, er frá árinu 2004. Hefur það sætt tíðum breytingum, en alltaf hefur verið gert ráð fyrir tvískiptingu svæðisins í íþróttasvæði annars vegar og uppbyggingarsvæði með blandaðri landnotkun, þ.e. íbúðir og atvinnu­starfsemi, hins vegar. Með deiliskipulagsbreytingu er tók gildi 14. janúar 2015 var íbúðum á skipulags­svæðinu fjölgað úr 360 í 600 og flatarmál atvinnuhúsnæðis aukið úr 60.000 m² í 75.000 m². Þá var uppbyggingarsvæðinu skipt í mismunandi reiti þar sem áhersla var lögð á randbyggð með inngörðum. Á reit E var heimilað að reisa 4–5 hæða byggingu sem hefur nú verið byggð. Vestan við reitinn var samkvæmt skipulagsuppdrætti gert ráð fyrir byggingu eða byggingum síðar meir, en opnu svæði til bráðabirgða. Hinn 21. júní 2022 tók gildi deiliskipulagsbreyting er fólst í því að á hinu óbyggða svæði var búin til lóð, þ.e. reitur I innan skipulagssvæðisins, þar sem heimilt yrði að reisa fimm hæða fjölbýlishús með 70 íbúðum. Með breytingu á deiliskipulagi svæðisins, sem tók gildi 14. nóvember 2024, sbr. auglýsingu nr. 1271/2024, var íbúðum á reit I fjölgað úr 70 í 85.
  1. Hinn 20. maí 2025 samþykkti byggingarfulltrúinn í Reykjavík byggingaráform fyrir stein­steyptu 3–5 hæða fjölbýlishúsi á reit I við Hlíðarenda, þ.e. Haukahlíð 18. Með erindi, dags. 3. júní s.á., fóru kærendur fram á það við byggingarfulltrúa að byggingarleyfi fjölbýlishússins, hefði það verið veitt, yrði afturkallað. Var m.a. vísað til þess að breytingar sem gerðar hefðu verið á deiliskipulagi svæðisins væru andstæðar skipulagslögum nr. 123/2010. Byggingarleyfi Haukahlíðar 18 var eigi að síður gefið út 24. júní 2025 og var erindi kærenda um afturköllun þess synjað með bréfi byggingarfulltrúa, dags. 10. júlí s.á. Var þar bent á að reitur I hafi verið framtíðarbyggingarreitur allt frá árinu 2014 og stofnuð hafi verið íbúðarlóð á reitnum árið 2022. Væri leyfið ekki í andstöðu við skipulagslög.

Málsrök kærenda

  1. Kærendur telja að málsmeðferð hinnar kærðu ákvörðunar byggingarfulltrúans í Reykjavík sé haldin svo verulegum annmörkum, bæði að formi og efni til, að það þyki bæði ómögulegt og ósanngjarnt að sæta ákvörðuninni. Heimilt sé að afturkalla byggingarleyfið skv. 4. mgr. 14. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki eða eftir atvikum að undangenginni endurupptöku málsins að uppfylltum skilyrðum 24. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 eða með afturköllun þess skv. 25. gr. sömu laga. Byggingarfulltrúa beri að líta til málsmeðferðarreglna stjórnsýsluréttar, m.a. um leiðbeiningar, rannsókn, jafnræði, meðalhóf, andmælarétt og rökstuðning. Í kærðri ákvörðun byggingarfulltrúa sé hvergi vikið að þeim sjónarmiðum sem byggt hafi verið á í erindi kærenda.
  1. Við skipulagsgerð beri sveitarstjórnum að fylgja markmiðum skipulagslaga nr. 123/2010, þ. á m. að haga málsmeðferð þannig að réttur einstaklinga og lögaðila verði ekki fyrir borð borinn þó svo að hagur heildarinnar sé hafður að leiðarljósi, sbr. c-lið 1. mgr. 1. gr. laganna.
  1. Kærendur hafi lagt mikla áherslu á að hin kærða ákvörðun muni hafa í för með sér mikla fækkun bílastæða, aukið skuggavarp og skert útsýni. Sérstaklega hafi verið vísað til skugga­varpsins í erindi kærenda en um það sé í engu fjallað í hinni kærðu ákvörðun. Hafi sá hluti ekki verið rannsakaður með fullnægjandi hætti, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga. Hafi byggingarfulltrúa m.a. borið að kanna staðhæfingar um skert sólarljós eða skuggavarp og taka afstöðu til þeirra. Þar sem það hafi ekki verið gert beri að fella hina kærðu ákvörðun úr gildi.
  1. Í deiliskipulagsbreytingu frá árinu 2022 hafi gögn um skuggavarp fyrst komið fram eftir lok auglýsingafrests. Slík vinnubrögð séu með öllu ólíðandi, enda leiði það til þess að hagsmuna­aðilar geti ekki kynnt sér hinar fyrirhuguðu tillögur með fullnægjandi hætti. Með þeirri breytingu hafi eina græna svæðinu, þ.e. reit I, verið kastað fyrir róða. Íbúar á svæðinu hafi haft réttmætar væntingar um að ekki yrði byggt á reitnum, enda hafi fasteignasalar kynnt svæðið með þeim hætti að svæðið yrði áfram grænt og opið. Að auki hafi komið fram af hálfu Reykjavíkurborgar að ekki ætti að byggja á umræddum reit fyrr en flugvöllurinn færi.
  1. Vísað sé til skýrslu frá Aski – mannvirkjarannsóknarsjóði um skuggavarp, en í henni komi m.a. fram að dagsbirta sé mikilvægt lýðheilsumál og að gera þurfi ráð fyrir henni strax á skipulags­stigi. Því hafi í engu verið gætt í máli þessu. Engum vafa sé undirorpið að aðgengi að dagsbirtu sé einn af grundvallarþáttum heilbrigðis og lífvænleika borgarumhverfisins. Hafi því verið full ástæða til að rannsaka þann þátt frekar.
  1. Fjölgun íbúða muni leiða til mikillar aukningar á umferð og ágangi að þeim fáu bílastæðum sem eftir verði. Það muni leiða til aukinnar umferðar á svæðinu og skapa verulega aukna hættu, óþægindi og hávaðamengun fyrir núverandi íbúa í grenndinni.
  1. Gengið hafi verið gegn rannsóknarreglunni við skipulag svæðisins. Reglan leggi þá skyldu á stjórnvöld að sjá til þess að mál sé nægjanlega upplýst áður en ákvörðun sé tekin í því. Þannig hafi ekki verið tilgreindir þeir þættir sem skipta verulegu máli í umhverfinu og fjalla þurfi um í skipulaginu. Gögn sem hafi legið skipulaginu til grundvallar fullnægi ekki þeim markmiðum og kröfum sem gerðar séu í lögum og reglugerðum til þess að vera til upplýsingar fyrir hagsmunaaðila. Hvorki hafi verið framkvæmd skoðun á vindafari né hvort hávaði vegna aukinnar umferðar verði yfir hámarksviðmiðum skv. 2. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 724/2008 um hávaða, sbr. einnig gr. 5.4.1. í skipulagsreglugerð nr. 90/2013.
  1. Reykjavíkurborg hafi ekki farið eftir gr. 5.2.1. í skipulagsreglugerð þar sem fram komi m.a. að við gerð deiliskipulags skuli eftir föngum leita eftir sjónarmiðum og tillögum íbúa, umsagnar­aðila og annarra þeirra sem hagsmuna eigi að gæta. Kærendur búi enda í nágrenni við I-reit. Mikilvægt sé að samráð sé haft við íbúa vegna skipulagslýsingar.
  1. Áréttuð séu sjónarmið um friðhelgi eignarréttar. Það hafi raungerst að við sölu fasteigna hafi fyrirhugaðar framkvæmdir haft gríðarlega neikvæð áhrif sem horfa verði til í þessu máli. Sem dæmi sé bent á að félag í eigu Reykjavíkurborgar hafi beinlínis þvingað fram lægra söluverð með vísan til þeirra framkvæmda sem nú séu í gangi á reit I.
  1. Takmörk séu á því í hvaða mæli stjórnvöld geti, m.a. í krafti skipulagsvalds, skert eignarrétt. Vísað sé til dóma Mannréttindadómstóls Evrópu í málum Sporrong og Lönnroth gegn Svíþjóð frá 1982 og 1984 og máli Moreno Gomez gegn Spáni frá 2005. Jafnframt sé vísað til dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 118/2009.

Málsrök Reykjavíkurborgar

  1. Í umsögn borgarinnar er bent á að ákvörðun byggingarfulltrúa hafi verið birt lögmanni kærenda í gegnum þjónustugáttina Ísland.is hinn 11. júlí 2025, en kæra sé dagsett 27. september s.á. og móttekin hjá úrskurðarnefndinni 7. október s.á. Í 7. gr. laga nr. 105/2021 um stafrænt pósthólf í miðlægri þjónustugátt stjórnvalda segi m.a. að þegar gögn séu aðgengileg í pósthólfi teljist þau birt viðtakanda. Í úrskurði nefndarinnar í máli nr. 118/2023 hafi verið staðfest að það sé réttmæt birting sama hvort viðtakandi hafi í reynd séð tilkynninguna eða ekki.
  1. Í gildi sé deiliskipulag Hlíðarenda, íþróttasvæði Vals, frá 2004, en síðan þá hafi það sætt breytingum. Meðal annars hafi sú breyting verið gerð árið 2015 að reitur I hafi verið afmarkaður sem opið svæði til bráðabirgða og „framtíðarbyggingarreitur“. Árið 2022 hafi reitnum verið breytt og þar heimilað að reisa íbúðir, en með breytingunni hafi verið lagt fram skuggavarp á séruppdrætti. Ákvörðun borgarráðs um að samþykkja þá breytingu hafi verið kærð til úrskurðarnefndarinnar sem með úrskurði í máli nr. 64/2022 frá 30. janúar 2023 hafi hafnað kröfu kærenda um ógildingu ákvörðunarinnar. Nefndin hafi því þegar skorið úr um þau ágreiningsefni sem deilt sé um í málinu, en m.a. hafi nefndin sagt að í ljósi þess hvernig reitur I hafi verið sýndur á deiliskipulagsuppdrætti fyrir breytinguna hafi kærendur getað vænst þess að notkun reitsins yrði til samræmis við þá fyrirætlan. Einnig hafi nefndin sagt að þó svo að skuggavarpsteikningar hafi ekki legið fyrir við kynningu breytingarinnar þá hafi verið úr því bætt og að ekki yrði séð að kærendur yrðu fyrir réttarspjöllum sökum þess.
  1. Síðasta deiliskipulagsbreytingin fyrir reitinn snúi að uppbyggingu Bjargs íbúðafélags frá 2024. Sú breyting hafi m.a. falið í sér fjölgun íbúða á reit I úr 70 íbúðum í 85 leiguíbúðir og aukningu á nýtingarhlutfalli ofanjarðar úr 2,86 í 2,9. Sé um óverulegar breytingar að ræða.
  1. Ljóst sé að reitur I hafi verið framtíðarbyggingarreitur allt frá árinu 2014. Úrskurðarnefndin hafi þegar tekið á þeim álitaefnum er varði skuggavarp og væntingar nærliggjandi íbúa. Þá hafi ekkert komið fram sem bendi til þess að ákvörðun um útgáfu byggingarleyfis Haukahlíðar 18 sé haldin þeim annmörkum að varði geti ógildingu hennar, sbr. 2. tölul. 25. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

Viðbótarathugasemdir kærenda

  1. Kærendur mótmæla frávísunarkröfu Reykjavíkurborgar sem fráleitri, en um leið sé hún afhjúpandi um stjórnsýslu borgarinnar. Ákvörðun byggingarfulltrúa hafi hvorki verið send kærendum né lögmanni þeirra, heldur hafi ákvörðunin, sem tekin hafi verið á sumarleyfistíma, verið framsend á lögmannsstofu er lögmaður kærenda hafi áður starfað hjá, en hann hafi skipt um starfsvettvang í lok júnímánaðar. Því sé það bersýnilega rangt að ákvörðunin hafi verið birt kærendum. Í þessu sambandi sé sérstaklega vísað til tölvupóstsamskipta í septembermánuði þar sem starfsmaður borgarinnar hafi beðist velvirðingar á því að „bréfið“ hafi ekki skilað sér á réttan stað og að beiðni um fund hafi ekki verið svarað. Í ljósi framangreinds sé mál nr. 118/2023 hjá úrskurðarnefndinni engan veginn sambærilegt. Ákvörðun byggingarfulltrúa hafi verið kærð innan 30 daga frá því að kærendum hafi verið kunnugt um hana, sbr. 4. mgr. 3. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála. Beri því að hafna kröfu borgarinnar um frávísun málsins.
  1. Kröfur kærenda hafi verið ítarlega rökstuddar í kæru og hafi Reykjavíkurborg í raun ekki svarað þeim málatilbúnaði. Viðurkenni borgin t.a.m. að skuggavarpsteikningar hafi ekki legið fyrir við kynningu deiliskipulagsbreytingar. Þá sé því blákalt haldið fram að skuggavarp sé óverulegt. Þetta sé með öllu fráleitt, en þær fjölmörgu deiliskipulagsbreytingar sem gerðar hafi verið hafi í engu verið fyrirsjáanlegar. Reitur I hafi tekið sífelldum breytingum án þess að samtal hafi átt sér við fasteignaeigendur.
  1. Byggingarfulltrúa sé heimilt að breyta eða fella byggingarleyfi úr gildi skv. 4. mgr. 14. gr. laga nr. 160/2010 eða eftir atvikum að undangenginni endurupptöku málsins að uppfylltum skil­yrðum 24. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 eða með því að afturkalla það skv. 25. gr. sömu laga. Enga umfjöllun sé að finna um þetta í umsögn borgarinnar. 

—– 

  1. Aðilar máls þessa hafa fært fram ítarlegri rök fyrir máli sínu, sem ekki verða rakin hér frekar, en úrskurðarnefndin hefur haft þau öll til hliðsjónar við úrlausn málsins. 

Niðurstaða

  1. Í máli þessu er deilt um þá ákvörðun byggingarfulltrúans í Reykjavík frá 10. júlí 2025 að synja beiðni kærenda um afturköllun byggingarleyfis Haukahlíðar 18, eftir atvikum að undan­genginni endurupptöku málsins. Kæruheimild er í 59. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki.
  1. Kærufrestur til úrskurðarnefndarinnar er einn mánuður frá því að kæranda varð kunnugt eða mátti vera kunnugt um þá ákvörðun sem kæra lýtur að, sbr. 2. mgr. 4. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála. Í umsögn Reykjavíkurborgar er því haldið fram að kæra þessa máls, sem barst nefndinni 7. október 2025, hafi borist að liðnum kærufresti þar sem ákvörðun byggingarfulltrúa hafi verið birt lögmanni kærenda 11. júlí s.á. í stafrænu pósthólfi á þjónustugáttinni Ísland.is, en samkvæmt 7. gr. laga nr. 105/2021 um stafrænt pósthólf í miðlægri þjónustugátt teljast gögn birt viðtakanda þegar þau eru aðgengileg í staf­rænu pósthólfi hans.
  1. Fyrir liggur að synjunarbréf byggingarfulltrúa var ekki sent í stafrænt pósthólf lögmanns kærenda heldur pósthólf þeirrar lögmannsstofu sem hann starfaði hjá þegar hann sendi byggingarfulltrúa beiðni um afturköllun byggingarleyfis Haukahlíðar 18. Jafnframt liggur fyrir að lögmaðurinn ýtti á eftir því við borgaryfirvöld að erindi hans yrði svarað, en þrátt fyrir það var hann ekki upplýstur um að byggingarfulltrúi hefði þegar afgreitt erindið fyrr en 8. septem­ber 2025. Verður að því virtu að líta svo á að kæran hafi verið lögð fram innan kærufrests.
  1. Samkvæmt 25. gr stjórnsýslulaga nr. 37/1993 getur stjórnvald að eigin frumkvæði afturkallað ákvörðun sína, sem tilkynnt hefur verið aðila máls, þegar það er ekki til tjóns fyrir aðila eða ákvörðun er ógildanleg. Það er því á valdi stjórnvalds að ákveða hvort heimild þessi til aftur­köllunar verði nýtt og verður ekki talið að kærendur eigi lögvarinn rétt til að knýja stjórnvald til töku slíkrar ákvörðunar. Sama verður að telja að gildi um heimild leyfisveitanda til að fella byggingarleyfi úr gildi á grundvelli 4. mgr. 14. gr. laga um mannvirki, en í erindi kærenda um afturköllun byggingarleyfisins var vísað til ákvæðisins sem mögulegs úrræðis.
  1. Þá á aðili máls rétt á því að mál sé tekið til meðferðar á ný að vissum skilyrðum uppfylltum skv. 24. gr. stjórnsýslulaga. Þannig kemur fram í 1. tl. 1. mgr. að aðili máls eigi rétt á því að mál sé tekið til meðferðar á ný hafi ákvörðun byggst á ófullnægjandi eða röngum upplýsingum um málsatvik. Í 2. tl. nefndrar málsgreinar er svo kveðið á um að aðili eigi rétt á endurupptöku máls hafi íþyngjandi ákvörðun um boð eða bann byggst á atvikum sem breyst hafi verulega frá því að ákvörðun var tekin. Í 2. mgr. lagagreinarinnar er svo greint frá tímafrestum sem girt geta fyrir að mál verði endurupptekið, en í ljósi þess að beiðni um afturköllun byggingarleyfis var lögð fram áður en leyfið var gefið út verður ekki talið að þau lagafyrirmæli hafi þýðingu í máli þessu.
  1. Við afgreiðslu á beiðni um afturköllun eða endurupptöku stjórnvaldsákvörðunar ber einnig að líta til þess að ákvæði 1. mgr. 24. gr. stjórnsýslulaga er ekki tæmandi um hvenær stjórnvaldi er skylt að endurupptaka mál að beiðni málsaðila. Í athuga­semdum við ákvæðið í frumvarpi því er varð að stjórnsýslulögum segir að aðili máls geti átt rétt til endurupptöku máls í fleiri tilvikum en þar greini, ýmist á grundvelli lögfestra reglna eða óskráðra. Við mat á því hvort endur­upptaka eigi mál þar sem bent er á annmarka á ákvörðun á grundvelli óskráðra reglna stjórnsýsluréttar ber að líta til eðlis máls og málsatvika allra og hvort til staðar hafi verið svo verulegur annmarki að leiða megi líkur til þess að það hafi haft áhrif á efni ákvörðunar.
  1. Í máli þessu er um að ræða ívilnandi ákvörðun stjórnvalds um veitingu byggingarleyfis. Almennt hefur í stjórnsýslurétti verið litið svo á að hafi leyfishafi byrjað að nýta sér leyfi þurfi meira til að koma svo ákvörðunin verði ógilt og meta þarf hvort hagsmunir leyfishafa séu það miklir að stjórnvaldi sé almennt ekki fært að endur­skoða ákvörðunina. Eins og fram hefur komið háttar svo til í máli þessu að beiðni kærenda var lögð fram áður en byggingarleyfi var gefið út, en framkvæmdir munu nú vera hafnar.
  1. Málsrök kærenda byggjast einkum á því að annmarkar séu á deiliskipulagi svæðisins. Er hvað það varðar m.a. vísað til þess að deiliskipulag svæðisins hafi sætt tíðum og ófyrirsjáanlegum breytingum sem hafi í för með sér verulega aukin grenndaráhrif gagnvart kærendum sem rýrt hafi verðmæti fast­eigna þeirra. Einnig er byggt á því að kærendur hafi haft réttmætar væntingar til þess að ekki yrði byggt á þeim reit þar sem hið fyrirhugaða hús að Haukahlíð 18 mun rísa. Þá eru gerðar athugasemdir við að ekki hafi legið fyrir gögn um skuggavarp þegar gerð var breyting á deili­skipulagi svæðisins árið 2022.
  1. Skipulagsáætlanir eru bindandi bæði fyrir stjórnvöld og almenning um framtíðarnot tiltekins svæðis. Því er almennt ætlað að gilda um lengri tíma og verður almenningur að geta treyst því að festa sé í framkvæmd skipulags. Þær tíðu skipulagsbreytingar sem deiliskipulag Hlíðarenda, íþróttasvæðis Vals, hefur sætt frá árinu 2004 eru til þess fallnar að skerða réttaröryggi í meðferð skipulagsmála, sem er meðal þeirra markmiða sem skipulagslögum nr. 123/2010 er ætlað að tryggja, sbr. 1. gr. laganna. Þótt slík meðferð á skipulagsvaldi sé ekki til eftirbreytni getur hún eftir sem áður ekki leitt til þess að útgefið byggingarleyfi teljist ekki hvíla á lögbundnum grund­velli. Að sama skapi getur hugsanleg verðmætarýrnun á fasteignum kærenda vegna skipulags­breytinganna heldur ekki leitt til þess að leyfið teljist ógildanlegt.
  1. Ekki verður fallist á með kærendum að uppbygging á reit I hafi verið ófyrirsjáanleg, enda hefur skipulag svæðisins gert ráð fyrir byggingu eða byggingum á reitnum frá árinu 2015, en opnu svæði til bráðabirgða. Að því er varðar deiliskipulagsbreytingu svæðisins sem gerð var árið 2022 þá var samþykki borgarráðs á þeirri breytingu kært til úrskurðarnefndar­innar, sbr. úrskurð nefndarinnar frá 30. janúar 2023 í kærumáli nr. 64/2022. Var kröfu um ógildingu deiliskipulagsbreytingarinnar hafnað og m.a. tekið fram að þótt skuggavarp hafi ekki legið fyrir við kynningu skipulagsbreytingarinnar hafi verið bætt úr þeim ágalla síðar meir og að ekki yrði séð að kærendur í því máli hafi orðið af réttarspjöllum vegna þess. Árið 2024 var svo gerð önnur breyting á deiliskipulagi svæðisins, en ákvörðun um að samþykkja þá breytingu var ekki kærð til úrskurðarnefndarinnar. Verður ekki séð að síðarnefnd breyting sé háð neinum slíkum ann­mörkum sem hafi þýðingu í máli þessu.
  1. Að teknu tilliti til gagna málsins og þess sem að framan greinir verður að telja að byggingar­leyfi Haukahlíðar 18 hvíli á lögbundnum grundvelli, þ.m.t. lögmætum skipulags­áætlunum. Verður því að hafna kröfu kærenda um ógildingu hinnar kærðu ákvörðunar.

Úrskurðarorð

Hafnað er kröfu kærenda um að ógilda þá ákvörðun byggingarfulltrúans í Reykjavík frá 10. júlí 2025 að synja beiðni um afturköllun byggingarleyfis Haukahlíðar 18.

jan 23
Love0

UUA2601001 Hoffellslón

Með

Árið 2026, föstudaginn 23. janúar, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mættir voru Unnþór Jónsson varaformaður og Þorsteinn Þorsteinsson byggingar­verkfræðingur. Aðalheiður Jóhannsdóttir prófessor tók þátt í gegnum fjarfundabúnað.

Fyrir var tekið mál nr. UUA2601001, kæra á ákvörðun bæjarstjórnar Sveitarfélagsins Hornafjarðar frá 13. nóvember 2025 um að samþykkja umsókn um framkvæmdaleyfi fyrir jarðtæknirannsóknum við Hoffellslón í Hornafirði. 

Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

  1. Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 2. janúar 2026, er barst nefndinni sama dag, kærir Landvernd, umhverfisverndarsamtök Íslands, ákvörðun bæjar­stjórnar Sveitarfélagsins Hornafjarðar frá 13. nóvember 2025 um að samþykkja umsókn um framkvæmdaleyfi fyrir jarðtæknirannsóknum við Hoffellslón. Er þess krafist að hin kærða ákvörðun verði felld úr gildi. Jafnframt er þess krafist að framkvæmdir verði stöðvaðar til bráðabirgða á meðan málið er til meðferðar hjá úrskurðarnefndinni. Þykir málið nægilega upplýst til að taka það til endanlegs úrskurðar.
  1. Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Sveitarfélaginu Hornafirði 11. janúar 2026.

Málsatvik

  1. Á fundi bæjarstjórnar Hornafjarðar 13. nóvember 2025 var, að undangenginni umfjöllun umhverfis- og skipulagsnefndar, samþykkt umsókn Ferðaþjónustunnar Hoffells ehf. um leyfi til að bora um 30 prufuholur á um 5.000 m2 svæði á jökulöldu við Hoffellslón í landi Hoffells II í Nesjum í þeim tilgangi að afla upplýsinga vegna áforma um uppbyggingu ferðaþjónustu. Var í umsókninni lýst hvernig áformað væri að halda raski í lágmarki, t.d. með því að aka að borsvæði þegar frost væri í jörðu og að nota jarðbor á beltum. Fram kom að borað yrði niður á a.m.k. 10–20 m dýpi. Framkvæmdaleyfið var gefið út 4. desember 2025 og var meðal settra skilyrða í leyfinu að ummerki yrðu afmáð og frá þeim gengið.

Málsrök kæranda

  1. Kærandi vísar m.a. til þess að skv. b-lið 3. gr. laga nr. 60/2013 um náttúruvernd skuli stefna að því að vernda jarðmyndanir sem séu sérstakar eða einstakar á lands- eða heimsvísu. Fram­kvæmdin sé einungis hluti af stærri framkvæmd sem nú sæti umhverfismati. Með því að horfa fram hjá því að um eina heildstæða framkvæmd sé að ræða sé hætta á því að mat á umhverfis­áhrifum verði ófullnægjandi. Aukinheldur geti rask sem felist í undirbúningsframkvæmdum valdið því að forsendur fyrir mati á aðalhluta framkvæmdarinnar breytist. Sé í þessu sambandi einnig bent á svokallað „salami slicing“, þ.e. þegar reynt sé að komast hjá umhverfismati með því að skipta framkvæmd upp í hluta þannig að hver hluti fyrir sig virðist ekki uppfylla skilyrði um matsskyldu.
  1. Hin umrædda framkvæmd sé háð umhverfismati. Hún falli undir flokk B í 1. viðauka við lög nr. 111/2021 um umhverfismat framkvæmda og áætlana, sbr. tölul. 2.04, og sé líkleg til að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif vegna umfangs, eðlis og staðsetningar. Um sé að ræða umfangsmiklar boranir á svæði sem njóti verndar sem náttúruminjar í C-hluta náttúru­minjaskrár. Þar sem umhverfismat hafi ekki verið framkvæmt áður en leyfið hafi verið veitt beri að ógilda hina kærðu ákvörðun. Þá bendi engin gögn til þess að lagt hafi verið mat á hvort skilyrði um almannahagsmuni hafi verið uppfyllt eða hvort annarra kosta hafi verið leitað, sbr. 3. mgr. 37. gr. laga nr. 60/2013. Jafnframt hafi verið brotið gegn skyldu til að leita umsagna samkvæmt sama ákvæði og til að afla sérfræðiálits skv. 7. mgr. 13. gr. skipulagslaga nr. 123/2010. Loks eigi framkvæmdin sér ekki stoð í skipulagi sveitarfélagsins.

Málsrök Sveitarfélagsins Hornafjarðar

  1. Sveitarfélagið krefst þess að kærunni verði vísað frá úrskurðarnefndinni þar sem framkvæmdin falli ekki undir lög nr. 111/2021 um umhverfismat framkvæmda og áætlana. Markmið hennar sé rannsóknartengt, m.a. til að uppfylla kröfur umhverfismatslöggjafar, t.d. varðandi valkosta­greiningu, en ekki eiginleg uppbygging þeirrar ferðaþjónustu sem matsáætlun taki til. Hin kærða ákvörðun sé hvorki haldin efnisannmarka né verulegum formannmarka og sé lítil að umfangi. Hafna verði því kröfu um ógildingu hennar verði kæru ekki vísað frá nefndinni.

Athugasemdir leyfishafa

  1. Af hálfu leyfishafa eru færð fram rök um að vísa verði kæru í máli þessu frá úrskurðarnefndinni. Boranir til könnunar á stöðugleika jarðvegs séu undanskildar umhverfismati, sbr. lið 2.04 í 1. viðauka við lög nr. 111/2021 um umhverfismat framkvæmda og áætlana og skipti ekki máli þótt þær fari fram á svæði sem skilgreint sé í C-hluta náttúruminjaskrár. Þá eigi liðir 2.01 og 2.02 í 1. viðauka laganna ekki við, en ekkert efni sé fjarlægt við rannsóknirnar. Hafi fram­kvæmdin þann tilgang að ákvarða staðsetningu og útfærslu mannvirkja sem lýst sé í matsáætlun og sé því hafnað að um sé að ræða tilraun til að komast hjá umhverfismati. Stór hluti framkvæmdanna hafi þegar farið fram og samkvæmt úttektarskýrslu byggingarfulltrúa sé jarð­rask varla sjáanlegt og allur frágangur til fyrirmyndar.

Niðurstaða

  1. Í máli þessu er deilt um lögmæti ákvörðunar Sveitarfélagsins Hornafjarðar frá 13. nóvember 2025 um að samþykkja umsókn um framkvæmdaleyfi fyrir jarðtæknirannsóknum við Hoffellslón. Kæruheimild til úrskurðarnefndarinnar er í 52. gr. skipulagslaga nr. 123/2010.
  1. Meðal ákvarðana sem umhverfisverndar-, útivistar- og hagsmunasamtökum er heimilt að bera undir úrskurðarnefndina eru ákvarðanir um leyfi vegna framkvæmda sem falla undir lög nr. 111/2021 um umhverfismat framkvæmda og áætlana, sbr. b-lið 3. mgr. 4. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála. Til slíkra fram­kvæmda teljast hvers konar „nýframkvæmd eða breyting á eldri framkvæmd sem fellur undir lög þessi og starfsemi sem henni fylgir“, sbr. 3. tölul. 3. gr. laga nr. 111/2021.
  1. Hin kærða ákvörðun felur í sér heimild til jarðtæknirannsókna á jökulöldu eða grjóturð með jökulruðningi. Um er að ræða um 30 prufuholur á um 5.000 m2 svæði sem verða a.m.k. 10–20 m djúpar, að því fram kemur í umsóknargögnum. Telst framkvæmdin með þessu ekki til djúp­borunar í skilningi liðar 2.04 í 1. viðauka við lög nr. 111/2021 svo háð sé ákvörðun Skipulags­stofnunar um hvort skuli sæta umhverfismati, sbr. 20. gr. sömu laga.
  1. Í máli þessu liggur hvorki fyrir álit Skipulagsstofnunar um umhverfismat framkvæmdar skv. 24. gr. laga nr. 111/2021 né ákvörðun stofnunarinnar skv. 20. gr. sömu laga um að framkvæmd skuli háð umhverfismati. Þegar af þeim ástæðum getur kærandi ekki átt kæruaðild að máli þessu fyrir úrskurðarnefndinni og verður því að vísa kæru í málinu frá nefndinni.

Úrskurðarorð

Kærumáli þessu er vísað frá úrskurðarnefndinni.

jan 23
Love0

UUA2511049 Bann við hundahaldi

Með

Árið 2026, föstudaginn 23. janúar, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mættir voru Unnþór Jónsson varaformaður og Þorsteinn Þorsteinsson byggingarverkfræðingur. Aðalheiður Jóhannsdóttir prófessor tók þátt í gegnum fjarfundabúnað.

Fyrir var tekið mál nr. UUA2511049, kæra á ákvörðun sveitarstjóra Grímsnes- og Grafningshrepps frá 23. september 2025 um að banna umráðamanni hundsins A að halda hundinn.

Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

  1. Með kæru til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, er barst nefndinni 21. nóvember 2025, kærir fyrrum umráðamaður hundsins A, þá ákvörðun sveitarstjóra Grímsnes- og Grafningshrepps frá 23. september 2025 að banna kæranda að halda hundinn. Er þess krafist að ákvörðunin verði felld úr gildi.
  1. Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Grímsnes- og Grafningshreppi 19. desember 2025.

Málavextir

  1. Kærandi er búsettur í Grímsnes- og Grafningshreppi og var umráðamaður hundsins A. Með bréfi sveitarstjóra til kæranda, dags. 27. ágúst 2025, var hann upplýstur um að sveitar­félaginu hefði borist kvartanir vegna brota hans á samþykkt um hundahald í Grímsnes- og Grafningshreppi nr. 60/2012. Vísað var til ákvæða í samþykktinni um að hundar skyldu aldrei ganga lausir á almannafæri auk þess sem hundaeigandi bæri ábyrgð á því að hundur hans raski ekki ró íbúa sveitarfélagsins. Vakin var athygli á því að samkvæmt samþykktinni væri heimilt að fjarlægja viðkomandi hund vegna umræddra brota, en ef um alvarleg eða ítrekuð brot væri að ræða hefði sveitarfélagið heimild til þess að taka hund af skrá sveitarfélagsins og banna umráðamanni að halda hundinn í sveitarfélaginu. Með vísan til 6. gr. samþykktarinnar var tekið fram að erindið fæli í sér skriflega áminningu og að úrbæta væri vænst.
  1. Hinn 12. september 2025 barst sveitarfélaginu tilkynning um að hundur kæranda hafi verið laus, ráðist á lamb og bitið það. Hundurinn var tekinn sama dag og komið fyrir í umsjá dýraeftirlitsmanns sveitarfélagsins. Með bréfi sveitarstjóra til kæranda, dags. 18. s.m., var greint frá umræddri tilkynningu og tekið fram að til álita kæmi, vegna ítrekaðra brota hans gegn samþykkt um hundahald í sveitarfélaginu, að banna honum að halda hundinn. Kæranda var gefinn kostur á að gæta andmælaréttar síns í samræmi við 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Andmælti kærandi þeirri ákvörðun með tölvupósti 22. s.m. Sveitarstjóri tók síðan þá ákvörðun með bréfi til kæranda, dags. 23. s.m., að banna honum að halda hinum umrædda hundi.

Málsrök kæranda

  1. Í kæru vísar kærandi til þess að Grímsnes- og Grafningshreppur hafi ekki skjalfest helstu ásakanir sem hafðar séu frammi vegna hundsins. Ásakanir um að hundurinn sé grunaður um að hafa ráðist á allt að 31 lamb séu eingöngu byggðar á símtölum þar um. Það hafi aldrei verið á það minnst við kæranda fyrr en í tilkynningunni um hina kærðu ákvörðun. Kærandi hafi ávallt sagst taka fulla ábyrgð og lofað að greiða bætur vegna skaða sem hundurinn eigi að hafa valdið, en á móti krafist gagna og sannana fyrir ásökunum.
  1. Sveitarfélagið haldi því ranglega fram að kærandi hafi ekki sinnt fyrri viðvörunum og nýtt andmælarétt. Hið rétta sé að hann hafi talið sig standa í sáttarferli við sveitarstjóra. Frá byrjun hafi honum verið tjáð að verið væri að taka saman öll gögn vegna málsins og frekari svörum við spurningum hans ekki verið svarað. Með vísan til gagna málsins blasi við hvernig sveitar­félagið komi sér undan að hafa hlutina skriflega. Hafi kærandi meðal annars óskað eftir því að fá fundargerðir um mál sitt en þeirri beiðni annað hvort verið hafnað eða ekki sinnt. Hafi hann leitast við að finna eitthvað um málið í fundargerðum en án árangurs.
  1. Óheilindi séu í vinnubrögðum sveitarfélagsins. Hundurinn A sé kæranda mikilvægur og sé hann tilbúinn að halda uppeldinu og þjálfuninni áfram.

Málsrök Grímsnes- og Grafningshrepps

  1. Sveitarfélagið bendir á að hin kærða ákvörðun hafi verið tekin vegna ítrekaðra brota kæranda gegn samþykkt um hundahald í Grímsnes- og Grafningshreppi nr. 60/2012. Borist hafi kvartanir um að hundur kæranda hafi ítrekað verið laus á almannafæri og raskað ró annarra íbúa. Kærandi hafi fengið áminningu 27. ágúst 2025 og honum verið veittur hæfilegur frestur til úrbóta. Þrátt fyrir það hafi skömmu síðar komið upp atvik þar sem umræddur hundur hafi verið laus og bitið lamb. Með bréfi, dags. 18. september s.á., hafi kæranda verið veitt tækifæri til að gæta andmælaréttar áður en ákvörðun yrði tekin í málinu og hafi hann komið sjónar­miðum sínum á framfæri 22. s.m. Hafi verið tekið tillit til þeirra andmæla áður en hin kærða ákvörðun hafi verið tekin. Sé ákvörðunin í samræmi við form- og efnisreglur stjórnsýslu­laga nr. 37/1993.
  1. Varðandi umfjöllun í kæru um að kærandi hafi ekki fengið aðgang að öllum gögnum málsins, sbr. 1. mgr. 15. gr. stjórnsýslulaga, sé á það bent að vinnuskjöl stjórnvalda séu meðal þeirra gagna sem séu undanþegin upplýsingarétti aðila, sbr. 16. gr. þeirra laga. Sveitarfélagið hafi veitt kæranda aðgang að öllum gögnum sem til eru hjá stjórnvaldinu og hann eigi rétt á aðgangi að. Önnur gögn á borð við tölvupóstsamskipti á milli starfsmanna sveitarfélagsins um málið séu hins vegar undanþegin upplýsingarétti kæranda.

Viðbótarathugasemdir kæranda

  1. Kærandi ítrekar fyrri athugasemdir. Hin umrædda upptaka sýni og sanni að hundur hans hafi bara verið að leika sér. Hafi kærandi sjálfur haft samband við lögreglu og Matvælastofnun sem hefðu ekki gert neinar athugasemdir. Hafi hann að auki fengið hundaþjálfara með yfir 20 ára starfsreynslu til að leggja mat á myndbandið. Að hans mati hafi hundurinn bara verið að leika sér.
  1. Ekki sé rétt að hundurinn hafi oft verið staðinn að verki og kærandi fengið margar viðvaranir. Hundurinn hafi verið tekinn í fyrsta skipti sem hann hafi verið gripinn og enginn miskunn sýnd þrátt fyrir vitneskju um að búnaður væri á leiðinni til kæranda sem myndi koma í veg fyrir að hundurinn gæti sloppið. 

Niðurstaða

  1. Í máli þessu er deilt um lögmæti ákvörðunar Grímsnes- og Grafningshrepps frá 23. september 2025 um að banna kæranda að halda hundinn A. Var ákvörðunin tekin og kynnt kæranda með bréfi sveitarstjóra sama dag sem hann undirritaði fyrir hönd sveitarstjórnar. Kæruheimild er í 65. gr. laga nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir.
  1. Samþykkt um hundahald í Grímsnes- og Grafningshreppi nr. 60/2012, sem birt var í B-deild Stjórnartíðinda 27. janúar 2012, var sett með stoð í þáverandi 25. gr. laga nr. 7/1998, sbr. núverandi 59. gr. laganna. Samkvæmt ákvæðinu er sveitarstjórn heimilt að gera í samþykktum ítarlegri kröfur en fram koma í reglugerðum um efni sem falla undir lögin. Tiltekið er að auk annars sé heimilt að setja í slíkar samþykktir ákvæði um bann eða takmörkun gæludýrahalds. Í 1. gr. nefndrar samþykktar segir m.a. að fyrir hönd sveitarstjórnar annist eftirlitsmaður á hennar vegum framkvæmd og eftirlit samkvæmt samþykkt þessari í umboði og undir eftirliti heilbrigðisnefndar Suðurlands. Þá er í 6. gr. kveðið á um að eigendur eða forráðamenn hunda sem brjóti gegn ákvæðum hennar skuli sæta skriflegri áminningu og gefinn hæfilegur frestur til úrbóta. Einnig segir að sveitarstjórn geti bannað viðkomandi að halda hund og látið fjarlægja hundinn ef eigandi eða forráðamaður hunds vanræki skyldur sínar eða brjóti ítrekað gegn ákvæðum samþykktarinnar.
  1. Sveitarstjórnum er heimilt skv. 1. mgr. 42. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 138/2011, í því skyni að stuðla að hagræðingu, skilvirkni og hraðari málsmeðferð, að ákveða í samþykkt um stjórn sveitarfélagsins að fela fastanefnd fullnaðarafgreiðslu einstakra mála sem ekki varða verulega fjárhag sveitarfélagsins nema lög eða eðli máls mæli sérstaklega gegn því. Þá segir í 2. mgr. að á sama hátt og með sömu skilyrðum sé sveitarstjórn heimilt að fela einstökum starfsmönnum sveitarfélags fullnaðarafgreiðslu mála. Í 4. mgr. er svo kveðið á um að þegar sveitarstjórn nýti framangreinda heimild skuli jafnframt kveða á um það í samþykkt sveitarfélagsins hver skuli taka fullnaðarákvörðun í máli skv. 3. mgr. og hvernig skuli fara með endurupptöku mála sem hljóti afgreiðslu samkvæmt þessum ákvæðum.
  1. Samþykkt um stjórn og fundarsköp Grímsnes- og Grafningshrepps nr. 1326/2024 var birt í B-deild Stjórnartíðinda 26. nóvember 2024. Í 45. gr. þeirrar samþykktar er kveðið á um hlutverk sveitarstjóra, en ákvæðið svarar efnislega til 55. gr. sveitarstjórnarlaga um hlutverk framkvæmdastjóra sveitarfélaga. Í nefndu ákvæði samþykktarinnar segir m.a. að sveitarstjóri skuli sjá um að stjórnsýsla sveitarfélagsins samræmist lögum, samþykktum og viðeigandi fyrir­mælum yfirmanna. Hann skuli sitja fundi sveitarstjórnar þar sem hann hafi málsfrelsi, tillögu­rétt og rétt til bókana en ekki atkvæðisrétt. Einnig sé hann prókúruhafi sveitarfélagsins og undirriti skjöl varðandi kaup og sölu fasteigna sveitarfélagsins, auk annarra skyldra hlutverka. Í téðri samþykkt er að öðru leyti ekki að sjá að sveitarstjóra sé falin heimild til fullnaðar­afgreiðslu mála, sbr. áðurnefndar 2. og 4. mgr. 42. gr. sveitarstjórnarlaga.
  1. Samkvæmt framansögðu hefur sveitarstjórn Grímsnes- og Grafningshrepps ekki framselt vald sitt til fullnaðarafgreiðslu mála sem afgreitt eru á grundvelli samþykktar sveitarfélagsins um hundahald. Skorti sveitarstjóra því vald til að taka hina kærðu ákvörðun og breytir engu í þeim efnum þótt hann hafi undirritað hina kærðu ákvörðun fyrir hönd sveitarstjórnar, en af þeim fundargerðum sem aðgengilegar eru á vefsíðu sveitarfélagsins verður ekki séð að sveitarstjórn hafi tekið ákvörðun um að banna kæranda að halda hinn umrædda hund.
  1. Með vísan til þess sem að framan er rakið liggur ekki fyrir ákvörðun sem bindur enda á mál í skilningi 2. mgr. 26. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og verður slík ákvörðun ekki borin undir úrskurðarnefndina fyrr en málið hefur verið til lykta leitt af þar til bæru stjórnvaldi. Verður kærumáli þessu af þeim sökum vísað frá nefndinni.

Úrskurðarorð 

Kærumáli þessu er vísað frá úrskurðarnefndinni.

jan 23
Love0

UUA2512004 Barðastaðir

Með

Árið 2026, föstudaginn 23. janúar, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mættir voru Unnþór Jónsson varaformaður og Þorsteinn Þorsteinsson byggingar­verkfræðingur. Aðalheiður Jóhannsdóttir prófessor tók þátt í gegnum fjarfundabúnað.

Fyrir var tekið mál nr. UUA2512004, kæra á ákvörðun byggingarfulltrúans í Reykjavík frá 20. október 2025 um að gera eiganda Barðastaða 61 að sækja um byggingarleyfi fyrir þegar gerðum skúr eða breyta mannvirkinu þannig að það uppfylli skilyrði f-liðar gr. 2.3.5. í byggingarreglugerð nr. 90/2013. 

Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

  1. Með kæru til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 19. nóvember 2025, er barst nefndinni sama dag, kærir eigandi, Barðastöðum 61, Reykjavík, þá ákvörðun byggingar­fulltrúans í Reykjavík frá 20. október 2025 að gera kæranda að sækja um byggingar­leyfi fyrir þegar gerðum skúr eða breyta mannvirkinu þannig að það uppfylli skilyrði f-liðar gr. 2.3.5. í byggingarreglugerð nr. 90/2013. Verður að skilja málatilbúnað kæranda svo að þess sé krafist að hin kærða ákvörðun verði felld úr gildi.
  1. Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Reykjavíkurborg 1. desember 2025.

Málavextir

  1. Með bréfi byggingarfulltrúans í Reykjavík, dags. 17. september 2025, var kærandi upplýstur um að borgaryfirvöldum hefði borist ábending um að bílskúr hefði verið byggður án byggingar­leyfis á lóð hans að Barðastöðum 61 og á borgarlandi. Var honum gert að veita skriflegar skýringar vegna málsins innan 14 daga ellegar yrði tekin ákvörðun um framhald málsins með hliðsjón af ákvæðum laga nr. 160/2010 um mannvirki og gr. 2.9.2. í byggingar­reglugerð nr. 112/2012. Gaf hann þær skýringar með bréfi, dags. 18. s.m., að hann hefði talið sér heimilt að byggja smáhýsi án byggingarleyfis skv. gr. 2.3.5. í byggingarreglugerð auk þess sem hann gerði athugasemd við þá staðhæfingu að skúrinn væri á borgarlandi.

  1. Með bréfi byggingarfulltrúa, dags. 30. september 2025, var kærandi upplýstur um að mælingar borgarinnar á skúrnum hefðu leitt í ljós að hann væri 18 m2 að stærð og staðsettur 6 cm út fyrir lóðarmörk. Byggingarfulltrúi hefði tekið ákvörðun á afgreiðslufundi 25. s.m. um að áformað væri að veita kæranda 60 daga frest til að sækja um byggingarleyfi eða breyta mannvirkinu þannig að það uppfyllti skilyrði gr. 2.3.5. í byggingarreglugerð. Andmælti kærandi áformunum 1. október s.á. á þeim grundvelli að hvergi væri skilgreint í reglugerðinni hvort miða ætti við brúttó- eða nettóflatarmál mannvirkis og að túlka yrði þann óskýrleika honum í hag. Í svarbréfi byggingarfulltrúa, dags. 20. október 2025, kom fram að samkvæmt leiðbeiningum Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar við gr. 2.3.5. ætti að miða við brúttó­fermetrafjölda. Þá var tekin áður áformuð ákvörðun um að krefjast úrbóta auk þess sem bent var á að framhald málsins gæti falist í að ráðist yrði í úrbætur á kostnað kæranda eða beitingu dagsekta. Að lokum var upplýst um kæruheimild til úrskurðarnefndarinnar.
  1. Hinn 19. nóvember 2025 fór kærandi fram á það við úrskurðarnefndina að hún myndi skera úr um hvort umræddur skúr væri háður byggingarleyfi. Í úrskurði nefndarinnar frá 10. desember 2025 í máli nr. UUA2511050 komst nefndin að þeirri niðurstöðu að skúrinn væri háður byggingar­leyfi. Í úrskurðinum kom að auki fram að nefndin teldi að í álitsbeiðni kæranda hefði jafn­framt falist kæra á fyrrgreindri ákvörðun byggingarfulltrúa frá 20. október 2025.

Málsrök kæranda

  1. Af hálfu kæranda er bent á að hinn umræddi skúr hafi verið byggður árið 2018, en leiðbeiningar Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar við gr. 2.3.5. í byggingarreglugerð nr. 112/2012 hafi ekki verið settar fyrr en 2022. Þegar skúrinn hafi verið byggður hafi engar leiðbeiningar verið um það hvort miða ætti við nettó- eða brúttóflatarmál. Reykjavíkurborg hefði getað veitt þær leið­beiningar og verði hún að bera hallann af því að hafa ekki gert það. Í því samhengi verði að líta til stöðu aðila þessa máls, þ.e. einstaklingi gegn stærsta sveitarfélagi landsins. Óhjákvæmilegt sé að meta allan óskýrleika kæranda í hag. Jafnframt hafi hann verið í góðri trú um að skúrinn félli undir undanþáguákvæði f-liðar gr. 2.3.5. í byggingarreglugerð allt þar til bréf hafi borist frá Reykjavíkurborg sjö árum eftir byggingu skúrsins. Þá verði ekki séð að skipulag svæðisins standi í vegi fyrir að skúrinn fái að standa áfram, sbr. gr. 5.3.2.11. í skipulagsreglugerð nr. 90/2013. Fjölmörg smáhýsi hafi verið reist á næstu lóðum, s.s. að Barðastöðum 57 og 59, og verði ekki séð að skúrinn sé að einhverju leyti frábrugðinn þeim.
  1. Einnig yrði það í verulegu ósamræmi við meðalhófsreglu stjórnsýsluréttarins, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, ef kæranda yrði gert að fjarlægja eða breyta skúrnum núna. Að lokum séu kröfur borgarinnar niður fallnar sökum tómlætis. Sjö ár séu síðan skúrinn hafi verið byggður og síðan þá hafi Reykjavíkurborg, nágrannar eða aðrir haft tækifæri til að gera athugasemdir við skúrinn eða byggingu hans, en þar sem það hafi ekki verið gert séu kröfur borgaryfirvalda niður fallnar sökum tómlætis, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 680/2016.

Málsrök Reykjavíkurborgar

  1. Borgaryfirvöld vísa til þess að skúrinn sé byggingarleyfisskyldur, sbr. niðurstöðu úrskurðar­nefndarinnar vegna álitsbeiðni kæranda í máli nr. UUA2511050. Þá séu skilyrði f-liðar gr. 2.3.5. í byggingarreglugerð nr. 112/2012 ekki uppfyllt, annars vegar vegna stærðar skúrsins og hins vegar þar sem ekki liggi fyrir afnotaleyfi af borgarlandi. Í 9. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki sé byggingarfulltrúa ekki veitt heimild til að undanþiggja tiltekin mannvirki byggingarleyfisskyldu. Hafi honum því ekki verið stætt á öðru en að beina því til kæranda að sækja um byggingarleyfi fyrir skúrnum eða breyta þannig að uppfyllt séu skilyrði áðurnefnds byggingarreglugerðarákvæðis.
  1. Sjónarmið um tómlæti eigi ekki við, enda sé ekki um að ræða ákvörðun um beitingu þvingunar­úrræðis eða um einhvern tiltekinn rétt Reykjavíkurborgar sem fallið gæti niður við tómlæti. Hafi dómur Hæstaréttar í máli nr. 680/2016 því takmarkað fordæmisgildi í máli þessu. Að auki komi sjónarmið um meðalhóf ekki til skoðunar við mat á því hvort um byggingar­leyfisskylt mannvirki sé að ræða eður ei.

Viðbótarathugasemdir kæranda

  1. Kærandi bendir á að þó svo byggingarfulltrúa sé ekki veitt heimild að lögum til að undanþiggja tiltekin mannvirki byggingarleyfisskyldu verði hann samt sem áður að meta aðstæður og atvik með heildstæðum hætti og taka mið af almennum reglum stjórnsýsluréttarins. Þar sem verulega langur tími sé liðinn frá því að skúrinn hafi verið reistur megi líta svo á að Reykjavíkurborg hafi með athafna- og athugasemdaleysi sínu samþykkt staðsetningu og stærð skúrsins og hafi með því skapað kæranda réttmætar væntingar.
  1. Með bréfi byggingarfulltrúa hafi sérstaklega verið skorað á kæranda að verða við áskorun borgarinnar, en að öðrum kosti yrði mögulega tekin ákvörðun um beitingu þvingunarúrræða, s.s. úrbætur á kostnað eiganda eða beitingu dagsekta. Sé hin kærða ákvörðun þannig í beinum tengslum við mögulega beitingu þvingunarúrræða og sé með öllu óskiljanlegt að halda því fram að ekki séu tengsl þar á milli. Öll sjónarmið komi til skoðunar á þessu stigi og því sé ekki hægt að halda því fram að tómlætissjónarmið eigi bara við um beitingu þvingunarúrræða þegar að þeim komi.
  1. Umræddur skúr sé innst inni í botnlanga og verði því ekki séð hvernig hann snerti hagsmuni annarra eða að samþykki hefði þurft fyrir honum. Skúrinn sé einungis 6 cm á borgarlandi og fari það því gegn öllum meðalhófs- og jafnræðisreglum að gera stórvægilegt mál úr þessu. Að auki liggi fyrir að borgin hafi viðurkennt rétt kæranda til að taka borgarland „í fóstur“. 

Niðurstaða

  1. Í máli þessu er deilt um þá ákvörðun byggingarfulltrúans í Reykjavík að gera kæranda að sækja um byggingarleyfi fyrir þegar gerðum skúr eða breyta mannvirkinu þannig að það uppfylli skilyrði f-liðar gr. 2.3.5. í byggingarreglugerð nr. 90/2013.
  1. Hlutverk byggingarfulltrúa hvers sveitarfélags er að hafa eftirlit með því að mannvirki og notkun þeirra sé í samræmi við útgefin leyfi og beita eftir atvikum þvingunarúrræðum, sbr. 55. og 56. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki. Er þannig kveðið á um það í 2. mgr. 55. gr. laganna að sé byggingarframkvæmd hafin án þess að leyfi sé fengið fyrir henni eða hún brjóti í bága við skipulag geti byggingarfulltrúi krafist þess að hið ólöglega mannvirki eða byggingarhluti séu fjarlægð. Tekið er fram í athugasemdum við 55. gr. með frumvarpi því sem varð að mannvirkjalögum að sú breyting sé gerð frá fyrri lögum varðandi mannvirki sem reist séu í óleyfi að byggingarfulltrúa sé heimilt en ekki skylt að krefjast niðurrifs þeirra, að jarðrask sé afmáð eða starfsemi sé hætt. Þar kemur að auki fram að eðlilegt sé að ákvörðun um beitingu slíkra úrræða sé metin í hverju tilviki, m.a. með tilliti til meðalhófs.
  1. Ákvörðun leyfisveitanda um að krefjast þess að mannvirki verði fjarlægt er því háð mati hans hverju sinni og gefur honum kost á að bregðast við sé gengið gegn almannahagsmunum þeim er búa að baki mannvirkjalögum, svo sem skipulags-, öryggis- og heilbrigðishagsmunum. Þar sem beiting þess úrræðis er tekin á grundvelli matskenndrar lagaheimildar er honum skylt að framkvæma heildstætt og atviksbundið mat með tilliti til aðstæðna hverju sinni. Hin kærða ákvörðun var þó ekki tekin á umræddum lagagrundvelli enda fólst í henni ekki krafa um að skúrinn yrði fjarlægður.
  1. Í mannvirkjalögum er einnig fjallað um aðgerðir til að knýja fram úrbætur, sbr. 56. gr. laganna. Er þar m.a. tekið fram í 1. mgr. að sé ásigkomulagi, frágangi, umhverfi eða viðhaldi húss, annars mannvirkis eða lóðar ábótavant að mati byggingarfulltrúa eða frágangur ekki samkvæmt samþykktum uppdráttum, lögum, reglugerðum og byggingarlýsingu, skuli gera eiganda eða umráðamanni eignarinnar aðvart og „leggja fyrir hann að bæta úr því sem áfátt er.“ Sé það ekki gert er heimilt að beita dagsektum eða láta vinna verk á kostnað þess sem vanrækt hefur að vinna verkið, sbr. 2. og 3. mgr. nefndrar lagagreinar.
  1. Að mati úrskurðarnefndarinnar fólst í hinni kærðu ákvörðun áskorun til kæranda um úrbætur samkvæmt 1. mgr. 56. gr. mannvirkjalaga og tilkynning um að til álita komi að beita þvingunar­úrræðum laga um mannvirki ef ekki yrði farið að þeim tilmælum. Er þar um að ræða lið í undirbúningi mögulegrar ákvörðunar um álagningu dagsekta eða að verk verði unnið á kostnað kæranda og telst hún því ekki vera ákvörðun sem bindur enda á mál í skilningi 2. mgr. 26. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.
  1. Í ljósi þess að ekki liggur fyrir nein ákvörðun sem borin verður undir úrskurðarnefndina verður kærumáli þessu því vísað frá nefndinni. Rétt þykir þó að benda á að taki byggingarfulltrúi í kjölfarið ákvörðun um beitingu þvingunarúrræða getur honum verið rétt að líta til þeirra sjónar­miða sem kærandi hefur teflt fram í máli þessu, en ákvörðun þar um er eftir atvikum kæranleg til úrskurðarnefndarinnar.

Úrskurðarorð

Kærumáli þessu er vísað frá úrskurðarnefndinni.

jan 21
Love0

UUA2512002 Skipun raflínunefndar vegna Holtavörðuheiðarlínu

Með

Árið 2026, miðvikudaginn 21. janúar, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Arnór Snæbjörnsson formaður, Aðalheiður Jóhannsdóttir prófessor, Geir Oddsson auðlindafræðingur, Karólína Finnbjörnsdóttir lögmaður og Þorsteinn Sæmundsson jarðfræðingur.

Fyrir var tekið mál nr. UUA2512002, kæra á ákvörðun félags- og húsnæðismálaráðuneytisins frá 13. nóvember 2025 um skipun raflínunefndar vegna Holtavörðuheiðarlínu 1. 

Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

  1. Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 2. desember 2025, er barst nefndinni sama dag, kæra nokkrir jarðeigendur í Borgarfirði, eigandi Langholts og Jaðars í Bæjarsveit og ábúandi á Laugarholti, eigandi og ábúandi á Vindheimum og Hvítárbakka í Andakíl, eigandi og ábúandi á Bæ 2 í Bæjarsveit, eigandi og ábúandi á Sleggjulæk í Stafholtstungum og ábúandi á Lóuflöt 4 í Borgarnesi, þá ákvörðun félags- og húsnæðismálaráðuneytisins frá 13. nóvember 2025, að skipa raflínunefnd vegna Holtavörðuheiðarlínu 1. Er þess krafist að ákvörðunin verði felld úr gildi. Með bréfi til úrskurðarnefndarinnar, dags. 12. desember 2025, er barst nefndinni sama dag, kærir Skorradalshreppur sömu ákvörðun til nefndarinnar og krefst einnig ógildingar hennar. Hefur sú kæra fengið málsnúmerið UUA2512008 hjá úrskurðarnefndinni. Verður það mál sameinað þessu þar sem hagsmunir kærenda þykja ekki standa því í vegi.
  1. Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá félags- og húsnæðismálaráðuneytinu 22. desember 2025.

Málavextir

  1. Hlutafélagið Landsnet, sem sett var á fót í samræmi við lög nr. 75/2004 um stofnun Landsnets, til að annast flutning raforku og kerfisstjórnun raforku, hefur áform um að ráðast í nýja framkvæmd, Holtavörðuheiðarlínu 1. Samkvæmt málsgögnum hefur félagið áform um að leggja 220kV loftlínu, u.þ.b. 90 km langa, frá tengivirki á Klafastöðum í Hvalfirði norður að nýju tengivirki á Holtavörðuheiði. Markmið framkvæmdarinnar eru að bæta afhendingargetu og afhendingaröryggi raforku sem og stuðla að orkuskiptum með því að gera það mögulegt að tengja nýja endurnýjanlega orkuframleiðslu við meginflutningskerfið. Fyrir liggur mat á umhverfisáhrifum vegna framkvæmdarinnar og álit Skipulagsstofnunar um umhverfismatsskýrslu, dags. 11. maí 2025.
  1. Með bréfi, dags. 27. júní 2025, fór Landsnet þess á leit við félags- og húsnæðismálaráðuneytið, sem fer með skipulagsmál, að skipuð yrði raflínunefnd skv. 1. mgr. 9. gr. a skipulagslaga nr. 123/2010 sem hafi með höndum undirbúning, kynningu og afgreiðslu raflínuskipulags fyrir Holtavörðuheiðarlínu 1. Fram kom að línuleiðin væri um fjögur sveitarfélög, þ.e. Hvalfjarðarsveit, Skorradalshrepp, Borgarbyggð og Húnaþing vestra. Var í erindinu vísað til fyrri samskipta vegna sama máls, en með bréfi ráðuneytisins, dags. 10. júlí 2024 hafði sambærilegu erindi áður verið hafnað. Umsagnir sveitarfélaganna um erindið lágu fyrir 31. júlí 2025.
  1. Í svarbréfi ráðuneytisins, dags. 13. nóvember 2025, var komist að þeirri niðurstöðu að fallast bæri á erindi Landsnets. Var um forsendur þessa vísað til þess að „heildarmyndin í málinu“ gæfi til kynna að ágreiningur væri fyrirsjáanlegur og jafnvel þegar til staðar. Fyrirliggjandi mótmæli Skorradalshrepps og afstaða landeigenda í Borgarbyggð, sem stofnað hafi hagsmunasamtök, bendi til þess að málið sé flókið og margvísleg sjónarmið þurfi að vega saman. Var einnig vísað til þess að tilgangur þess að skipa raflínunefnd sé að brúa ágreining og tryggja að stórframkvæmdir, sem varði mikilvæga þjóðarhagsmuni, geti gengið eftir á málefnalegan og skilvirkan hátt.

Málsrök kærenda

  1. Af hálfu þeirra kærenda sem eru landeigendur er á því byggt að ómálefnaleg sjónarmið hafi búið að baki hinni kærðu ákvörðun og þá aðallega þegar um tilefni þess að skipa raflínunefnd sé vísað til stofnunar hagsmunasamtaka landeigenda. Heimild til stofnunar félagasamtaka sé varin af stjórnarskrá og sé gríðarlegt valdaójafnvægi milli Landsnets og landeigenda. Þá sé það undarlegt að umsagnir sveitarfélaga til Skipulagsstofnunar, um hvað betur megi fara, séu notaðar til þess að skerða sjálfsstjórnarrétt þeirra. Hin kærða ákvörðun brjóti gróflega gegn meðalhófsreglu stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og því fari fjarri að reynt hafi verið til þrautar að leysa úr málinu á vettvangi sveitarstjórna. Um sé að ræða valdníðslu og ákvörðunin grafi undan rétti sveitarstjórna og fasteignareigenda til að koma á framfæri sjónarmiðum sínum við hina tröllvöxnu framkvæmd sem framundan sé.
  1. Af hálfu Skorradalshrepps er á því byggt að hin kærða ákvörðun samrýmist ekki 9. gr. a skipulagslaga nr. 123/2010, m.a. þar sem lögskýringargögn beri ekki með sér að skipulagsmál raflína fari sjálfkrafa til raflínunefnda. Þau sjónarmið sem vísað hafi verið til við töku ákvörðunarinnar eigi sér ekki stoð í 9. gr. a skipulagslaga. Þá sé ýmiskonar lagaleg óvissa um raflínuskipulag, þar sem það skarist á við skipulagsmálefni sem aðalskipulag fjalli um sem skapi óvissu um m.a. leyfisveitingar. Að auki sé bent á 9. gr. c. raforkulaga nr. 65/2003 sem varði skyldu til að samræma skipulagsáætlanir við kerfisáætlun. Þá séu ekki uppfyllt lagaskilyrði til skipunar raflínunefndar þar sem þegar sé gert ráð fyrir línulögninni í aðalskipulagi eins sveitarfélags. Loks sé rangt að ágreiningi sé til að dreifa, en ekki fái staðist um það að vísa til umsagnar sveitarfélags í ferli umhverfismats.
  1. Um hagsmuni sína af málinu vísa þeir kærendur sem eru landeigendur til skerðingar á búsetuskilyrðum, verði af framkvæmdinni og að sveitarstjórn sé betur til þess fallin að gæta hagsmuna landeigenda við val á línulögn heldur en raflínunefnd. Sá kærandi sem er hreppsfélag, vísar einkum til skerðingar á almennu lögbundnu hlutverki við að fjalla um þróun byggðar og landnotkun í samræmi við ákvæði skipulagslaga um aðalskipulag, þ.m.t. varðandi flutningsmannvirki raforku.

Málsrök félags- og húsnæðismálaráðuneytisins

  1. Í umsögn ráðuneytisins um kæru landeigenda var bent á að hin kærða ákvörðun snúi aðeins að skipun sérstakrar raflínunefndar vegna fyrirhugaðrar framkvæmdar í samræmi við 9. gr. a skipulagslaga nr. 123/2010. Slík ákvörðun snúi fyrst og fremst að því að setja skipulagsferli vegna framkvæmda í flutningskerfi raforku í ákveðið lögbundið ferli. Með því sé ekki tekin efnisleg bindandi ákvörðun um endanlega legu, mat á umhverfisáhrifum eða veitingu framkvæmdaleyfis vegna raflínunnar. Um gerð raflínuskipulags sé fjallað í 11. gr. c laganna og þar sé m.a. kveðið á um kynningu og samráð við hagsmunaðila og almenning, þar sem kærendur muni hafa tækifæri til að koma sínum sjónarmiðum á framfæri. Álíta verði að landeigendur geti átt lögvarinna hagsmuna að gæta af endanlegri niðurstöðu raflínunefndar, en ekki verði séð þeir eigi lögvarinna hagsmuna að gæta af ákvörðun um að setja málið í tiltekið stjórnsýslulegt ferli, enda liggi ekki fyrir á þessu stigi ákvörðun um endanlega legu Holtavörðuheiðarlínu 1.
  1. Í umsögn ráðuneytisins um kæru Skorradalshrepps var bent á að skv. 1. mgr. 9. gr. c raforkulaga nr. 65/2003 beri sveitarstjórnum að samræma skipulagsáætlanir sínar við verkefni í staðfestri tíu ára kerfisáætlun flutningsfyrirtækisins við næstu endurskoðun aðalskipulags, eigi síðar en innan fjögurra ára frá samþykkt kerfisáætlunar. Þeim beri einnig að tryggja að skipulagsákvarðanir hindri ekki framgang þeirra verkefna sem séu í staðfestri þriggja ára framkvæmdaáætlun kerfisáætlunar. Lega flutningslína skuli ákveðin í skipulagi að fenginni tillögu flutningsfyrirtækisins, í samráði þess og skipulagsyfirvalda. Í því skyni að framfylgja þessum fyrirmælum, þegar raflínur nái til tveggja eða fleiri sveitarfélaga, sé ráðherra heimilt að skipa sérstaka raflínunefnd, skv. 1. mgr. 9. gr. a laga nr. 123/2010, sem hafi það hlutverk að undirbúa, kynna og afgreiða raflínuskipulag fyrir slíkar framkvæmdir og afgreiða umsóknir um framkvæmdaleyfi. Það er einnig áréttað í umsögninni sem fram hafi komið í ákvörðun ráðherra, að heildarmat á aðstæðum hafi orðið til þess að undirbúningur línulagnar hafi verið lagður í þann farveg sem 1. mgr. 9. gr. a skipulagslaga nr. 123/2010 heimili.

Málsrök Landsnets

  1. Í umsögn félagsins um kæru landeigenda var því hafnað að til væri að dreifa stjórnvaldsákvörðun sem kæranleg væri til úrskurðarnefndarinnar, en um væri að ræða ákvörðun um innra skipulag stjórnsýslunnar auk þess að ákvarðanir sem ráðherra tæki væru undanþegnar kæruheimild 52. gr. skipulagslaga nr. 123/2010. Þetta væri í samræmi við þá grundvallarreglu íslenskrar stjórnskipunar að ráðherrar fari með æðstu handhöfn framkvæmdarvalds hver á sínu sviði og að stjórnarráðstafanir ráðherra sæti ekki stjórnsýsluendurskoðun annarra stjórnvalda nema sérstaklega væri svo mælt fyrir um í lögum. Verði því að vísa kæru í máli þessu frá nefndinni. Að auki væru hagsmunir landeigenda, sem vísað hafi til skerðinga á búsetuskilyrðum, ekki nægilegir til þess að þeir gætu talist eiga lögvarinna hagsmuna að gæta í skilningi almennra reglna stjórnsýsluréttarins af ákvörðun ráðherra um skipun raflínunefndar, enda varði hin kærða ákvörðun einungis form máls og skipun nefndar, sem falið sé að taka ákvarðanir síðar. 

Viðbótarathugasemdir kærenda

  1. Af hálfu þeirra kærenda sem eru landeigendur var mótmælt sjónarmiðum ráðuneytisins og Landsnets um skilyrði kæruaðildar. Fyrir liggi umhverfismat sem sýni hvaða leið Landsnet vilji fara með raflínuna og því sé kaldhæðnislegt að Landsnet telji þá ekki til málsaðila sem sætt geti eignarnámi vegna framkvæmdarinnar. Hugmyndin með raflínunefnd sé að ryðja úr vegi sveitarfélögum til þess að framkvæma hugmyndir Landsnets, en lagður hafi verið fram aðalvalkostur í matsskýrslunni. Sé því mótmælt ennfremur að ráðuneytið vilji forðast lýðræðislega skoðun á ákvörðunum sem varði einkafyrirtækið Landsnet og koma í veg fyrir að málið fái umfjöllun innan úrskurðarnefndarinnar.
  1. Aðilar máls þessa hafa fært fram ítarlegri rök fyrir máli sínu, sem ekki verða rakin hér frekar, en úrskurðarnefndin hefur haft þau öll til hliðsjónar við úrlausn málsins. 

Niðurstaða

  1. Í máli þessu er deilt um þá ákvörðun félags- og húsnæðismálaráðuneytisins sem látin var í té í bréfi til Landsnets, dags. 13. nóvember 2025, að fallast á beiðni félagsins um skipan raflínunefndar vegna Holtavörðuheiðarlínu 1.
  1. Í 52. gr. skipulagslaga nr. 123/2010 segir að stjórnvaldsákvarðanir sem teknar séu á grundvelli laganna sæti kæru til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála. Ákvarðanir sem Skipulagsstofnun og ráðherra beri að lögunum að staðfesta sæti þó ekki kæru til nefndarinnar, en með því er vísað til staðfestinga á aðalskipulagi, sbr. 29. gr., svæðisskipulagi, sbr. 25. gr. og raflínuskipulagi, sbr. 11. gr. d laganna. Í ljósi þess að í mgr. 3. gr. laganna segir þessu til viðbótar að ráðherra fari með yfirstjórn skipulagsmála samkvæmt lögunum verður að skýra 52. gr. laganna þannig að sú kæruheimild sem þar er mælt fyrir um nái ekki til ákvarðana ráðherra. Er það í samræmi við þá meginreglu að ráðherrar séu æðstu handhafar stjórnsýsluvalds hver á sínu sviði, sbr. 13. og 14. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944.
  1. Úrskurðarnefndin kveður upp úrskurði í kærumálum vegna stjórnvaldsákvarðana, sbr. 1. gr. laga nr. 130/2011 um nefndina. Til þeirra teljast ákvarðanir um rétt eða skyldu manna, sbr. 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Greint bréf dags. 13. nóvember 2025 hefur að geyma rökstudda afstöðu stjórnvalds til beiðni „aðila sem ber ábyrgð á framkvæmd í flutningskerfi raforku“ en þeirri afstöðu er ekki beint að tilteknum borgurum þótt hún geti haft óbein áhrif á réttarstöðu þeirra. Er því ekki um stjórnvaldsákvörðun að ræða heldur ákvörðun um skipulag stjórnsýslunnar og verkefni sveitarfélaga sem tekin er í krafti þess verkskipulagsvalds sem ráðherra er falið með 9. gr. a laga nr. 123/2010.
  1. Af þessum ástæðum verður að vísa kærumáli þessu frá úrskurðarnefndinni. 

Úrskurðarorð

Kærumáli þessu er vísað frá úrskurðarnefndinni.

jan 21
Love0

UUA2511048 Þverá

Með

Árið 2026, miðvikudaginn 21. janúar, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Arnór Snæbjörnsson formaður, Aðalheiður Jóhannsdóttir prófessor, Geir Oddsson auðlindafræðingur, Karólína Finnbjörnsdóttir lögmaður og Þorsteinn Sæmundsson jarðfræðingur.

Fyrir var tekið mál nr. UUA2511048, kæra á ákvörðun Skipulagsstofnunar frá 17. október 2025, um að skógrækt í landi Þverár í Reykjahverfi í Norðurþingi skuli háð mati á umhverfisáhrifum.

Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

  1. Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 17. nóvember 2025, kærir Yggdrasill Carbon ehf., ákvörðun Skipulagsstofnunar frá 17. október 2025, um að skógrækt í landi Þverár í Reykjahverfi í Norðurþingi skuli háð mati á umhverfisáhrifum. Gerð er krafa um að hin kærða ákvörðun verði felld úr gildi.
  1. Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Skipulagsstofnun 22. október 2025.

Málavextir

  1. Af hálfu kæranda kemur fram að hann hafi gert samning við eigendur Þverár í Reykjahverfi, sveitarfélaginu Norðurþingi, um „samstarf á sviði loftslagsverkefna“ sem m.a. feli í sér nýskógrækt á 164 ha spildu úr jörðinni, sem er á Hvammsheiði.
  1. Framkvæmdaleyfi Norðurþings til skógræktar til handa kæranda sem var gefið út 9. júlí 2024 tekur til skógræktar á 128 ha „út úr 200 ha svæði í Hvammsheiði“. Á fundi byggðarráðs 15. ágúst 2024 var síðan samþykkt sú tillaga skipulags- og framkvæmdaráðs sveitarfélagsins frá 13. s.m. að veita framkvæmdaleyfi vegna viðbótarskógræktar á 36 ha sama svæðis og var framkvæmdaleyfi vegna þessa gefið út 22. s.m.
  1. Í úrskurði úrskurðarnefndarinnar frá 31. október 2025 í máli nr. 89/2024 var kröfu kæranda um ógildingu þessara framkvæmdaleyfa til skógræktar vísað frá nefndinni vegna aðildarskorts. Í úrskurðinum var í tilefni af sjónarmiðum kæranda í málinu gerð ábending um mikilvægi þess að við undirbúning ákvarðana um leyfi til framkvæmda væri gætt að þeim skyldum sem hvíli á sveitarstjórn að tryggja að framkvæmdaraðili tilkynni um framkvæmdir til Skipulagsstofnunar þegar þær séu taldar líklegar til að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif vegna umfangs, eðlis eða staðsetningar.
  1. Með bréfi til kæranda í kærumáli þessu, dags. 7. janúar 2025, upplýsti Skipulagsstofnun að hún hefði tekið til skoðunar hvort skógræktarframkvæmdir hans í Saltvík og í landi Þverár féllu undir lög nr. 111/2021 um umhverfismat framkvæmda og áætlana. Stofnunin áliti að þar sem framkvæmdasvæðið á Þverá væri á verndarsvæði væri sú framkvæmd háð ákvörðun um matsskyldu og var bent á skyldu framkvæmdaraðila til að tilkynna um hana til stofnunarinnar, sbr. 19. gr. laganna. Hvað framkvæmdir í Saltvík varðaði var óskað nánari gagna um skógrækt á vegum annars aðila í landi sömu jarðar, en eftir nokkur bréfaskipti féll Skipulagsstofnun frá því að aðhafast vegna þeirrar framkvæmdar.
  1. Í framhaldi bréfaskipta tilkynnti Skipulagsstofnun með bréfi til kæranda, dags. 9. apríl 2025, að hún hefði komist að sömu niðurstöðu og fyrr í tilviki Þverár. Var í bréfinu gefinn frestur til 9. ágúst s.á. til að tilkynna um framkvæmdina til matsskyldu. Var það gert í framhaldi, en með bréfi, dags. 17. október s.á., komst stofnunin síðan að þeirri niðurstöðu að fyrirhuguð skógrækt í landi Þverár skyldi háð mati á umhverfisáhrifum. Það er hin kærða ákvörðun í máli þessu.

Málsrök kæranda

  1. Af hálfu kæranda er greint frá því að markmið félagsins, sem stofnað hafi verið árið 2020, sé að framleiða gæðaverkefni í loftslagsmálum og líffræðilegri fjölbreytni. Fram kemur að skógrækt sé meðal þeirra verkefna sem kærandi horfi til í þeim efnum og er í kærunni greint nánar frá viðskiptalegum forsendum slíkra verkefna, m.a. með samningum við landeigendur og vottun bindingar kolefnis í skógunum. Verkefni kæranda á sviði skógræktar séu öll hugsuð fyrir vottun bindingar kolefnis og nefnir hann í því sambandi verkefni í Saltvík og Þverá, sveitarfélaginu Norðurþingi, sem og í Laugaseli, eyðibýli inn af Reykjadal í Þingeyjarsveit. Hann lýsir nánar áformum um hvernig staðið verði að þeirri vottun með atbeina ríkisstofnanna og erlendra sérfræðinga. Þá gerir hann grein fyrir verulegum fjárhagslegum hagsmunum af málinu.
  1. Fyrir kröfum sínum færir kærandi ítarlegar röksemdir sem skipt er í rök fyrir aðalkröfu, sem varðar undirbúning hinnar kærðu ákvörðunar og fyrir varakröfu, sem varðar efni ákvörðunar. Í báðum tilvikum er þess krafist að ákvörðunin verði felld úr gildi eða metin ógild.
  1. Hvað undirbúning ákvörðunar varði hafi Skipulagsstofnun ekki haft lagaheimild til þess að krefja kæranda um fyrirspurn um matsskyldu framkvæmdar gegn hótun um beitingu stjórnvaldssekta. Um valdþurrð hafi verið að ræða, en skógræktaráformin á Þverá, þau sem um ræði, verði ekki heimfærð undir iii. lið 2. tölul. 2. viðauka laga nr. 111/2021 um umhverfismat framkvæmda og áætlana, þar sem þau fari ekki fram á verndarsvæði enda liggi svæðið fjær bakka Laxár en nemi þeim 200 metrum sem miðað sé við í lögum nr. 97/2004 um verndun Mývatns og Laxár í Suður-Þingeyjarsýslu.
  1. Hin kærða ákvörðun sé háð annmarka þar sem umhverfismati hafi verið lokið vegna skógræktaráformanna í tengslum við Aðalskipulag Norðurþings 2010–2030. Það fari gegn lagaskilareglum að krefjast nýs umhverfismats. Nægilegt hafi verið að sveitarfélagið yfirfæri við mat á umsókn um framkvæmdaleyfi hvort áformin væru í samrými við aðalskipulag, en það hafi verið gert. Hafi Skipulagsstofnun auk þess komið að málsmeðferð aðalskipulagsins og gert athugasemdir sem hafi leitt til breytinga á skipulaginu, m.a. varðandi skógrækt á Þverá sérstaklega. Engar heimildir standi til að endurupptaka þetta mat.
  1. Hin kærða ákvörðun sé að efni til byggð á þremur röksemdum, sem séu að skógræktarsvæðið hafi hátt verndargildi hvað varði vistgerðir, þar sé ríkulegt fuglalíf og að brýnt sé að skoða samlegðaráhrif áformanna við aðra nýskógrækt, þ.e. í landi Saltvíkur, Laugasels og Víða í Reykjadal. Um vistgerðir hafi verið byggt á vistgerðakortlagningu Náttúrufræðistofnunar, sem sé ónákvæm, þar sem hún byggi á fjarkönnun. Litið hafi verið hjá vettvangsathugun sérfræðings ríkisstofnunarinnar Lands og skóga sem kortlagt hafi svæðið sem lyngmóa að stærstu leyti, eitthvað af bláberjalyngmóa, hluta sem ógróið land og svo votlendi, en kærandi hafi auk þess látið taka drónamyndir af svæðinu. Það sé rangt, sem komi fram í hinni kærðu ákvörðun, að náttúrulegar vistgerðir með hátt til mjög hátt verndargildi, þ.e. fjalldrapamóavist eða víðikjarrvist, muni víkja fyrir nytjaskógi. Sé þetta brot á rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga.
  1. Við mat á fuglalífi sé haft eftir Náttúrufræðistofnun og Náttúrustofu Norðausturlands að miðað við forsendur vistgerðakorts Náttúrufræðistofnunar megi gera ráð fyrir að á skógræktarsvæðinu að Þverá sé ríkulegt fuglalíf og þar megi finna allt að 15 tegundir varpfugla af þeim 75 sem verpi að staðaldri á Íslandi. Samkvæmt landeigendum verpi að hámarki fimm tegundir á skógræktarsvæðinu, en lítið hafi verið um varpfugla uppi á há-heiðinni, þar sem lítið skjól sé að hafa. Sé fuglalíf á svæðinu fábreytt og einkennist af heiðlóu, spóa, rjúpu og þúfutittlingi, en svæðið sé hvorki skilgreint sem mikilvægt fuglasvæði í kortasjá Náttúrufræðistofnunar né mikilvægt svæði vegna líffræðilegrar fjölbreytni í aðalskipulagi. Með þessu fái ekki staðist að boðuð áform komi til með að skerða bú- og fæðuöflunarsvæði fuglategunda í viðkvæmri stöðu.
  1. Þá sé hafnað þeirri forsendu í hinni kærðu ákvörðun að brýnt sé að skoða möguleg samlegðaráhrif annarrar nýskógræktar í nágrenni svæðisins s.s. í landi Saltvíkur, Laugasels og Víðar í Reykjadal, á vistgerðir og fugla á svæðinu, en allt að 35 km séu á milli þessara svæða. Þetta sé auk þess ekki í samræmi við stjórnsýsluframkvæmd og er um það vísað til afstöðu Skipulagsstofnunar til þess hvort skoða yrði samlegðaráhrif skógræktar í Saltvík með skógrækt á Ærvíkurhöfða.
  1. Því sé mótmælt að skógrækt í landi Þverár muni hafa umtalsverð umhverfisáhrif í skilningi 1. mgr. 18. gr. laga nr. 111/2021. Ákvörðunin fari gegn meðalhófssjónarmiðum þar sem framkvæmt hafi þegar verið í góðri trú á svæðinu og öðrum svæðum sem kærandi hafi til umráða. Það að kveða á um að framkvæmd sé háð umhverfismati, meira en ári eftir að framkvæmdum hafi lokið, standist ekki meðalhófsreglu stjórnsýslulaga, sérstaklega þegar slík ákvörðun sé tekin án nokkurra breytinga á lögum eða öðrum réttarheimildum.

Málsrök Skipulagsstofnunar

  1. Skipulagsstofnun bendir á að þótt í aðalskipulagi sveitarfélags sé mörkuð stefna og sett ákvæði um skógrækt þurfi einnig leyfi frá viðkomandi stjórnvöldum til að ráðast í slíkar framkvæmdir. Ekki sé unnt að byggja á 15 ára gamalli umsögn stofnunarinnar og draga þá ályktun af efni hennar að stofnunin hafi þá túlkað lög nr. 97/2004 um verndun Mývatns og Laxár í Suður-Þingeyjarsýslu með öðrum hætti. Þá sé því hafnað að stofnunin hafi hótað kæranda, en í samskiptum við hann hafi verið bent á ákvæði 32. gr. laga nr. 111/2021 um umhverfismat framkvæmda og áætlana, sem heimili álagningu stjórnvaldssekta.
  1. Samkvæmt a-lið 2. mgr. 6. gr. laga nr. 111/2021 hafi Skipulagsstofnun það hlutverk að hafa eftirlit með framkvæmd laganna og reglugerða sem settar séu samkvæmt þeim. Í samræmi við það hafi stofnunin heimild til að taka til athugunar hvort framkvæmd falli undir lögin, komi ábending þar um eða stofnunin fái vitneskju um að framkvæmd kunni að falla undir lögin. Í þessu máli hafi samtökin Fuglavernd og Náttúrugrið sent erindi til stofnunarinnar, dags. 26. nóvember 2024, um hvort skógrækt á jörðunum Saltvík og Þverá félli undir lög nr. 111/2021, þar sem vísað hafi verið til úrskurðar úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála í máli nr. 89/2024.
  1. Að mati Skipulagsstofnunar sé ekki óeðlilegt að framkvæmdaraðila sé bent á að framkvæmd sé tilkynningarskyld, þótt framkvæmd sé hafin. Skipulagsstofnun starfi í samræmi við lög. Það hafi verið niðurstaða stofnunarinnar að umrædd skógræktarverkefni féllu undir ákvæði laga nr. 111/2021. Litið hafi verið til þess að svæðið á Þverá væri innan verndarsvæðis, en að áliti Skipulagsstofnunar sé ekki annað hægt en að álíta að vatnasvið Mývatns og Laxár sé svæði sem njóti verndar samkvæmt sérlögum, sbr. lög nr. 97/2004, sbr. staflið b í iii. lið 2. tölul. 2. viðauka laga nr. 111/2021.
  1. Vegna umfjöllunar kæranda um málsmeðferð sveitarstjórnar sé minnt á 1. mgr. 25. gr. laga nr. 111/2021 sem mæli fyrir um að óheimilt sé að gefa út leyfi til framkvæmdar sem falli undir lögin fyrr en álit Skipulagsstofnunar um umhverfismat framkvæmdar skv. 24. gr. liggi fyrir eða ákvörðun skv. 19. gr. um að framkvæmd skuli ekki háð umhverfismati. Tekið sé fram að það hafi ekki verið fyrr en Skipulagsstofnun hafi tekið erindi Fuglaverndar og Náttúrugriða til afgreiðslu sem stofnunin hafi orðið meðvituð um að vatnasvið Mývatns og Laxár væri verndarsvæði í skilningi laga nr. 111/2021. Skógræktin í landi Þverár sé undir þeim 200 ha stærðarmörkum sem gildi um skyldu til að tilkynna um framkvæmd til matsskyldu, en þar sem hún sé samkvæmt þessu á verndarsvæði sé skylt að tilkynna um hana, sbr. 1. mgr. 18. gr. laganna.
  1. Skipulagsstofnun hafi verið í þeirri trú að í þeim tilvikum þar sem framkvæmdir fari fram án viðeigandi málsmeðferðar á grundvelli laga nr. 111/2021 þurfi að leiðrétta þann annmarka með því að taka framkvæmdir til meðferðar á grundvelli laganna, þrátt fyrir að framkvæmdir séu hafnar eða þeim lokið. Eigi þetta sér stoð í dómaframkvæmd dómstóls Evrópusambandsins, sjá t.d. C-201/02 Wells, C-215/06 Framkvæmdastjórnin gegn Írlandi, og C-348/15 Stadt Wiener Neustadt, sem og EFTA-dómstólsins, sjá E-18/24 norska ríkið gegn Greenpeace Nordic, Nature and Youth Norway.
  1. Vegna athugasemdar frá kæranda um að ekki hafi verið tilefni til þess, í ákvörðun Skipulagsstofnunar, að gera grein fyrir þeim ummælum í umsögn Minjastofnunar að ekki hafi verið farið að lögum eða tilmælum varðandi rask nær fornminjum en sem nemi lögákveðnu friðhelgunarsvæði, sem kærandi sé ósammála, sé tekið fram að tilvitnunin hefði ekki haft áhrif á niðurstöðu hinnar kærðu ákvörðunar, enda sé ekki vikið að áhrifum framkvæmdarinnar á minjar í niðurstöðukafla ákvörðunarinnar.
  1. Vegna athugasemda kæranda um að í aðalskipulagi hafi þegar verið fjallað um skógræktina að Þverá sé vakin athygli á því að markmið umhverfismats á áætlunarstigi sé að huga að umhverfisáhrifum á fyrri stigum ákvörðunartöku. Í umhverfismati áætlunar felist mat á samlegðaráhrifum margra framkvæmda á tiltekna umhverfisþætti eða tiltekin svæði. Þar sem stefnumörkun á áætlanastigi sé yfirleitt almenns eðlis verði að ganga út frá því að umhverfismat áætlana sé tiltölulega gróft mat, oft án þess að sérstakar rannsóknir á umhverfi og umhverfisáhrifum fari fram. Óháð því þurfi að tilkynna framkvæmdina til ákvörðunar um matsskyldu, eins og lög nr. 111/2021 áskilji.
  1. Í tilefni af umfjöllun kæranda um að stuðst hafi verið við vistgerðakort Náttúrufræðistofnunar fremur en kortlagningu sérfræðings Lands og skóga sé því hafnað að skort hafi á rannsókn máls. Við hina kærðu ákvörðun hafi verið byggt á vistgerðakorti Náttúrufræðistofnunar þar sem kortið sé nægilega áreiðanlegt svo hægt sé að byggja á því, þótt það komi fram í umsögn Náttúrufræðistofnunar að nauðsynlegt sé að gróður verði skoðaður nánar þar sem vistgerðakortið hafi verið unnið með fjarkönnun í mælikvarðanum 1:25.000 sem greini vistgerðir misvel. Því séu upplýsingar ekki óbrigðular og sé óráðlegt að reiða sig eingöngu á kortið til að greina nákvæma útbreiðslu vistgerða. Að mati Skipulagsstofnunar gefi vistgerðakortið tilefni til að greina svæðið með tilliti til vistgerða með nákvæmari hætti, en Náttúrufræðistofnun hafi álitið nauðsynlegt að framkvæmdin undirgengist umhverfismat. Líkt og fram komi í umsögn Lands og skóga hafi sérfræðingur þeirrar stofnunar ekki kortlagt vistgerðir á framkvæmdasvæðinu heldur hafi svæðið verið greint í gróðurhverfi til að lýsa hentugleika þess til skógræktar. Sjá megi í svörum framkvæmdaraðila við umsögnum og ræktunaráætluninni að greiningin hafi verið unnin á forsendum skógræktar og notuð sem grundvöllur ræktunaráætlunar. Sú flokkun sé ekki til þess fallin að varpa ljósi á útbreiðslu vistgerða á framkvæmdasvæðinu.
  1. Vegna athugasemdar kæranda um að rangt sé að náttúrulegar vistgerðir með hátt til mjög hátt verndargildi komi til að víkja fyrir nytjaskógi, svo sem segi í hinni kærðu ákvörðun, sé bent á að vistgerðakort Náttúrufræðistofnunar gefi til kynna að á framkvæmdasvæðinu sé að finna vistgerðir með hátt eða mjög hátt verndargildi, eins og víðikjarrvist, fjalldrapamóavist og starungsmýrarvist líkt og komi fram í niðurstöðukafla hinnar kærðu ákvörðunar. Í ræktunaráætlun séu ekki tilgreindar vistgerðir og því gefi hún ekki tilefni til að ætla að mistök hafi verið gerð í umfjöllun um vistgerðir í matsskyldufyrirspurn framkvæmdaraðila. Í svörum framkvæmdaraðila við umsögnum sé yfirleitt vísað til gróðurkortlagningar á svæðinu og talin upp þau gróðurhverfi sem hafi fundist, þ. á m. lyngmói. Vissulega kalli framkvæmdaraðili lyngmóa vistgerð á öðrum stöðum í svörum sínum en að sama skapi kalli hann krækiberjalyng og bláberjalyng líka vistgerðir. Einu gögnin, sem framkvæmdaraðili hafi lagt fram, sem tilgreint hafi vistgerðir samkvæmt vistgerðaflokkun Náttúrufræðistofnunar hafi verið matsskyldufyrirspurn vegna skógræktarinnar. Í kæru tilgreini framkvæmdaraðili ekki hvaða vistgerð hann álíti ríkjandi á svæðinu. Mögulega eigi hann við vistgerðina lyngmóavist á láglendi. Lyngmóavist á láglendi hafi þó hátt verndargildi og sé á lista Bernarsamningsins um vistgerðir sem þarfnist verndar við sem sé í ósamræmi við fullyrðingu í kæru um að náttúrulegar vistgerðir með hátt til mjög hátt verndargildi komi ekki til með að víkja fyrir nytjaskógi. Loks sé í skýrslu um fornleifaskráningu í landi Þverár að finna ljósmyndir af svæðinu, þar sem sjá megi talsvert af fjalldrapa og víði, en af þeim myndum sé þó ekki hægt að leggja mat á þekju einstakra tegunda og þar af leiðandi ekki hægt að segja til um vistgerðir, jafnframt sem myndirnar ná aðeins yfir hluta svæðisins og því gefi þær ekki til kynna útbreiðslu vistgerða.
  1. Hvað varði mat á áhrifum á fuglalíf sé í hinni kærðu ákvörðun vísað til umsagna Náttúrufræðistofnunar og Náttúrustofu Norðausturlands þar sem komi fram að líklegt sé að á skógræktarsvæðinu að Þverá sé ríkulegt fuglalíf. Sjónarmið landeigenda, sem vikið sé að í fylgiskjali nr. 26, hafi ekki legið fyrir þegar Skipulagsstofnun hafi tekið hina kærðu ákvörðun. Að mati Skipulagsstofnunar hafi það ekki þýðingu, þótt það sé rétt hjá kæranda að skógræktarsvæðið sé ekki skilgreint sem mikilvægt fuglasvæði á kortasjá Náttúrufræðistofnunar og ekki heldur sem mikilvægt svæði í Aðalskipulagi Norðurþings 2010–2030. Í niðurstöðukafla hinnar kærðu ákvörðunar segi einmitt að ekki sé um að ræða svæði sem hafi verið skilgreint sem mikilvægt fuglasvæði.
  1. Í tilefni af gagnrýni kæranda á umfjöllun Skipulagsstofnunar um samlegðaráhrif með öðrum framkvæmdum sé bent á ummæli í hinni kærðu ákvörðun þess efnis að brýnt sé að skoða möguleg samlegðaráhrif annarrar skógræktar í nágrenni svæðisins, s.s. í landi Saltvíkur, Laugasels og Víða í Reykjadal, á vistgerðir og fugla á svæðinu, sér í lagi í ljósi þess og þeirrar ábyrgðar sem Ísland hafi samkvæmt samningi Sameinuðu Þjóðanna um líffræðilega fjölbreytni. Við töku ákvörðunar um matsskyldu skuli m.a. horfa til samlegðaráhrifa með áhrifum annarra framkvæmda, sbr. v-lið 3. tölul 2. viðauka laga nr. 111/2021. Þá sé mat á samlegðaráhrifum mikilvægur þáttur í umhverfismati en samkvæmt e-lið 5. tölul. 15. gr. reglugerðar nr. 1381/2021 um umhverfismat framkvæmda og áætlana skuli í umhverfismatsskýrslu koma fram mat á líklegum umtalsverðum umhverfisáhrifum sem stafi af samlegð áhrifa með öðrum núverandi og/eða fyrirhuguðum framkvæmdum, m.a. með tilliti til nýtingar náttúruauðlinda. Samlegðaráhrif séu flókið viðfangsefni í umhverfismati enda hafi flestar ef ekki allar framkvæmdir samlegðaráhrif með öðrum framkvæmdum að einhverju leyti. Þá eigi samlegðaráhrif sér engin fjarlægðarmörk varðandi tilteknar framkvæmdir, til að mynda hafi allar framkvæmdir sem feli í sér losun koldíoxíðs í andrúmsloftið samlegðaráhrif með öðrum framkvæmdum sem feli í sér losun á gróðurhúsalofttegundum, hvar sem þær séu staðsettar. Í umhverfismati séu því ekki öll möguleg samlegðaráhrif metin heldur eingöngu þau sem talin séu geta skipt máli.
  1. Í tilviki skógræktarinnar að Þverá telji Skipulagsstofnun að rétt sé að skoða möguleg samlegðaráhrif með öðrum sambærilegum framkvæmdum í nágrenni skógræktarsvæðisins, þó svo framkvæmdirnar séu á höndum ólíkra framkvæmdaraðila. Enda kunni þær samanlagt að hafa neikvæð svæðisbundin áhrif á tiltekna umhverfisþætti, t.a.m. ef skógræktarverkefnin raski sambærilegum búsvæðum. Í tilviki Saltvíkurverkefnisins hafi Skipulagsstofnun skoðað hvort það verkefni væri tilkynningarskyld framkvæmd. Hafna verði því að brotið hafi verið á jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar, enda atvik og hin lagalega aðstaða ekki sú sama.
  1. Að lokum bregst Skipulagsstofnun við þeirri athugasemd kæranda að óeðlilegt sé að ráðast í frumkvæðisathugun sem beinist eingöngu að honum, en því fari fjarri að kærandi sé eini aðilinn sem stundi skógrækt á Íslandi og séu skógræktarverkefni víðar á vatnasviði Mývatns og Laxár. Af þessu tilefni ítrekar stofnunin að það skipti ekki máli þótt framkvæmdum hafi verið lokið þegar hin kærða ákvörðun var tekin og að stofnunin hafi ekki fengið erindi eða ábendingar vegna skógræktarverkefna annarra aðila.

Viðbótarathugasemdir kæranda

  1. Kærandi ítrekar ítreka fyrri sjónarmið og bendir m.a. á að málið snúist um hvað teljist til verndarsvæðis samkvæmt lögum nr. 97/2004 um verndun Mývatns og Laxár í Suður-Þingeyjarsýslu og falli undir málsmeðferð skv. lögum 111/2021 um umhverfismat framkvæmda og áætlana, en litið hafi verið hjá stjórnsýsluframkvæmd við mat á þessu atriði. Þá sé ítrekuð gagnrýni á rannsókn Skipulagsstofnunar og m.a. bent á að sérfræðingur Lands og skóga hafi sagt framkvæmdasvæðið vera 95% lyngmóa. Samantekið beri umsögn Skipulagsstofnunar með sér að ekki hafi verið farið að kröfum stjórnsýsluréttarins um málsmeðferð, viðurkenndum lögskýringarreglum ekki beitt og af óþekktum ástæðum séu þar sett fram ummæli sem ekki skipti máli.

———- 

  1. Aðilar máls þessa hafa fært fram ítarlegri rök fyrir máli sínu, sem ekki verða rakin hér frekar, en úrskurðarnefndin hefur haft þau öll til hliðsjónar við úrlausn málsins. 

Niðurstaða

  1. Í máli þessu er deilt um lögmæti ákvörðunar Skipulagsstofnunar frá 17. október 2025, um að skógrækt í landi Þverár í Reykjahverfi í Norðurþingi skuli háð mati á umhverfisáhrifum. Gerð er krafa um að hin kærða ákvörðun verði felld úr gildi. Kæruheimild er í 30. gr. laga nr. 111/2021 um umhverfismat framkvæmda og áætlana og barst kæra innan kærufrests.
  1. Sá aðdragandi var að hinni kærðu ákvörðun að Skipulagsstofnun tók til skoðunar hvort skógræktin í landi Þverár félli undir lög nr. 111/2021 þar sem hún væri á verndarsvæði í skilningi þeirra laga. Í framhaldi bréflegra samskipta vegna þessa var tilkynnt með bréfi, dags. 23. júní 2025, um framkvæmdina til Skipulagsstofnunar til ákvörðunar um matsskyldu skv. 2. mgr. 19. gr. laga nr. 111/2021 um framkvæmd í flokki B. Um leið var það og er enn afstaða framkvæmdaraðila að framkvæmdasvæðið verði ekki talið til verndarsvæðis, þar sem það liggi fjær bakka Laxár en nemi þeim 200 metrum sem miðað sé við í lögum nr. 97/2004 um verndun Mývatns og Laxár í Suður-Þingeyjarsýslu.
  1. Tilkynningarskyldar framkvæmdir sem tilgreindar eru í flokki B skv. 1. viðauka við lög nr. 111/2021 eru háðar umhverfismati þegar þær eru taldar líklegar til að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif vegna umfangs, eðlis eða staðsetningar. Skylt er að tilkynna áform um nýskógrækt til Skipulagsstofnunar til ákvörðunar um matsskyldu skv. 2. mgr. 19. gr. laganna, sé um að ræða 200 ha eða stærra svæði, sbr. lið 1.04 í 1. viðauka við lögin. Framkvæmdasvæðinu er lýst þannig að það sé 199,9 ha að flatarstærð, en af því svæði verði plantað trjám í 164,1 ha. Er svæðið því minna en sem þessari viðmiðun nemur. Í 1. viðauka við lög nr. 111/2021 er mælt fyrir um að einnig sé skylt að tilkynna til matsskyldu framkvæmdir sem eru að umfangi undir þeim viðmiðunarmörkum sem þar eru sett, ef þær eru fyrirhugaðar á verndarsvæði. Um skilgreiningu á verndarsvæði er vísað til liðar 2. tölul. 2. viðauka við lögin en þar á meðal eru svæði „sem njóta verndar samkvæmt sérlögum, svo sem Þingvalla, Mývatns- og Laxársvæða og Breiðafjarðar.“
  1. Lög nr. 97/2004 gilda um Mývatn og Laxá með eyjum, hólmum og kvíslum, allt að ósi árinnar við Skjálfandaflóa, ásamt 200 m breiðum bakka meðfram Mývatni öllu og Laxá báðum megin, sem og sérstaklega tilgreind votlendissvæði, sbr. 1. mgr. 2. gr. laganna. Þetta kemur fram í því að óheimilt er að valda spjöllum eða raski á lífríki, jarðmyndunum og landslagi á þessu svæði og eru hvers konar framkvæmdir þar, sem haft geta áhrif á þessa þætti, háðar leyfi Náttúruverndarstofnunar, sbr. 1. og 2. mgr. 3. gr. laganna. Í 6. gr. laganna segir þessu til viðbótar að Náttúruverndarstofnun beri ábyrgð á því að gerð sé verndaráætlun fyrir landsvæði það sem um sé getið í 3. mgr. 2. gr., en þar er vísað til Skútustaðahrepps alls, auk Laxár með eyjum, hólmum og kvíslum, allt að ósi árinnar við Skjálfandaflóa, ásamt 200 m breiðum bakka meðfram Laxá báðum megin. Skal í verndaráætlun þessari m.a. fjalla um nauðsynlegar verndaraðgerðir, friðlýsingu náttúruminja, landnýtingu, umferðarrétt almennings og aðgengi ferðamanna að svæðinu og hafa lögin að geyma nokkra nánari lýsingu á því hvernig hún verði unnin og birt.
  1. Í 2. mgr. 3. gr. laga nr. 97/2004 er tekið fram að lögin taki „enn fremur“ til vatnsverndar á vatnasviði Mývatns og Laxár og er vísað til korts í fylgiskjali með lögunum. Á því korti er annars vegar sýnt „verndarsvæðið“ og hins vegar „vatnsverndarsvæði“ og er óumdeilanlegt að framkvæmdasvæðið á Hvammsheiði er innan þess, en heiðin er á vatnasviði Laxár, þ.e. milli Laxár og Reykjakvíslar/Mýrarkvíslar sem rennur í Laxá við Laxamýri. Um vatnsvernd er fjallað í 4. gr. laganna sem hefur yfirsögnina „verndun vatnasviðs“. Þar er mælt fyrir um að forðast skuli að valda spjöllum á vatnasviði Mývatns og Laxár, sem „raskað gætu vernd vatnsins og árinnar“ samkvæmt ákvæðum laganna, „sérstaklega gæðum og rennsli grunnvatns.“ Mælt er einnig fyrir um heimild til að setja reglugerð um „varnir gegn hvers konar mengun á vatnasviði Mývatns og Laxár, þar á meðal á grunnvatnskerfi“ og að þar skuli m.a. kveðið á um kröfur til mengunarvarna atvinnufyrirtækja á svæðinu.
  1. Í gildi er reglugerð nr. 665/2012 um verndun Mývatns og Laxár í Suður-Þingeyjarsýslu. Í 18.–24. gr. reglugerðarinnar eru fyrirmæli sem varða vernd grunnvatns. Hefur 18. gr. reglugerðarinnar að geyma almenna tilvísun til þriggja lagabálka, þ.m.t. laga nr. 36/2011 um stjórn vatnamála, sem og átta reglugerða auk þess að tekið er fram að rekstraraðilar skuli kappkosta að halda í lágmarki mengun og öðrum umhverfisáhrifum sem af viðkomandi starfsemi leiði. Í 19. gr. er almenn vísun til starfsreglna um góða búskaparhætti, sem til er vísað í reglugerð um varnir gegn mengun vatns af völdum köfnunarefnissambanda frá landbúnaði og öðrum atvinnurekstri. Í 20. gr. er kveðið á um varúð við notkun hættulegra efna við viðhald bygginga. Í 22.–24. gr. er fjallað um takmörkun á notkun neyslugeyma, takmörk við losun í vatn og um fráveitur. Að mestu er um að ræða almenna tilvísun til reglugerða, en markvert má telja að mælt er fyrir um að skólp á vatnasviðinu skuli hreinsað með ítarlegri hreinsun en tveggja þrepa í samræmi við ákvæði 2. mgr. 7. gr. reglugerðar um fráveitur og skólp. Það er sama viðmið og sett er fyrir viðtaka sem hafa verið skilgreindir viðkvæmir samkvæmt sömu reglugerð.
  1. Fyrir liggur samkvæmt þessu að skógræktarsvæðið í landi Þverár er utan þess svæðis sem verndaráætlun Mývatns og Laxár nær til og um leið þess svæðis sem framanraktar valdheimildir Náttúruverndarstofnunar ná til. Þau almennu fyrirmæli sem sett eru með lögunum og reglugerð nr. 665/2012 og varða vatnsvernd á vatnasviði Mývatns og Laxár verða ekki lögð að jöfnu við að allt vatnasvæðið verði álitið verndarsvæði vegna vatnsverndar þannig að talið verði verndarsvæði í skilningi iii. liðar 2. tölul. 2. viðauka við lög nr. 111/2012. Má í þessu sambandi athuga að svæðinu hafa ekki verið sett nein verndarmarkmið né heldur hefur því verið sett verndar- eða stjórnaráætlun til að ná slíkum markmiðum, né heldur nýtur svæðið verndar samkvæmt lögum nr. 60/2013 um náttúruvernd eða samkvæmt reglugerðum um varnir gegn mengun vatns eða reglugerð um neysluvatn. Með hliðsjón af þessu verður að fallast á sjónarmið kæranda þess efnis að hinar ráðgerðu framkvæmdir hafi ekki verið tilkynningarskyldar til ákvörðunar um matsskyldu skv. 19. gr. laga nr. 111/2021. Af því leiðir að fella verður úr gildi hina kærðu ákvörðun þar sem framkvæmdin fellur utan gildissviðs laga nr. 111/2021.
  1. Í tilkynningu til matsskyldu skal framkvæmdaraðili leggja fram upplýsingar um framkvæmdina og líkleg umtalsverð umhverfisáhrif hennar. Skal hann, þar sem við á, taka tillit til fyrirliggjandi niðurstaðna um umhverfismat framkvæmdarinnar og leggja fram, eftir atvikum upplýsingar um fyrirhugaðar mótvægisaðgerðir, sbr. 2. mgr. 19. gr. laga nr. 111/2021. Í 20. gr. laganna er mælt fyrir um að Skipulagsstofnun skuli innan sjö vikna frá því að fullnægjandi gögn berast um framkvæmdina taka ákvörðun um hvort hún skuli háð umhverfismati samkvæmt lögunum. Áður skal stofnunin leita umsagnar viðkomandi umsagnaraðila eftir því sem við á hverju sinni. Að áliti úrskurðarnefndarinnar skortir nokkuð á að þær upplýsingar sem lagðar voru til grundvallar við mat á ástandi framkvæmdarsvæðisins séu nægilega greinargóðar, s.s. um áhrif á magnstöðu grunnvatns, og hefði verið rétt af hálfu Skipulagsstofnunar að krefja framkvæmdaraðila um nánari skýringar. Sökum þess að fella verður ákvörðunina úr gildi af öðrum ástæðum, er þó ekki tilefni til nánari umfjöllunar hér að lútandi.

Úrskurðarorð

Felld er úr gildi ákvörðun Skipulagsstofnunar frá 17. október 2025, um að skógrækt í landi Þverár í Reykjahverfi í Norðurþingi skuli háð mati á umhverfisáhrifum.