Úrskurðir Archive - Page 6 of 298 - Úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála

mar 19

161/2025 Kollafjörður

Með UUA

Árið 2026, fimmtudaginn 19. mars, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Arnór Snæbjörnsson formaður, Aðalheiður Jóhannsdóttir prófessor, Geir Oddsson auðlindafræðingur og Þorsteinn Sæmundsson jarðfræðingur. Karólína Finnbjörnsdóttir lögmaður tók þátt í gegnum fjarfundabúnað.

Fyrir var tekið mál nr. 161/2025, kæra á ákvörðun Skipulagsstofnunar frá 23. september 2025 um að stækkun seiðaeldisstöðvar í Kollafirði skuli ekki háð mati á umhverfisáhrifum.

Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 23. október 2025, er barst nefndinni 21. s.m., kærir Náttúruverndarfélagið Laxinn lifi þá ákvörðun Skipulagsstofnunar frá 23. september 2025 að stækkun seiðaeldisstöðvar í Kollafirði skuli ekki háð mati á umhverfisáhrifum. Er þess krafist að ákvörðunin verði ógilt og stækkun stöðvarinnar verði háð mati á umhverfisáhrifum.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Skipulagsstofnun 18. nóvember 2025.

Málavextir

Seiðaeldisstöð Benchmark Genetics í Kollafirði við Reykjavík er með starfsleyfi, útgefið af Umhverfis- og orkustofnun, og rekstrarleyfi, útgefið af Matvælastofnun. Framleiðsluheimildir eru svo afmarkaðar að hámark lífmassa á hverjum tíma má ekki fara yfir 20 tonn og framleiðsla á ári ekki yfir 20 tonn. Hinn 11. júlí 2025 barst Skipulagsstofnun tilkynning frá framkvæmdaraðila um áform um stækkun stöðvarinnar skv. 19. gr. laga nr. 111/2021 um umhverfismat framkvæmda og áætlana, sbr. lið 1.09 í 1. viðauka laganna. Í tilkynningunni kom fram að ætlanin væri að auka úrval kynbótafisks sem fari til áframeldis í klakfiskastöðvar rekstraraðila í Vogavík og við Kalmanstjörn. Með stækkun stöðvarinnar verði hægt að koma til móts við aukna eftirspurn eftir lifandi laxahrognum á næstu árum og tryggja að framleiðsla verði innan framleiðslumarka. Til að auka framleiðslugetu standi til að taka í notkun þrjú af sjö útikerjum sem séu við stöðina og hafi ekki verið í notkun í mörg ár. Byggt verði nýtt hús yfir þau þrjú útiker sem tekin verði í notkun.

Í tilefni af erindi þessu leitaði Skipulagsstofnun umsagna Reykjavíkurborgar, Fiskistofu, Hafrannsóknastofnunar, Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur, Matvælastofnunar, Umhverfis- og orkustofnunar og Veitna. Að mati Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur lágu ekki fyrir nægjanlegar upplýsingar svo hægt væri að svara fyrirspurn um matsskyldu á óyggjandi hátt, m.a. vegna skorts á upplýsingum um strandsjávarvatnshlotið Straumsvík–Kjalarnes (104-1391-C). Aðrir umsagnaraðilar gerðu ýmist engar athugasemdir við það sem fram kom í tilkynningu framkvæmdaraðila eða töldu ekki ástæðu til að telja að umrædd framkvæmd myndi hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif.

Í niðurstöðu Skipulagsstofnunar um matsskyldu framkvæmdarinnar, dags. 23. september 2025, var álitið að á grundvelli fyrirliggjandi gagna væri fyrirhuguð framkvæmd ekki líkleg til að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif. Því skyldi hún ekki háð umhverfismati.

Málsrök kæranda

Kærandi telur að stækkun seiðaeldisstöðvar í Kollafirði eigi að sæta mati á umhverfisáhrifum með vísan til eðlis, staðsetningar og eiginleika hennar. Fyrir þessu séu rök sem varði hættu á slysasleppingum á seiðum og varnir gegn mengun vatns. Það sé ljóst að verulegur hluti framleiðslunnar í Kollafirði verði fluttur landleiðina til áframeldis á Suðurnesjum. Gífurleg umferð sé á leiðinni og áhætta sé af umferðaróhöppum og slysasleppingum, bæði á leiðinni og við útdælingu seiða í tanka eða kör í Kollafirði, sem og við afhendingu seiðanna á áframeldisstöðvum á Suðurnesjum og víðar. Sé Faxaflói auk þess bannsvæði sjávareldis laxa og eigi það bæði við um seiðaeldi og eldi til sláturstærðar. Þá liggi fyrir að áhrif tvöföldunar seiðaframleiðslu á vatnshlotið Kollafjörð hafi ekki verið rannsökuð eða metin, hvorki áhrif eldisins á fjörðinn né á „hæfni hans sem viðtaka“. Í umsögn Umhverfis- og orkustofnunar hafi komið fram að efnafræðilegt ástand vatnshlotsins í Kollafirði væri óþekkt svo að ekki sé rétt, sem komi fram í tilkynningu til ákvörðunar um matsskyldu, að vatnshlotið nái umhverfismarkmiði um efnafræðilega gott ástand. Þá komi fram í umsögn Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur að þrátt fyrir hreinsun á fráveituvatni sé engu að síður hætta á aukinni losun næringarefna í vatnshlotið. Hafi áhrif þessa á fjörðinn ekki verið metin.

Málsrök Skipulagsstofnunar

Skipulagsstofnun bendir á að samkvæmt 1. mgr. 18. gr. laga nr. 111/2021 um umhverfismat framkvæmda og áætlana skuli framkvæmdir, sem tilgreindar séu í flokki B í 1. viðauka við lögin, háðar umhverfismati þegar þær séu taldar „líklegar til að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif“ vegna umfangs, eðlis eða staðsetningar skv. 2. viðauka. Til þess að seiði sleppi þurfi að eiga sér stað frávik frá reglubundnum rekstri af einhverju tagi, t.d. bilun í búnaði eða óhöpp. Sú hætta sé alltaf til staðar í landeldi, en afar ólíklegt sé að umferðaróhapp eigi sér stað sem leiði til þess að seiði sleppi út í umhverfið. Að sama skapi feli dæling seiða úr kerjum í tankbíl og öfugt ekki í sér slíkan áhættuþátt að telja megi að framkvæmdin sé líkleg til að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif. Í tilkynningu framkvæmdaraðila komi fram að öll ker séu útbúin með ristum og að fiskigildrur séu við frárennsli stöðvarinnar. Einnig komi fram í hinni kærðu ákvörðun að nánari útfærsla rekstrar- og mengunarvarnarbúnaðar verði útfærð í leyfum fyrir starfseminni. Á það hafi Matvælastofnun enn fremur bent á í umsögn sinni við meðferð málsins, en stofnunin geri kröfu um sleppivarnir áður en hún veiti leyfi fyrir starfseminni. Ráðstafanir sem felist í útfærslu á búnaði og verklagi við einstaka rekstrarþætti komi sjaldnast fyrir augu Skipulagsstofnunar, heldur bíði endanlegrar útfærslu í starfsleyfi.

Í lögum nr. 36/2011 um stjórn vatnamála sé kveðið á um að vernda skuli vatnshlot gegn mengun og tryggja að ástand vatns versni ekki, sbr. 1. og 12. gr. laganna. Engin gögn í málinu bendi til þess að fyrirhuguð tvöföldun seiðaframleiðslu muni leiða til mengunar sem feli í sér brot á þeim lögum. Fram komi í umsögn Umhverfis- og orkustofnunar að vöktun hafi sýnt að vistfræðilegt ástand vatnshlotsins sé metið mjög gott en efnafræðilegt ástand sé óþekkt, svo ekki sé rétt að segja að samkvæmt vatnavefsjá nái það umhverfismarkmiði sínu um efnafræðilega gott ástand. Tekið sé síðan fram að með tilliti til umfangs og eðlis framkvæmdar, að því gefnu að starfsemin muni uppfylla þau skilyrði sem sett verði í breyttu starfsleyfi og sé byggð á bestu aðgengilegu tækni, telji stofnunin ekki líklegt að hún hafi í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif.

Í kæru komi fram að Faxaflói sé bannsvæði sjávareldis laxa og eigi það bæði við um seiðaeldi og eldi til fullrar stærðar. Vegna þessa sé bent á að bannið taki eingöngu til sjókvíaeldis í opnum sjókvíum og hafi ekki áhrif á landeldi eða seiðaeldi í lokuðum kerfum á landi. Hin kærða ákvörðun lúti að eldi á landi. Þá komi fram í ákvörðuninni að litlar líkur séu á að fyrirhuguð stækkun á seiðaeldisstöðinni komi til með að valda því að gengið verði of nærri álagsþoli náttúrunnar með framkvæmdinni. Þættir sem falli undir eðli, staðsetningu og eiginleika hugsanlegra áhrifa framkvæmdarinnar kalli ekki á að framkvæmdin undirgangist mat á umhverfisáhrifum.

Vegna athugasemda kæranda um það sem fram komi í umsögn Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur um hættu á aukinni losun næringarefna í vatnshlotið og að áhrif þess á fjörðinn og hæfni hans sem viðtaka hafi ekki verið metin sé bent á að landeldi feli almennt í sér losun næringarefna í viðtaka frárennslis. Það eitt að losun næringarefna í viðtaka aukist leiði ekki til þess að meta þurfi umhverfisáhrif af starfsemi, enda þurfi að horfa til umfangs losunar og staðsetningar starfsemi, sem og umfangs líklegra áhrifa auk annarra viðmiða 2. viðauka laga nr. 111/2021. Enn fremur sé bent á að fyrirhugað sé að hreinsa fráveitu frá starfseminni með öflugri búnaði en verið hafi til þessa.

Athugasemdir framkvæmdaraðila

Framkvæmdaraðili krefst þess að kæru í máli þessu verði vísað frá úrskurðarnefndinni þar sem aðild og lögvarðir hagsmunir kæranda séu vanreifaðir. Ekki hafi verið færð fram rök eða gögn sem sýni fram á að skilyrði til aðildar séu uppfyllt samkvæmt 4. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála. Þá sé framsetning kærunnar með slíkum hætti að óljóst sé á hvaða rökum kærandi reisi aðild sína og uppfylli kærandi því ekki formskilyrði 1. mgr. 4. gr. laga nr. 130/2011.

Verði ekki fallist á frávísun kærunnar sé þess krafist að kröfu kæranda verði hafnað. Málsmeðferð Skipulagsstofnunar hafi verið í fullu samræmi við lög og niðurstaða hennar rökstudd með fullnægjandi hætti, sbr. 10. og 20. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Við meðferð málsins hafi stofnunin gætt að öllum þeim skilyrðum sem lög kveði á um og taki niðurstaða hennar mið af lögbundnum viðmiðum 2. viðauka laga nr. 111/2021 um umhverfismat framkvæmda og áætlana. Þá hafi öll gögn sem áskilin séu samkvæmt lögum nr. 111/2021, sbr. 9. gr. reglugerðar nr. 1381/2021 um umhverfismat framkvæmda og áætlana, verið lögð fyrir stofnunina og hafi umsagnaraðilum verið gefinn kostur á að koma athugasemdum á framfæri. Þannig hafi allar forsendur verið uppfylltar til töku hinnar kærðu ákvörðunar, sbr. 19. og 20. gr. laga nr. 111/2021.

Í ljósi þess að kærandi bendi á athugasemdir í umsögnum Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur og Umhverfis- og orkustofnunar sé rétt að benda á að Skipulagsstofnun sé ekki bundin af umsögnum sem hún afli, heldur meti hún sjálfstætt hvort framkvæmd skuli háð mati á umhverfisáhrifum.

Kærandi lýsi almennum áhyggjum af slysasleppingum seiða við flutning þeirra, óljósum áhrifum framkvæmdarinnar á lífríki og bendi á að Faxaflói sé bannsvæði fyrir sjókvíeldi laxa. Vegna þessa sé bent á að framkvæmdin snúi að stækkun seiðaeldisstöðvar á landi, en ekki í sjókvíum. Gert sé ráð fyrir að setja upp tvær tromlusíur til hreinsunar frárennslis þannig að ekkert frárennsli fari frá stöðinni ósíað, en Hafrannsóknastofnun hafi metið úrræði félagsins gegn slysasleppingum fullnægjandi. Raunar telji Skipulagsstofnun og Umhverfis- og orkustofnun mjög jákvætt að hugað sé að hreinsun frárennslis og þannig lágmörkuð losun næringarefna út í umhverfið og að ráðist verði í endurnýtingu vatns sem berist frá stöðinni. Þá komi fram í umsögn Fiskistofu að hverfandi líkur séu á að framkvæmdin hafi áhrif á lífríkið.

Fyrirspurn úrskurðarnefndarinnar

Með tölvubréfi frá 17. febrúar 2026 óskaði úrskurðarnefndin eftir upplýsingum frá framkvæmdaraðila um það hvort fyrir lægi áætlun eða útreikningar sem styðji staðhæfingar um áhrif á vatnsgæði vegna losunar frá starfseminni, m.a. þess efnis að með uppsetningu á mengunarvarnarbúnaði, þ.e. tromlusíum í frárennsli eldishluta stöðvarinnar, verði frárennsli hreinna en fyrir breytingar. Svör bárust við fyrirspurninni 10. mars 2026 í formi skýrslu frá framleiðanda mengunarvarnarbúnaðarins þar sem gerð var grein fyrir ætlaðri virkni búnaðarins. Kom nánar tilgreint fram að með honum verði dregið verulega úr losun frá starfseminni, m.a. þannig að dregið verði úr losun heildarsvifagna (TSS) um 60–80% og að vatn sem veitt verði frá starfseminni verði af meiri gæðum en áður þrátt fyrir aukna framleiðslu. Kom einnig fram að enginn mengunarvarnarbúnaður hafi fram að þessu verið við stöðina.

Kæranda voru sendar þessar upplýsingar og veitt tækifæri til að koma að athugasemdum. Í bréfi frá kæranda, dags. 16. mars 2026, er tekið fram að hætta sé á beinum slysasleppingum og losun úrgangs þegar stórflóð verði í aðrennsli og frárennsli eldisstöðvarinnar. Sama gildi þegar frosthörkur gangi yfir að vetrarlagi og stoppi meira og minna hvers konar síur og hreinsibúnað.

Niðurstaða

Í máli þessu er kærð ákvörðun Skipulagsstofnunar um að stækkun seiðaeldisstöðvar í Kollafirði skuli ekki háð umhverfismati. Kæruheimild er í 30. gr. laga nr. 111/2021 um umhverfismat framkvæmda og áætlana og barst kæra innan kærufrests.

Það er skilyrði kæruaðildar að málum fyrir úrskurðarnefndinni að kærandi eigi lögvarða hagsmuni tengda hinni kærðu ákvörðun. Samkvæmt 3. mgr. 4. gr. laga nr. 130/2011 teljast umhverfisverndar-, útivistar- og hagsmunasamtök eiga lögvarinna hagsmuna að gæta fyrir nefndinni að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Meðal ákvarðana sem slíkum samtökum er heimilt að bera undir nefndina eru ákvarðanir Skipulagsstofnunar um matsskyldu framkvæmda samkvæmt lögum um umhverfismat framkvæmda og áætlana, svo sem ef kærandi telur athafnir eða athafnaleysi hafa brotið gegn þátttökuréttindum almennings eða annan ágalla hafa verið á málsmeðferð, sbr. a. lið 3. mgr. 4. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála. Kærandi nýtur aðildar að máli þessu skv. lagaákvæðinu, en af gögnum málsins sem nefndin hefur aflað og kynnt sér uppfyllir hann skilyrði þeirrar greinar sem umhverfisverndar- eða útivistar- og hagsmunasamtök. Verður kæra í máli þessu því tekin til efnismeðferðar.

Fyrirhuguð framkvæmd var tilkynnt til Skipulagsstofnunar til ákvörðunar um matsskyldu skv. 2. mgr. 19. gr. laga nr. 111/2021 sem framkvæmd í flokki B, sbr. liði 1.09 og 13.02 í 1. viðauka við lögin. Samkvæmt 18. gr. laga nr. 111/2021 ræðst matsskylda framkvæmdar sem tilgreind er í flokki B af því hvort hún geti haft í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif vegna umfangs, eðlis eða staðsetningar. Í 2. viðauka við lögin eru þeir þættir sem líta ber til við það mat taldir upp í þremur töluliðum, þ.e. eðli framkvæmdar, staðsetning og eiginleikar hugsanlegra áhrifa hennar. Undir hverjum tölulið er svo fjöldi annarra liða. Eðli máls samkvæmt er vægi hvers þáttar breytilegt eftir því hvaða framkvæmd um ræðir hverju sinni.

Lög nr. 111/2021 gera ráð fyrir því að framkvæmdaraðili afli og leggi fram á viðhlítandi hátt upplýsingar um framkvæmd og líkleg umtalsverð umhverfisáhrif hennar, sbr. 2. mgr. 19. gr. laganna. Þá er í 9. gr. reglugerðar nr. 1381/2021 um umhverfismat framkvæmda og áætlana nánar kveðið á um efni tilkynningar framkvæmdar í flokki B. Mat Skipulagsstofnunar á því hvort framkvæmd skuli háð umhverfismati samkvæmt lögunum hlýtur eðli máls samkvæmt að lúta að því að sannreyna gildi gagna og gæði þeirra. Í þeim tilgangi skal stofnunin leita álits umsagnaraðila áður en ákvörðun um matsskyldu er tekin, sbr. 1. mgr. 20. gr. laganna. Til þeirra teljast opinberar stofnanir, stjórnvöld eða aðrir lögaðilar sem sinna lögbundnum verkefnum sem varða framkvæmdir og/eða áætlanir sem falla undir lögin eða umhverfisáhrif þeirra. Þá ber Skipulagsstofnun jafnframt að gæta þess að fullnægjandi gögn hafi verið lögð fram og hvílir á stofnuninni sú skylda að upplýsa málið að því marki að hún geti komist að efnislega réttri niðurstöðu.

Í tilkynningu framkvæmdaraðila kemur fram að fiskeldisstöðin Kollafjörður hafi verið byggð árið 1961. Svæðið sé um 28.912 m² og byggingar tengdar fiskeldinu nái yfir svæði sem sé 932 m² á lóðinni. Öll ker séu yfirbyggð nema sjö útiker sem séu ekki í notkun. Alls sé eldisrúmmál kerja innanhúss nú um 298 m² en með framkvæmdinni aukist það í 562 m². Stöðin sé ekki nálægt byggð, en þó séu nokkur sumarhús í grennd og skógræktarsvæði. Stöðin nýti gegnumrennsli og sé vatn fengið úr lind í fjallshlíð. Vatnið renni í safntank og sé hreinsað með útfjólubláu ljósi áður en það fari í eldisker. Ekki sé gert ráð fyrir aukinni notkun á vatni við stækkunina, heldur sé stefnt að því að endurnýta vatn sem komi úr eldishúsi fyrir nýju kerin. Nánar tilgreint felist í framkvæmdinni að tekin verða í notkun þrjú af þeim sjö útikerjum, sem þegar séu til staðar, og byggt yfir þau stálgrindarhús u.þ.b. 630 m². Til að ná betri vatnsnýtingu mun affallsvatn frá núverandi eldishúsi fara í gegnum nýja tromlusíu og verður síðan dælt í þessi þrjú ker. Vatnslögn verði niðurgrafin. Önnur tromlusía muni hreinsa affallsvatn frá stöðinni áður en það fari í viðtaka. Ekkert ósíað frárennsli verði frá stöðinni. Fastefnum (seyru, fóðurleifum og öðrum föstum ögnum) verði safnað í rotþró og fargað á viðeigandi hátt.

Fram kemur í tilkynningunni að helsta hætta við fiskeldi sé áhrif strokufisks á lífríki vatns eða sjávar. Um landeldi sé að ræða og allt frárennslisvatn fari í gegnum stálristar sem séu í samræmi við stærð fisks í hverju kari fyrir sig. Þetta varni því að fiskur sleppi í frárennsli og því sé hætta á slysasleppingum lítil. Við flutning seiða sé fylgst með því að stærð rista sé í samræmi við stærð fisksins svo að seiðin komist ekki í gegnum ristarnar. Úti séu fiskigildrur, en eftir framkvæmd muni allt frárennslisvatn einnig fara í gegnum tromlusíur þannig að hætta á stroki sé lágmörkuð. Ekki hafi orðið vart við að fiskur sleppi úr stöðvunum þau ár sem eldið hafi verið í gangi.

Um áhrif á vatnsgæði segir í tilkynningu framkvæmdaraðila að frárennsli stöðvarinnar renni úr skurðum í læk og síðan í litla tjörn og endi að lokum í vatnshlotinu Straumsvík–Kjalarnes (104-1391-C), sem skilgreint sé sem strandsjór. Samkvæmt Vatnavefsjá nái það vistfræðilegum og efnafræðilegum umhverfismarkmiðum og sé ekki í hættu. Vistfræðilegt ástand vatnshlotsins sé flokkað mjög gott. Eiginlegur viðtaki frárennslis stöðvarinnar samanstandi af skurðakerfi og læk sem ekki sé skilgreint vatnshlot samkvæmt reglugerð nr. 535/2011 um flokkun vatnshlota, eiginleika þeirra, álagsgreiningu og vöktun. Þar sem viðtakinn sé ekki skilgreint vatnshlot þá sé ekki að finna upplýsingar um ástand viðtaka í vatnavefsjá, en umhverfismarkmið viðtaka sé samt sem áður gott vistfræðilegt og efnafræðilegt ástand. Vöktun viðtaka hjá framkvæmdaraðila sé samkvæmt 22. gr. laga nr. 36/2011 um stjórn vatnamála og sé vöktunaráætlun til staðar. Þá séu helstu möguleg áhrif ofauðgun vegna aukinnar losunar næringarefna.

Til að fylgjast með ástandi viðtaka séu mælingar framkvæmdar við inntak og útrás frárennslis tvisvar á ári, auk þess sem teknar séu myndir af útrás frárennslis og metið hvort set eða útfellingar, þekjur af rotverum (bakteríur og sveppir), olía eða froða, sorp eða aðrir aðskotahlutir, eða efni sem veldur óþægilegri lykt, lit eða gruggi sjáist í viðtaka frárennslis. Mótvægisaðgerðir til að koma í veg fyrir að losun næringarefna fari yfir sett mörk í starfsleyfi við stækkun leyfis séu eftirlit með fóðrun, vöktun útrásar frárennslis og uppsetning tromlusía við frárennsli. Með notkun tromlusía muni frárennsli stöðvarinnar verða hreinna en fyrir breytingar. Eftir framkvæmdina muni allt frárennslisvatn verða hreinsað og niðurstöður losunar næringarefna ættu því að vera innan marka þrátt fyrir stækkun eldis. Þessar staðhæfingar eru í samræmi við skýrslu frá framleiðanda mengunarvarnarbúnaðarins, þ.e. greindra tromlusía, sem látin var í té við meðferð þessa úrskurðarmáls.

Við undirbúning hinnar kærðu ákvörðunar leitaði Skipulagsstofnun umsagna skv. 1. mgr. 20. gr. laga nr. 111/2021 og var óskað álits á tilkynningu framkvæmdaraðila og hvort framkvæmdin skyldi lúta umhverfismati. Fiskistofa, Hafrannsóknastofnun, Matvælastofnun, Veitur og Umhverfis- og orkustofnun töldu ekki tilefni til að fyrirhuguð framkvæmd myndi sæta umhverfismati.

Í umsögn Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur, dags. 18. ágúst 2025, var bent á að við framkvæmdir sem þessar beri að framkvæma áhrifamat á vatnshlot í samræmi við leiðbeiningar Umhverfis- og orkustofnunar. Taldi heilbrigðiseftirlitið að slíkt mat hefði átt að liggja fyrir enda ætti að byggja ákvörðun um matsskyldu m.a. á niðurstöðum þess. Þá var einnig bent á að þrátt fyrir hreinsun á fráveituvatni sé eigi að síður hætta á aukinni losun næringarefna. Kollafjörður væri þegar undir miklu álagi, en hann væri viðtaki skólps frá iðnaðar- og athafnasvæðinu á Esjumelum. Viðtakinn hafi ekki verið skilgreindur, en vinna við gagnaöflun stæði yfir. Vísaði heilbrigðiseftirlitið einnig til draga að útfærslu brúar yfir fjörðinn vegna Sundabrautar og að samkvæmt þeim drögum verði miklar landfyllingar og aðeins skilið eftir stutt bil fyrir vatnsskipti í firðinum. Vegna þessa taldi heilbrigðiseftirlitið að ekki væru nægjanlegar upplýsingar til staðar til að svara fyrirspurn um matsskyldu á óyggjandi hátt og tók fram að yrði viðtakinn metinn sem viðkvæmur gæti það haft áhrif á kröfur vegna losunar fráveituvatns fyrir fyrirhugaða seiðaeldisstöð og gert áhrif hennar mun meiri. Í umsögn Reykjavíkurborgar, dags. 14. ágúst 2025, var m.a. bent á að með umsókn um starfsleyfi skuli fylgja öll viðeigandi og nauðsynleg gögn sem lúti að mati á áhrifum starfseminnar á nærliggjandi svæði, s.s. strandsjávarvatnshlotið Straumsvík-Kjalarnes.

Í umsögn Umhverfis- og orkustofnunar, dags. 24. júlí 2025, var bent á að með umsókn um starfsleyfi skuli fylgja með áhrifamat starfseminnar á umrætt vatnshlot og vísað til útgefinna leiðbeininga stofnunarinnar. Einnig kom fram að stofnunin vildi leiðrétta umfjöllun um vatnshlotið, en umhverfismarkmið þess væru að vera í mjög góðu vistfræðilegu ástandi og góðu efnafræðilegu ástandi. Vöktun hafi sýnt að vistfræðilegt ástand vatnshlotsins væri metið mjög gott en efnafræðilegt ástand væri óþekkt svo ekki væri rétt að segja að samkvæmt vatnavefsjá næði það umhverfismarkmiði sínu um efnafræðilega gott ástand.

Framkvæmdaraðili kom að frekari athugasemdum vegna umsagna og benti m.a. á að verkfræðistofa hefði verið fengin til að útbúa áhrifamat á strandsjávarhlotið Straumsvík-Kjalarnes (104-1391-C), auk vöktunaráætlunar vatns og yrðu þau gögn látin fylgja umsókn um endurnýjað starfsleyfi. Þá yrði matsskyldufyrirspurnin uppfærð með tilliti til athugasemdar varðandi umfjöllun um efnafræðilegt ástand vatnshlotsins. Í áliti Skipulagsstofnunar kemur fram í samræmi við þetta að efnafræðilegt ástand strandsjávarhlotsins sé óþekkt.

Í niðurstöðukafla Skipulagsstofnunar var litið til þess að fyrirhuguð framkvæmd sé mjög lítil að umfangi. Þau eldisker sem fyrirhugað sé að taka í notkun séu þegar til staðar, en byggja þurfi yfir þau. Framkvæmdasvæðið sé utan verndarsvæða og hafi því verið raskað áður með mannvirkjagerð. Ekki séu fornleifar á framkvæmdasvæðinu. Þá sé ekki gert ráð fyrir aukinni vatnsvinnslu heldur verði það vatn sem þegar berist til stöðvarinnar endurnýtt. Með nýjum tromlusíum verði dregið úr losun lífrænna efna frá starfseminni. Nánari útfærsla rekstar- og mengunarvarnarbúnaðar verði útfærð í leyfum fyrir starfseminni. Tekið er fram af Skipulagsstofnun að það sé mjög jákvætt að ráðist sé í endurnýtingu vatns og hreinsun frárennslis frá stöðinni. Að áliti stofnunarinnar séu litlar líkur á að fyrirhuguð framkvæmd komi til með að valda því að gengið verði of nærri álagsþoli náttúrunnar með henni. Að mati stofnunarinnar kalli þættir sem falli undir eðli, staðsetningu og eiginleika hugsanlegra áhrifa framkvæmdarinnar ekki á að framkvæmdin undirgangist mat á umhverfisáhrifum.

Úrskurðarnefndin álítur með hliðsjón af öllu framanröktu að Skipulagsstofnun hafi við undirbúning ákvörðunar sinnar litið með viðhlítandi hætti til viðeigandi viðmiða 2. viðauka laga nr. 111/2021 og að hin fyrirhugaða framkvæmd sé ekki líkleg til að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif í skilningi tilvitnaðra laga. Verður og ekki annað ráðið en að fyrir stofnuninni hafi legið nauðsynlegar upplýsingar um framkvæmdina og forsendur hennar sem hún gat reist ákvörðun sína á. Í tilefni af umfjöllun kæranda um þá bindandi stefnumörkun sem felst í lögum nr. 36/2011 um stjórn vatnamála verður á það bent að takmarkað umfang hinnar umdeildu framkvæmdar felur í sér minni losun næringarefna en núverandi starfsemi hefur í för með sér. Þá verður tekin rökstudd afstaða til hinnar áformuðu framkvæmdar á grundvelli téðra laga við leyfisveitingu. Verður af þessum sökum að hafna kröfu kæranda um ógildingu ákvörðunarinnar.

Úrskurðarorð

Hafnað er kröfu kæranda um að ógilda þá ákvörðun Skipulagsstofnunar frá 23. september 2025 að stækkun seiðaeldisstöðvar í Kollafirði skuli ekki háð mati á umhverfisáhrifum.

mar 18

Love0

UUA2602029 Garðavegur

Með UUA

Árið 2026, miðvikudaginn 18. mars, tók Arnór Snæbjörnsson, formaður úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, með heimild í 3. mgr. 3. gr. laga nr. 130/2011, fyrir:

Mál nr. UUA2602029, kæra á afgreiðslu byggingarfulltrúa Hafnarfjarðarbæjar frá 24. febrúar 2026 á fyrirspurn um hvort mögulegt sé að samþykkja beinan útistiga án hvíldarpalls við einbýlishúsið að Garðavegi 18.

Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með kæru til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 26. febrúar 2026, er barst nefndinni sama dag, kærir starfsmaður arkitektastofu, á vegum eiganda hússinsað Garðavegi 18 í Hafnarfirði, afgreiðslu byggingarfulltrúa Hafnarfjarðarkaupstaðar frá 24. febrúar 2026 á fyrirspurn um hvort mögulegt sé að samþykkja beinan útistiga án hvíldarpalls við einbýlishúsið að Garðavegi 18. Er þess krafist að hin kærða ákvörðun verði felld úr gildi og að byggingarfulltrúa verði gert að taka málið til nýrrar meðferðar í samræmi við byggingarreglugerð nr. 112/2012 og leiðbeinandi álit Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar.
Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Hafnarfjarðarkaupstað 5. mars 2026.

Málsatvik og rök

Á afgreiðslufundi byggingarfulltrúa Hafnarfjarðar 15. janúar 2025 var samþykkt byggingarleyfisumsókn fyrir áðurgerðu íbúðarrými í risi, stækkun á þakgluggum og tveimur nýjum þakgluggum í einbýlishúsinu að Garðavegi 18. Auk þess var sótt um viðbyggingu yfir svalir, útistiga og viðbyggingu við kjallara. Á aðaluppdráttum má sjá að útistiginn, sem liggur frá rishæð niður á 1. hæð, er hannaður með hvíldarpalli. Erindið var samþykkt með vísan til laga nr. 160/2010 um mannvirki og áritaði byggingarfulltrúi uppdrættina til samþykkis 23. s.m.
Í febrúar 2026 átti kærandi í samskiptum við byggingarfulltrúa þar sem mótmælt var þeim skilningi embættisins að skylt hefði verið að hafa hvíldarpall á stiga einbýlishússins að Garðavegi 18 þar sem það ætti einungis við um útitröppur sem almenningur hefði aðgang að og væru hærri en 1,5 m, sbr. gr. 6.4.7. í byggingarreglugerð nr. 112/2012. Í framhaldi leitaði kærandi afstöðu Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar til málsins. Í svari starfsmanns stofnunarinnar, dags. 16. febrúar 2026., kom fram að útistigi við einbýlishús, sem þjóni eingöngu íbúum og gestum þeirra, falli almennt ekki undir tilvísað ákvæði byggingarreglugerðar. Leitað var breyttrar afstöðu byggingarfulltrúa í framhaldinu en í svari byggingarfulltrúa til kæranda í tölvubréfi frá 24. febrúar 2026 var ítrekað að ákvörðun um millipall á stiganum stæði.
Kærandi álítur að krafa um hvíldarpall á stiga við einbýlishús hans gangi lengra en byggingarreglugerð segi til um. Hafi eigandi hússins þegar fjárfest í beinum útistiga og yrði fyrir kostnaði ef ákvörðunin stæði. Hafi þessi krafa veruleg áhrif á útlitshönnun hússins þar sem stiginn sé sýnilegur hluti af heildaryfirbragði mannvirkisins og samrýmist ekki lögmætisreglu stjórnsýsluréttarins.
Hafnarfjarðarkaupstaður bendir á að málið sé enn til meðferðar hjá byggingarfulltrúa og að engin ákvörðun hafi verið tekin.

Niðurstaða

Í máli þessu er deilt um afgreiðslu byggingarfulltrúa Hafnarfjarðar á fyrirspurn kæranda um hvort mögulegt sé að samþykkja beinan útistiga án hvíldarpalls við einbýlishúsið að Garðavegi 18. Erindi kæranda var sett fram sem fyrirspurn í tölvupóstiog svaraði byggingarfulltrúi því til að slíkt væri ekki heimilt vegna skilyrðis í 5. mgr. gr. 6.4.7. í byggingarreglugerð um að hafa skuli hvíldarpall á útitröppum sem almenningur hefur aðgang að og eru hærri en 1,5 m.
Samkvæmt 2. mgr. 26. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 verður ákvörðun sem ekki bindur enda á mál ekki kærð fyrr en málið hefur verið til lykta leitt. Fyrirspurn um afstöðu yfirvalda til erindis verður ekki lögð að jöfnu við formlega umsókn og svar yfirvalds í slíku tilfelli getur eðli máls samkvæmt ekki talist stjórnvaldsákvörðun með þeirri réttarverkan sem slíkri ákvörðun fylgir, sbr. 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga. Neikvæð afgreiðsla byggingarfulltrúa á fyrirspurn kæranda fól því ekki í sér lokaákvörðun sem kærð verður til úrskurðarnefndarinnar, sbr. framangreind lagafyrirmæli. Verður kærumáli þessu því vísað frá úrskurðarnefndinni.
Bent er á að ljúki málinu með því að sótt verði um byggingarleyfi til að reisa beinan útistiga án hvíldarpalls og byggingarfulltrúi synji þeirri umsókn er sú ákvörðun eftir atvikum kæranleg til úrskurðarnefndarinnar.

Úrskurðarorð

Kærumáli þessu er vísað frá úrskurðarnefndinni.

mar 13

Love0

UUA2512013 Menntasveigur

Með UUA

Árið 2026, föstudaginn 13. mars, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Unnþór Jónsson varaformaður, Aðalheiður Jóhannsdóttir prófessor og Þorsteinn Þorsteinsson byggingarverkfræðingur.

Fyrir var tekið mál nr. UUA2512013, kæra á ákvörðun borgarráðs Reykjavíkur frá 16. október 2025 um að samþykkja breytingu á deiliskipulagi Háskólans í Reykjavík vegna Borgarlínu og frekari uppbyggingar á svæðum 1a og 1b.

Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 22. desember 2025, er barst nefndinni sama dag, kæra Háskólinn í Reykjavík ehf. og Grunnstoð ehf. þá ákvörðun borgarráðs Reykjavíkur frá 16. október 2025 að samþykkja breytingu á deiliskipulagi Háskólans í Reykjavík vegna Borgarlínu og frekari uppbyggingar á svæðum 1a og 1b. Er þess krafist að ákvörðunin verði felld úr gildi.

Kærendur gerðu jafnframt þá kröfu að réttaráhrifum hinnar kærðu ákvörðunar yrði frestað á meðan málið væri til meðferðar fyrir úrskurðarnefndinni. Með úrskurði nefndarinnar uppkveðnum 12. janúar 2026 var þeirri kröfu hafnað.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Reykjavíkurborg 9. janúar 2026.

Málavextir

Árið 2005 gerðu Reykjavíkurborg og Grunnstoð ehf., handhafi lóðarleiguréttinda á lóðum nr. 1, 2, 4, 6 og 8 við Menntasveig, sem hin kærða deiliskipulagsbreyting nær til, samkomulag um úthlutun á byggingarrétti til háskólabygginga og tengdrar starfsemi. Var kærendum tryggð sjálfstæð nýting á um 6,2 ha svæði undir starfsemi sína. Í samkomulaginu var einnig kveðið á um samráðsskyldu vegna allra meiriháttar breytinga á skipulagi svæðisins.

Með auglýsingu í B-deild Stjórnartíðinda 30. október 2025 tók gildi rammahluti Aðalskipulags Reykjavíkur 2040, Borgarlína fyrsta lota, Ártún–Fossvogsbrú. Þar kemur fram að í rammahluta séu settar fram forsendur og viðmið fyrir framkvæmdum, bindandi stefna um legu Borgarlínu og staðsetningu kjarnastöðva, ásamt leiðbeiningum um forgangsröðun ferðamáta og skipulag göturýmis. Jafnframt væru kynnt þau viðmið sem líta bæri til við útfærslu Borgarlínu, hvort sem væri í „deiliskipulagi göturýmis“ eða hönnun innviða Borgarlínu. Nákvæm útfærsla hennar yrði ákvörðuð í deiliskipulagi fyrir hvern legg.

Í upphafi árs 2025 áttu skipulagsyfirvöld í samskiptum við kærendur vegna fyrirhugaðra breytinga á deiliskipulagi svæðis Háskólans í Reykjavík. Var kærendum gefinn kostur á að fara yfir og gera athugasemdir við fyrirhugaða tillögu áður en hún yrði lögð fram til auglýsingar.

Á fundi umhverfis- og skipulagsráðs 14. maí 2025 var samþykkt að auglýsa framlagða tillögu að breytingu á deiliskipulagi svæðis Háskólans í Reykjavík vegna legu Borgarlínu í gegnum svæðið og frekari uppbyggingar við háskólann. Tillagan var hluti af fyrstu lotu Borgarlínu og var því lýst í greinargerð með tillögunni að henni væri ætlað að móta byggð og samgöngur deiliskipulagssvæðisins. Lega línunnar í gegnum lóð Háskólans í Reykjavík væri skilgreind auk nýrrar biðstöðvar við torg vestan skólabyggingarinnar. Áhersla væri lögð á að tryggja flæði Borgarlínunnar og hlutverk hennar sem meginsamgöngumáta á svæðinu. Byggingarheimildir við Háskólann í Reykjavík væru endurskilgreindar og svæðið styrkt sem öflugur kjarni fyrir háskólastofnanir og tengd þekkingar- og rannsóknarfyrirtæki. Þá yrði lóðum vestan við götuna Menntasveig fækkað í þrjár. Var málinu vísað til borgarráðs sem samþykkti afgreiðsluna á fundi sínum 22. s.m.

Hinn 11. júní 2025 var fyrrgreind breytingartillaga auglýst með fresti til athugasemda til 23. júlí s.á. Bárust þrjár athugasemdir á kynningartíma tillögunnar, þar á meðal frá kærendum. Á fundi umhverfis- og skipulagsráðs 8. október s.á. var tillagan lögð fram að nýju ásamt umsögn og breytingatillögum skipulagsfulltrúa, dags. 30. september s.á. Var tillagan samþykkt og vísað til borgarráðs sem samþykkti breytingu á deiliskipulagi á fundi sínum 16. október s.á. Deiliskipulagsbreytingin tók gildi með birtingu auglýsingar í B-deild Stjórnartíðinda 28. nóvember 2025.

Málsrök kæranda

Kærendur vísa til þess að ekki hafi verið tekin nægilega efnisleg afstaða til þeirra sjónarmiða sem sett hafi verið fram varðandi meðal annars bílastæði og hjólastæði. Í athugasemdum kærenda við deiliskipulagstillöguna hafi verið raktar skýrar áhyggjur af umfangi þeirra breytinga sem tillagan hefði í för með sér, einkum með tilliti til þeirra forsendna sem lagðar væru til grundvallar um aukna notkun hjóla og almenningssamgangna, sem kærendur telji óraunhæfar.

Sérstaklega hafi verið vísað til samkomulags Háskólans í Reykjavík og Reykjavíkurborgar frá árinu 2005, auk síðara samkomulags aðila frá árinu 2007. Skipulagsfulltrúi hafi hvorki tekið efnislega afstöðu til greindra samkomulaga né þeirra skuldbindinga sem af þeim kynnu að leiða fyrir borgina. Jafnframt skorti skýra umfjöllun um ábyrgð, uppsetningu, gerð og rekstur hjólageymslna í því umfangi sem tillagan geri ráð fyrir. Í stað efnislegrar umfjöllunar um þessi atriði hafi skipulagsfulltrúi látið nægja að vísa til samgöngumats frá árinu 2021.

Ekki hafi verið minnst á athugasemdir sem hafi borist vegna varanlegra breytinga sem skipulagstillagan muni hafa í för með sér varðandi aðkomu og innra flæði á svæðinu. Kærendur hafi sérstaklega í athugasemdum sínum bent á að fyrirhuguð lega Borgarlínu myndi hafa veruleg áhrif á aðgengi að byggingum háskólans og umferðarflæði innan svæðisins með tilheyrandi röskun á starfsemi skólans. Þessi sjónarmið hafi ekki fengið efnislega umfjöllun í svörum skipulagsfulltrúa auk þess sem ekki hafi verið fjallað um skerðingu á lóðarmörkum og byggingarreitum kærenda, sem þeir hafi mikla hagsmuni af.

Umfjöllun um tímalínu Borgarlínu og áhrif hennar á rekstur Háskólans í Reykjavík, áhrif á framtíðaruppbyggingu skólans auk rekstraráhættu og óvissuþátta sem af tillögunni kunna að leiða hafi verið almenns eðlis. Í svörum skipulagsfulltrúa hafi þessum sjónarmiðum verið mætt með almennum tilvísunum til þess að kærendur fengju að koma að málinu á síðari stigum. Í ljósi þess skorts sem þegar hafi verið á efnislegu samráði og þeirrar takmörkuðu umfjöllunar sem athugasemdir kærenda hefðu hlotið, séu slík loforð ekki til þess fallin að vekja traust. Þá megi vísa til rannsóknarreglu stjórnsýsluréttar, en af henni leiði að borgarstjórn hafi verið skylt að taka athugasemdir kærenda til skoðunar og taka afstöðu til þeirra með skýrum svörum. Það hafi ekki verið gert.

Kærendur hafi í kjölfar samþykktar breytingar deiliskipulagsins óskað eftir fundi með Reykjavíkurborg til að virkja það samráð sem vísað hefði verið til í svörum skipulagsfulltrúa. Ekki hafi verið orðið við þeirri beiðni þó boðað hafi verið til fundar að loknum kærufresti.

Málsrök Reykjavíkurborgar

Reykjavíkurborg vísar til þess að meðferð hinnar samþykktu deiliskipulagsbreytingar hafi verið að öllu leyti í samræmi við reglur skipulagslaga nr. 123/2010. Gerð skipulagsáætlana innan marka sveitarfélaga sé í höndum sveitarstjórna, sem hafi mat um það hvernig deiliskipulagi skuli háttað svo fremi sem byggt sé á stefnu gildandi aðalskipulags. Með ákvörðun á breytingu á deiliskipulagi Háskólans í Reykjavík hafi verið gætt að ákvæðum skipulagslaga og skipulagsreglugerðar nr. 90/2013, sem og lögmætisreglu stjórnsýsluréttarins, enda hafi verið stefnt að lögmætum markmiðum með hinni kærðu ákvörðun, svo sem að móta byggð og samgöngur út frá nýrri legu Borgarlínu.

Með samþykktri breytingartillögu hafi lega Borgarlínu gegnum lóð kæranda verið skilgreind auk staðsetning nýrrar biðstöðvar við torg vestan skólabyggingar kærenda. Lögð hafi verið áhersla á að tryggja flæði Borgarlínu og hlutverk hennar sem meginsamgöngumáta á skipulagssvæðinu. Enn fremur hafi tilgangur skipulagsbreytinganna verið að endurskilgreina byggingarheimildir við skólann og styrkja svæðið sem öflugan kjarna fyrir háskólastofnanir og tengd þekkingar- og rannsóknarfyrirtæki.

Haft hafi verið samband við hagsmunaaðila innan hins deiliskipulagða svæðis þegar vinna hafi hafist við fyrirhugaðar breytingar og hafi kærendur verið þar á meðal. Fyrirhugaðar breytingar hafi verið kynntar að frumkvæði skipulagsyfirvalda áður en endanleg tillaga hafi verið samþykkt til auglýsingar. Fjöldi funda, samtala og bréfaskrifta hafi átt sér stað og hafi kærendur verið upplýstir á öllum stigum vinnunnar um markmið og tilgang breytinganna. Kærendur hafi meðal annars fengið breytingartillöguna til skoðunar og rýni áður en hún hafi farið fyrir umhverfis- og skipulagsráð en engar athugasemdir hafi borist.

Þrátt fyrir að í skipulagslögum sé áskilið samráð við almenning við gerð skipulagsáætlana og að leita skuli eftir sjónarmiðum og tillögum íbúa, viðkomandi stjórnvalda og annarra er hagsmuna eigi að gæta um mörkun stefnu, geri lögin ekki kröfu um að skipulagsyfirvöld afli samþykkis eigenda vegna skipulagsákvarðana er taki til beinna eða óbeinna eignarréttinda, enda verði þeim ekki ráðstafað með skipulagsáætlunum. Slíkum réttindum verði einungis ráðstafað með samningi eða eftir atvikum eignarnámi.

Fullt samráð hafi verið viðhaft við kærendur þegar skipulagstillagan hafi verið auglýst í samræmi við ákvæði skipulagslaga. Kærendur hafi komið að athugasemdum við málsmeðferð sem skipulagsfulltrúi hafi svarað efnislega og vísað til umsagnar skipulagsfulltrúa um athugasemdir kærenda frá 30. september 2025.

Áréttað sé að deiliskipulag geti ekki ráðstafað eignarréttindum manna nema að undangengnum samningi eða eftir atvikum eignarnámi. Þá sé bent á að það felist ekki í skyldu sveitarfélags til samráðs að fallast verði á allar athugasemdir sem kunni að koma fram við málsmeðferð deiliskipulagstillögu. Sveitarstjórnir hafi samkvæmt lögum víðtækt vald til ákvarðana um skipulag, sem eftir atvikum geti haft í för með sér röskun á einstökum fasteignaréttindum að viðlagðri bótaskyldu.

Athugasemdir kærenda um aðgengi að háskólanum á framkvæmdatíma, skort á framkvæmdaáætlun og skiptingu kostnaðar við framkvæmdir eigi ekki efnislega við um breytingu á deiliskipulagi heldur eigi þær við um útgáfu framkvæmdaleyfis eða eftir atvikum byggingarleyfis. Kærendur muni fá tækifæri síðar til að koma sjónarmiðum sínum að og gera kröfu um um framkvæmdaáætlun áður en framkvæmdir hefjist. Þá hafi kærendur tækifæri til að leysa úr ágreiningi um kostnaðarskiptingu vegna framkvæmdanna í samtölum við Reykjavíkurborg og framkvæmdaraðila.

Viðbótarathugasemdir kæranda

Kærendur benda á, eins og samskipti kærenda við Reykjavíkurborg fyrir auglýsingu skipulagsbreytingarinnar beri með sér, að um hafi verið að ræða vangaveltur og umræður sem ekki hafi náð að mótast í skýrri eða endanlegri afstöðu af hálfu kærenda. Kærendur hafi með því ekki verið að veita samþykki fyrir deiliskipulagsbreytingunni í óbreyttri mynd. Tillagan hafi verið auglýst skömmu síðar án þess að tekið hefði verið tillit til athugasemda.

Til viðbótar við hina almennu samráðsskyldu sem leiði af málsmeðferðarreglum skipulagslaga nr. 123/2010 hvíli sérstök samráðsskylda á Reykjavíkurborg í þessu máli sem byggi að samkomulagi milli kærenda og borgarinnar frá árunum 2005 og 2007. Þar sé kveðið skýrt á um samráð við kærendur vegna breytinga á skipulagi svæðisins. Í gr. 2.3 beggja samkomulaga komi fram að Reykjavíkurborg muni skilgreina svæðið og gera deiliskipulag í nánu samstarfi við Háskólann í Reykjavík. Þá segi jafnframt í gr. 8.3 að rísi ágreiningur aðila um framkvæmd samningsins þá skuli reyna að leiða þann ágreining til lykta með viðræðum aðila.

Þýðingarmest sé þó gr. 7.2 í samkomulaginu sem fjalli sérstaklega um skipulagsvinnu, en þar segi: „Reykjavíkurborg mun hafa náið samráð við HR í skipulagsvinnu Vatnsmýrarsvæðisins í heild. Er gert ráð fyrir virkri þátttöku HR í þeirri vinnu og að tekið verði tillit til þarfa skólans.“ Af þessu leiði að borgin hafi með samningsbundnum hætti undirgengist ríkari samráðsskyldu en almennt leiði af skipulagslöggjöf, sem feli í sér að gera verði ríkari kröfur til samráðs við kærendur. Af orðalagi ákvæðanna verði jafnframt ráðið að gert hafi verið ráð fyrir raunverulegri aðkomu kærenda að mótun skipulagsins, sem gangi lengra en hefðbundið umsagnar- eða athugasemdaferli. Það megi jafnframt af framangreindu ráða að Reykjavíkurborg hafi í reynd þurft að tryggja formlegt samþykki kærenda við mótun á umræddri deiliskipulagsbreytingu sem og að taka sérstakt tillit til þarfa og hagsmuna kærenda. Verði í það minnsta að gera talsvert ríkari kröfur til samráðs en almennt tíðkist í skipulagsmálum, sem kærendur hafi ekki fengið að njóta í málinu. Greind vanræksla hafi verulega þýðingu við mat á trúverðugleika þeirrar staðhæfingar Reykjavíkurborgar að fullnægjandi samráð hafi farið fram.

Reykjavíkurborg hafi verið skylt að taka athugasemdir kærenda til skoðunar og taka afstöðu til þeirra sjónarmiða sem þar hafi komið fram, en það hafi ekki verið gert. Sú nálgun borgarinnar að gera ráð fyrir frekari umfjöllun um tiltekna þætti í athugasemdum kærenda á síðara framkvæmdaleyfisstigi sé varhugaverð, enda feli deiliskipulag í sér grundvallarforsendur fyrir framkvæmdum og geti bundið hendur kærenda áður en leyfisveitingar fari fram, jafnvel þannig að raunhæfar mótvægisaðgerðir verði óframkvæmanlegar síðar. Þá verði einnig að líta til þess að boðaður samráðsfundur á haustmánuðum 2025 af hálfu Reykjavíkurborgar hafi ekki farið fram fyrr en í janúar 2026. Það veiki traust kærenda til þess að áframhaldandi samráð verði tryggt. Því sé brýnt að tekin verði fullnægjandi efnisleg afstaða til athugasemda kærenda á þessu stigi málsins. Þetta eigi sérstaklega við í ljósi þeirrar ríku samráðsskyldu sem hvíli á Reykjavíkurborg, þar sem borgin hafi skuldbundið sig til nánara og virkara samstarfs við kærendur en almennt gerist í skipulagsmálum.

Stjórnsýsla Reykjavíkurborgar brjóti verulega í bága við meginreglur um vandaða stjórnsýsluhætti. Ekki hafi verið lagður fram skýr og greinargóður rökstuðningur fyrir því að athugasemdir kærenda hafi sætt nægilegri efnislegri umfjöllun í samræmi við almennar reglur stjórnsýsluréttarins. Þá sé ekki vikið að rannsóknarreglunni sem kveði á um skyldu stjórnvalds til að upplýsa mál nægilega áður en ákvörðun sé tekin, þar á meðal að taka athugasemdir aðila til efnislegrar skoðunar og leggja fram fullnægjandi afstöðu til þeirra. Sú skylda sé sérstaklega rík í máli þessu, enda varði hin kærða deiliskipulagsbreyting verulega hagsmuni kærenda og feli í sér íþyngjandi áhrif á réttarstöðu þeirra.

Þrátt fyrir að deiliskipulag geti ekki ráðstafað eignarréttindum leiði það ekki til þess að kærendum verði synjað um rétt til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri vegna þeirra breytinga sem deiliskipulagsbreytingin kveði á um. Þá leysi hún Reykjavíkurborg ekki undan því að fylgja markmiðum skipulagslaga, sem tíunduð séu í 1. gr. þeirra, svo og öðrum efnisreglum skipulagsréttar og ákvæðum samkomulags aðila.

Deiliskipulagsbreytingin feli meðal annars í sér kvaðir og skerðingar á lóðum kærenda, til dæmis vegna Borgarlínustöðvar, hjólastæða og annarra mannvirkja. Það hafi bein og veruleg áhrif á nýtingu lóðarréttinda kærenda og eignarrétt þeirra. Slíkar ráðstafanir geti haft íþyngjandi áhrif á réttarstöðu kærenda og falli því ótvírætt undir það sem þeir eigi lögvarða hagsmuni af að tjá sig um í skipulagsferlinu og ekki sé heimild til að virtu samkomulagi aðila.

Niðurstaða

Í máli þessu er deilt um lögmæti þeirrar ákvörðunar borgarráðs Reykjavíkur frá 16. október 2025 að samþykkja breytingu á deiliskipulagi svæðis Háskólans í Reykjavík vegna Borgarlínu og frekari uppbyggingar á svæðum 1a og 1b. Kærendur hafa borið því við að skort hafi á samráð og að svör við athugasemdum þeirra hafi ekki verið í samræmi við ákvæði skipulagslaga nr. 123/2010. Kæruheimild er í 52. gr. laganna og barst kæra innan kærufrests.

Skipulagslög áskilja að samráð sé haft við almenning við gerð skipulagsáætlana þannig að honum sé gefið tækifæri til að hafa áhrif á ákvörðun stjórnvalda við gerð slíkra áætlana, sbr. c-lið og d-lið 1. gr. skipulagslaga. Er það markmið áréttað í 4. mgr. 12. gr. laganna þar sem segir að við gerð skipulagsáætlana skuli eftir föngum leita eftir sjónarmiðum og tillögum íbúa, viðkomandi stjórnvalda og annarra þeirra sem hagsmuna eiga að gæta um mörkun stefnu. Í athugasemdum við nefnda grein í frumvarpi því er varð að skipulagslögum er því lýst að samráð við hagsmunaaðila sé „einn af hornsteinum við gerð skipulags“.

Á öllum skipulagsstigum er lögð áhersla á samráð við almenning og hagsmunaaðila. Í gr. 5.2. í skipulagsreglugerð nr. 90/2013 er nánar fjallað um kynningu og samráð við gerð deiliskipulags og um samráð og samráðsaðila er sérstaklega fjallað í gr. 5.2.1. Samkvæmt 1. mgr. þeirrar greinar skal eftir föngum leita eftir sjónarmiðum og tillögum íbúa, umsagnaraðila og annarra þeirra sem hagsmuna eigi að gæta.

Í samræmi við ákvæði 41. gr. skipulagslaga skal hverjum þeim aðila sem telur sig eiga hagsmuna að gæta gefinn kostur á að gera athugasemdir við tillöguna innan ákveðins frests. Jafnframt eiga þeir sem gera athugasemdir við auglýsta skipulagstillögu rétt á því að skipulagsyfirvöld taki afstöðu til athugasemda, sbr. 2. málsl. 3. mgr. 41. gr. skipulagslaga. Fela þessi ákvæði í sér andmælarétt þeirra sem telja sig eiga hagsmuna að gæta vegna fyrirhugaðra deiliskipulagsákvarðana, en eru jafnframt þáttur í rannsókn máls af hálfu viðkomandi sveitarfélags. Hafa ber þó hugfast að sveitarfélögum er að lögum ætlað víðtækt vald til ákvarðana um skipulag og eðli málsins samkvæmt er þeim ekki skylt að fallast á allar þær athugasemdir sem kunna að koma fram við málsmeðferð deiliskipulagstillögu. Verður þrátt fyrir það að gera þær kröfur að í afstöðu sveitarfélaga við framkomnum athugasemdum sé að finna málefnalegan og viðhlítandi rökstuðning.

Samkvæmt Aðalskipulagi Reykjavíkur 2040 er hin umdeilda deiliskipulagsbreyting á skilgreindu miðsvæði, merkt M5, þar sem einkum er gert ráð fyrir háskólastarfsemi, rannsóknarstofnunum og hátækni- og þekkingarfyrirtækjum, auk íbúðarhúsnæðis fyrir nemendur. Vegna eðlis Borgarlínuverkefnisins var mótaður sérstakur skipulagsrammi utan um verkefnið og skipulag þess sett fram sem rammahluti aðalskipulags. Þar eru settar fram forsendur og viðmið fyrir framkvæmdum, bindandi stefna um legu Borgarlínu og staðsetningu kjarnastöðva, ásamt leiðbeiningum um forgangsröðun ferðamáta og skipulag göturýmis. Þá kemur fram að nákvæm útfærsla Borgarlínu verði ákveðin í deiliskipulagi fyrir hvern legg. Með þessu er hið kærða deiliskipulag í samræmi við stefnu aðalskipulags, sbr. 7. mgr. 12. gr. og 3. mgr. 37. gr. skipulagslaga.

Í greinargerð hins kærða deiliskipulags er því lýst að skipulagssvæðið afmarkist af deiliskipulagsmörkum Reykjavíkurflugvallar til vesturs, deiliskipulagsmörkum Öskjuhlíðar til austurs, deiliskipulagsmörkum Nauthólsvíkur, aðkomutengingar Fossvogsbrúar, til suðurs og Flugvallarvegi til norðurs. Þá er því lýst að Borgarlínu sé ætlað að liggja eftir Nauthólsvegi til suðurs í átt að Háskólanum í Reykjavík, ásamt hjóla- og göngustígum, og liggja svo um Menntasveig í átt að Fossvogsbrúnni. Á þeim kafla sé gert ráð fyrir biðstöð við skólann.

Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum var kærendum kynnt áform um fyrirhugaðar breytingar á deiliskipulagi á svæði Háskólans í Reykjavík í janúar 2025. Áttu þeir í nokkrum samskiptum við skipulagsyfirvöld vegna áformanna, en meðal annars voru drög að deiliskipulagstillögu send til starfsmanna háskólans í lok mars. Í tölvupósti forstöðumanns fasteignasviðs Háskólans í Reykjavík til verkefnastjóra umhverfis- og skipulagssviðs Reykjavíkur 23. mars s.á. kom fram að helsta áhyggjuefni þeirra varðandi fyrirhuguð áform væri varðandi kostnaðarskiptingu. Hinn 22. maí s.á. staðfesti borgarráð þá afgreiðslu umhverfis- og skipulagsráðs að auglýsa framlagða skipulagstillögu. Var hún auglýst til kynningar 11. júní s.á. í samræmi við ákvæði 1. mgr. 41. gr., sbr. 1. mgr. 43. gr. skipulagslaga. Athugasemdir bárust frá þremur aðilum á auglýsingatíma skipulagstillögunnar, þar á meðal frá kærendum.

Við auglýsingu deiliskipulagsbreytingartillögunnar gerðu kærendur þónokkrar athugasemdir, þar á meðal að á framkvæmdatíma yrði aðgengi að Háskólanum í Reykjavík með almenningssamgöngum verulega takmarkað á sama tíma og bílastæðaaðstaða yrði skert án mótvægisaðgerða. Var þess krafist að gripið yrði til aðgerða til að tryggja aðgengi að háskólanum á meðan skipt væri um samgöngukerfi. Óskað var eftir upplýsingum um mögulegt bílastæðahús á svæðinu, fyrirhugaða gjaldskyldu bílastæða, vísað til íþyngjandi fjölgunar hjólastæða sem myndi leiða til verulegs kostnaðar, byggingarmagns auk rekstrar- og viðhaldskostnaðar sem ekki lægi fyrir hver kæmi til með að bera ábyrgð á. Þá var þess krafist að lögð yrði fram lausn varðandi nýja akstursleið og umferðarskipulag á lóð háskólans áður en skipulagsbreytingin yrði samþykkt.

Skipulagsfulltrúi tók saman þær athugasemdir sem bárust á auglýsingatíma deiliskipulagstillögunnar og svaraði þeim efnislega með umsögn, dags. 30. september 2025, sem borgarráð síðar meir staðfesti. Var málsmeðferðin því að formi til í samræmi við ákvæði 3. mgr. 41. gr. skipulagslaga. Í umsögn sinni vísaði skipulagsfulltrúi meðal annars til þess að deiliskipulagstillagan hefði verið samvinnuverkefni borgarinnar og Háskólans í Reykjavík undanfarin ár og að háskólinn hefði átt fulltrúa í starfshópi allan vinnslutímann. Áður en tillagan hefði verið samþykkt til auglýsingar hefði hún verið lögð fyrir fulltrúa háskólans til rýni. Tillagan byggðist á samgöngumati sem gert hefði verið fyrir svæðið árið 2021. Þau bílastæði sem þyrftu að víkja væru vegna staðsetningar þeirra í vegstæði og/eða innan framkvæmdasvæðis, en önnur bílastæði væru óbreytt. Gjaldskylda hefði verið rædd við kærendur í ferlinu og legið fyrir um nokkurt skeið. Þá vísaði skipulagsfulltrúi til samráðsvinnu við samræmingu og lausnir á umferðarflæði meðan á framkvæmdum stæði og að fulltrúar háskólans ættu að koma að þeirri vinnu, ásamt öðrum hag- og framkvæmdaraðilum. Það hefði þó ekki áhrif á framsetningu breytingartillögunnar.

Af framangreindu er ljóst að haft var samráð við kærendur við undirbúning deiliskipulagsbreytingartillögunnar og þeim gefinn kostur á að koma að ábendingum og athugasemdum fyrir auglýsingu hennar. Þá komu kærendur einnig að athugasemdum á kynningartíma tillögunnar. Að þessu virtu verður ekki fallist á að skort hafi á samráði við kærendur vegna deiliskipulagsbreytingarinnar.

Því hefur verið borið við í máli þessu af hálfu kærenda að svör skipulagsfulltrúa við athugasemdum þeirra hafi ekki verið fullnægjandi. Reykjavíkurborg hefur bent á að þeim hafi verið svarað efnislega, en jafnframt að hluti athugasemdanna hafi varðað atriði sem eigi við um útgáfu framkvæmdaleyfis, en ekki breytingu á deiliskipulagi. Tekið var og fram að kærendur myndu fá tækifæri til að koma að athugasemdum á síðari stigum.

Í svörum skipulagsfulltrúa voru þær athugasemdir sem kærendur gerðu dregnar saman og þeim svarað efnislega. Í ljósi þess hversu umfangsmiklar athugasemdir kærenda voru má fallast á að svörin hefðu mátt vera efnismeiri, t.a.m. varðandi fjölda hjólastæða. Á hinn bóginn er til þess að líta að meginefni athugasemdanna laut að aðgengi og raski á svæðinu á framkvæmdatíma. Verður að taka undir þau svör Reykjavíkurborgar að þar sé um að ræða atriði sem taka þarf á við undirbúning leyfisveitinga. Verður ekki talið að slíkur ágalli hafi verið á svörum skipulagsfulltrúa við athugasemdum kærenda að raskað geti gildi hinnar kærðu ákvörðunar.

—–

Í máli þessu hefur verið vísað til samninga milli kærenda og Reykjavíkurborgar, dags. 16. september 2005 og 13. febrúar 2007, þar sem gert var samkomulag um ráðstöfun lands undir starfsemi Háskólans í Reykjavík og tengda starfsemi. Í báðum samningum er kveðið á um að Reykjavíkurborg muni hafa náið samráð við skólann í skipulagsvinnu Vatnsmýrarsvæðisins í heild og að gert sé ráð fyrir „virkri þátttöku HR í þeirri vinnu og að tekið verði tillit til þarfa skólans.“ Vilja kærendur meina að Reykjavíkurborg hafi með samningsbundnum hætti undirgengist ríkari samráðsskyldu en almennt leiði af skipulagslöggjöf, sem feli í sér að gera verði ríkari kröfur til samráðs við kærendur.Álitaefni er varða réttindi sem leiða má af framangreindum samningum eru einkaréttarlegs eðlis og verður ágreiningur þar um ekki til lykta leiddur fyrir úrskurðarnefndinni, enda fellur það utan valdsviðs nefndarinnar að skera úr slíku. Má um leið athuga að einkaréttaralegur samningur getur almennt ekki haft áhrif á skipulagsheimildir sveitarfélaga og er vandséð að brot á slíkum samningi geti ráðið úrslitum um lögmæti skipulagsákvörðunar. Rétt þykir þó að benda á að þeir sem telja sig eiga hagsmuna að gæta og sýnt geta fram á tjón vegna breytinga á deiliskipulagi eiga eftir atvikum rétt á bótum af þeim sökum, sbr. 51. gr. skipulagslaga. Það álitaefni á hins vegar ekki undir úrskurðarnefndina.

Með vísan til alls þess sem að framan er rakið og þar sem ekki verður séð að neinir þeir annmarkar liggi fyrir á hinni kærðu deiliskipulagsbreytingu sem varðað geta ógildingu hennar verður kröfu kærenda þar um því hafnað.

Úrskurðarorð

Hafnað er kröfu kæranda um að ógilda ákvörðun borgarráðs Reykjavíkur frá 16. október 2025 um að samþykkja breytingu á deiliskipulagi Háskólans í Reykjavík vegna Borgarlínu og frekari uppbyggingar á svæðum 1a og 1b.

mar 13

Love0

UUA2602023 Gilsá á Völlum

Með UUA

Fyrir var tekið mál nr. UUA2602023, kæra á ákvörðun Umhverfis- og orkustofnunar frá 22. janúar 2026 um veitingu rannsóknarleyfis til Orkusölunnar ehf. vegna fyrirhugaðrar vatnsaflsvirkjunar á vatnasviði Gilsár á Völlum í Múlaþingi.

Í málinu er nú kveðinn upp til bráðabirgða svofelldur

úrskurður

um kröfu kærenda um frestun réttaráhrifa:

Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 20. febrúar 2026, er barst nefndinni sama dag, kæra eigendur vegna Stóra Sandfells 1, eigendur vegna Stóra Sandfells, eigandi vegna Arnkelsgerðis, Grófargerðis og Stóra Sandfells 2, eigendur vegna Arnkelsgerðis, eigendur vegna Tunguhaga og eigandi vegna Ásgarðs, þá ákvörðun Umhverfis- og orkustofnunar frá 22. janúar 2026 að veita Orkusölunni ehf. rannsóknarleyfi vegna fyrirhugaðrar vatnsaflsvirkjunar á vatnasviði Gilsár á Völlum í Múlaþingi. Er þess krafist að hin kærða ákvörðun verði felld úr gildi í heild sinni eða að hluta, að því leyti sem hún taki til jarða kærenda. Jafnframt er þess krafist að réttaráhrifum hinnar kærðu ákvörðunar verði frestað til bráðabirgða og að framkvæmdir verði ekki heimilaðar á meðan málið sé til meðferðar fyrir úrskurðarnefndinni. Verður nú tekin afstaða til þeirrar kröfu.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Umhverfis- og orkustofnun 2. mars 2026.

Málsatvik og rök

Með erindi Orkusölunnar ehf. til Umhverfis- og orkustofnunar, dags. 17. júlí 2025, sótti félagið um leyfi til rannsókna til sjö ára á vatnasviði Gilsár á Völlum í Múlaþingi vegna fyrirhugaðrar vatnsaflsvirkjunar með uppsettu afli á bilinu 3–7 MW. Byggðist umsóknin á ákvæðum 40. gr. raforkulaga nr. 65/2003 og lögum nr. 57/1998 um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu. Hinn 22. janúar 2026 gaf stofnunin út umsótt leyfi til handa félaginu. Samkvæmt rannsóknaráætlun er fylgdi með umsókn leyfishafa verður á fyrsta ári gert hæðarlínukort og framkvæmdar GPS mælingar ásamt því að mæla vatnshæð og rennsli í Gilsá. Þá verður samkvæmt áætluninni gerðar jarðfræðirannsóknir, þar sem m.a. verða grafnar könnunargryfjur, á öðru ári.

Kærendur vísa til þess að þeim hafi ekki verið gefinn kostur á að koma að efnislegum andmælum við því raski sem hið kærða leyfi heimili á landi þeirra. Ekkert sé vitað um umfang framkvæmdanna né staðsetningu. Þar sem ekki liggi fyrir hvar eigi að raska jörðinni hafi Umhverfis- og orkustofnun ekki rannsakað áhrif framkvæmdarinnar á hagsmuni kærenda með fullnægjandi hætti. Að veita leyfishafa opna heimild fyrir könnunargryfjum, án staðsetningar eða nánari útfærslu, gangi gegn meðalhófi og raski friðhelgi eignarréttar kærenda úr hófi.

Veiting rannsóknarleyfisins jafngildi eignarnámi eða afnotanámi, en Umhverfis- og orkustofnun bresti lagaheimild til að taka land eignarnámi/afnotanámi í þeim tilgangi að þar verði stundaðar rannsóknir þriðja aðila. Kærendur muni hvorki samþykkja né semja um nýtingu Gilsár til raforkuframleiðslu. Á svæðinu sem fyrirhugað sé að rannsaka séu votlendi, fossar og birkiskógar sem njóti sérstakrar verndar skv. 61. gr. laga nr. 60/2013 um náttúruvernd auk þess sem fyrir liggi ábendingar Minjastofnunar um óskráðar fornminjar, steingervinga o.fl. Ljóst sé að stórvirkar vinnuvélar verði sendar um svæðið, en í umsókn leyfishafa komi fram að notast verði við beltagröfu sem ekið verði bæði á vegslóðum og utan þeirra. Um sé að ræða stórvirka vinnuvél sem valdi miklu raski.

Hið kærða leyfi heimili leyfishafa að hefja undirbúning og framkvæmdir, þar með talið jarðrask og akstur utan vega, sem geti valdið varanlegum spjöllum á viðkæmum gróðri og jarðminjum. Verði framkvæmdir hafnar áður en skorið verði úr um lögmæti leyfisins geti hagsmunir kærenda og náttúruverndargildi svæðisins orðið fyrir óbætanlegu tjóni.

Umhverfis- og orkustofnun tók ekki afstöðu til kröfu kærenda um frestun réttaráhrifa. Af hálfu leyfishafa hefur því verið lýst yfir að engin áform séu um vettvangsathuganir á næstu tveimur til þremur mánuðum og að ekki sé gerð athugasemd við frestun réttaráhrifa hins kærða leyfis.

Niðurstaða

Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála frestar kæra til nefndarinnar ekki réttaráhrifum ákvörðunar en kærandi getur þó krafist úrskurðar um stöðvun framkvæmda til bráðabirgða séu þær hafnar eða yfirvofandi. Sé um að ræða ákvörðun sem ekki felur í sér heimild til framkvæmda getur úrskurðarnefndin með sömu skilmálum frestað réttaráhrifum hennar komi fram krafa um það af hálfu kæranda, sbr. 3. mgr. 5. gr. Hefur úrskurðarnefndin á grundvelli þessa ákvæðis sjálfstæða heimild til frestunar réttaráhrifa í tengslum við meðferð kærumáls, en sú heimild er undantekning frá þeirri meginreglu að kæra fresti ekki réttaráhrifum ákvörðunar og ber því að skýra hana þröngt.

Í athugasemdum með 5. gr. í frumvarpi því sem varð að lögum nr. 130/2011 er tekið fram að ákvæði greinarinnar byggist á almennum reglum stjórnsýsluréttar um réttaráhrif kæru og heimild úrskurðaraðila til að fresta réttaráhrifum ákvörðunar, sbr. 29. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Í athugasemdum með þeirri grein í frumvarpi til stjórnsýslulaga er tiltekið að heimild til frestunar réttaráhrifa þyki nauðsynleg þar sem kæruheimild geti ella orðið þýðingarlaus. Einnig kemur fram að almennt mæli það á móti því að réttaráhrifum ákvörðunar sé frestað ef til staðar séu mikilvægir almannahagsmunir, t.d. þar sem ákvörðun hefur að markmiði að koma í veg fyrir hættuástand. Það mæli hins vegar með því að fresta réttaráhrifum ákvörðunar ef aðili máls sé aðeins einn og ákvörðunin er íþyngjandi fyrir hann, veldur honum t.d. tjóni. Þetta sjónarmið vegi sérstaklega þungt í þeim tilvikum þar sem erfitt yrði að ráða bót á tjóninu, enda þótt ákvörðunin yrði síðar felld úr gildi af hinu æðra stjórnvaldi.

Kærendur hafa vísað til þess að hið kærða leyfi heimili leyfishafa rask á viðkvæmum gróðri og jarðminjum á landi í þeirra eigu. Geti hagsmunir þeirra og náttúruverndargildi svæðisins þannig orðið fyrir óbætanlegu tjóni. Aftur á móti liggur að framkvæmdir eru ekki hafnar og hefur leyfishafi upplýst um að ekki sé fyrirhugað að hefja rannsóknir fyrr en eftir tvo til þrjá mánuði. Þá er og ljóst að ekki er gert ráð fyrir jarðfræðirannsóknum með tilheyrandi raski fyrr en á öðru ári rannsóknarinnar, en vænta má efnisúrskurðar í máli þessu fyrir þann tíma.

Með hliðsjón af framangreindu verður ekki talin knýjandi þörf á að fresta réttaráhrifum hinnar kærðu ákvörðunar á meðan málið er til meðferðar hjá úrskurðarnefndinni. Verður því kröfu kærenda þar um hafnað.

Rétt þykir þó að taka fram að leyfishafi ber áhættu af úrslitum kærumálsins kjósi hann að hefja framkvæmdir áður en niðurstaða máls þessa liggur fyrir.

Úrskurðarorð

Hafnað er kröfu kærenda um frestun réttaráhrifa til bráðabirgða samkvæmt hinu kærða leyfi.

mar 13

Love0

UUA2512016 Smyrlahraun

Með UUA

Fyrir var tekið mál nr. UUA2512016, kæra á ákvörðun bæjarstjórnar Hafnarfjarðar frá 19. nóvember 2025 um að samþykkja breytingu á deiliskipulaginu Miðbær Hraun vestur vegna lóðar nr. 1 við Smyrlahraun.

Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 30. desember 2025, er barst nefndinni sama dag, kæra eigendur, Hverfisgötu 23b, Hafnarfirði, þá ákvörðun bæjarstjórnar Hafnarfjarðar að samþykkja breytingu á deiliskipulaginu Miðbær Hraun vestur vegna lóðar nr. 1 við Smyrlahraun. Er þess krafist að ákvörðunin verði felld úr gildi. Til vara er þess krafist að felld verði úr gildi heimild til stækkunar íbúðarhússins að Smyrlahrauni 1.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Hafnarfjarðarkaupstað 15. janúar 2026.

Málavextir

Hinn 23. ágúst 2023 tók bæjarráð Hafnarfjarðar fyrir umsókn lóðarhafa Smyrlahrauns 1 um að stækka lóðina úr 326,2 m² í 360,2 m². Á fundinum var lögð fram umsögn umhverfis- og skipulagssviðs þar sem tekið var jákvætt í erindið. Samþykkti bæjarráð umsókn lóðarhafa. Lóðarhafi og sveitarfélagið gerðu með sér nýjan lóðarleigusamning 27. s.m. þar sem stærð lóðarinnar var tilgreind 360,2 m². Þrátt fyrir framangreint var skráð í greinargerð deiliskipulagsins Miðbær Hraun vestur, sem tók gildi 12. mars 2019 með birtingu auglýsingar í B-deild Stjórnartíðinda, að greind lóð væri 326,2 m² að stærð.

Á afgreiðslufundi skipulagsfulltrúa 26. mars 2025 var lögð fram tillaga að breytingu á deiliskipulagi svæðisins vegna lóðarinnar Smyrlahraun 1 „í samræmi við samþykkt frá árinu 2023.“ Fól tillagan í sér að lóðin yrði stækkuð úr 326,2 m² í 360,2 m² og hámarksbyggingarmagn aukið um 16 m², en samhliða myndi nýtingarhlutfall lóðarinnar lækka úr 0,65 í 0,63. Einnig fólst í tillögunni heimild til að reisa létta viðbyggingu til norðausturs ofan á bílgeymslu. Í kjölfar fundarins var tillagan grenndarkynnt frá 2. apríl 2025 til 7. maí s.á.

Á afgreiðslufundi skipulags- og byggingarráðs 18. september 2025 var málið tekið fyrir að nýju. Greint frá var því að athugasemdir hefðu borist á kynningartíma og var lögð fram samantekt á þeim ásamt tillögu að breyttu deiliskipulagi. Fólust breytingarnar í því að bætt var við skuggagreiningum, grunnmynd og sniðmynd með hæðarupplýsingum af fyrirhugaðri viðbyggingu. Í greinargerð deiliskipulagstillögunnar voru einnig settir skilmálar varðandi hæð og staðsetningu viðbyggingarinnar auk þess sem fyrirhugaðri stærð hennar var breytt úr 16,0 m² í 15,75 m². Var samþykkt að uppfærð tillaga yrði grenndarkynnt. Var það gert 29. s.m. og frestur til að koma að athugasemdum veittur til 27. október s.á. Frekari athugasemdir bárust á kynningartíma uppfærðrar tillögu. Hinn 13. nóvember s.á. tók skipulags- og byggingarráð málið fyrir að nýju þar sem lögð var fram umsögn skipulagsdeildar, dags. 30. september s.á., um framkomnar athugasemdir, en í umsögninni var lagt til að deiliskipulagsbreytingartillagan yrði samþykkt óbreytt. Var niðurstaða skipulags- og byggingarráðs að samþykkja tillöguna. Staðfesti bæjarstjórn ákvörðunina á fundi sínum 19. nóvember s.á. Deiliskipulagsbreytingin tók gildi með birtingu auglýsingar í B-deild Stjórnartíðinda 4. desember 2025.

Málsrök kærenda

Kærendur vísa til þess að við grenndarkynningu tillögu að deiliskipulagsbreytingu vegna Smyrlahrauns 1 hafi þau gert ítarlega grein fyrir því hvernig tillagan færi gegn markmiðum deiliskipulags svæðisins um verndun byggðar og götumyndar svæðisins. Í greinargerð skipulagsins komi fram að eitt af meginmarkmiðum þess sé að stuðla að heildstæðu byggðar- og götumynstri í grónu hverfi og tryggja að nýbyggingar og viðbyggingar falli vel að því umhverfi sem fyrir sé. Þá komi einnig fram að ávallt skuli vernda hraun og annað landslag þar sem þess sé þörf. Áhersla skuli lögð á heildarmynd og mælikvarða hins byggða umhverfis og aðeins sé gert ráð fyrir að hægt verði að byggja við eldri hús hverfisins með ákveðnum takmörkunum. Ekki sé heimilað að stækka nýbyggingar eins og nú hafi verið samþykkt.

Við Smyrlahraun 1 hafi áður staðið hús sem reist hafi verið í kringum 1920. Óskað hafi verið eftir breytingum á því húsi af þáverandi eiganda, en ekki hafi orðið af þeim áformum. Núverandi eigandi hafi svo sótt um leyfi til breytinga á gamla húsinu sem kærendur hafi gert ýmsar athugasemdir við án þess að tillit hafi verið tekið til þeirra athugasemda. Gamla húsið hafi svo verið rifið án þess að formleg heimild til niðurrifs hafi legið fyrir og núverandi hús reist árið 2010. Hafi sú breyting haft töluverð áhrif á nærumhverfið, enda hin nýja bygging a.m.k. 3,0 m lengri og 1,0 m hærri en gamla húsið. Auk þess að vera mun lengri en aðliggjandi hús sé á nýbyggingunni bílskýli sem ekki falli að byggðar- og götumynstri eldri aðliggjandi húsa, en meirihluti þeirra hafi verið reistur á fyrri hluta síðustu aldar og skapi þau mikilvægt menningarsögulegt gildi fyrir þennan hluta miðbæjarins.

Að mati kærenda fari stækkun hússins gegn skilmálum gildandi deiliskipulags um að heimila aðeins stækkun eldri bygginga, með takmörkunum, og að skipulagsskilmálar geri ekki ráð fyrir heimild til stækkunar á tiltölulega nýbyggðum húsum. Hvorki hafi verið sýnt fram á nauðsyn þess að stækka bygginguna né hvernig húsið muni falla að umhverfi sínu. Í hinni kærðu deiliskipulagsbreytingu segi að umrædd viðbygging eigi ekki að bera húsið ofurliði, en ekki séu með neinum hætti gerðar kröfur um að byggingin falli að eldri byggð og nærliggjandi húsum. Að mati kærenda beri húsið nú þegar ásýnd og götumynd ofurliði og yrði frekari lenging hússins til að auka enn frekar á þau áhrif.

Stækkun lóðar Smyrlahrauns 1 sé til þess fallin að komast hjá þeim skipulagsskilmálum sem sveitarfélagið hafi sett sér og miði að varðveislu byggðar í þessum gamla og sögulega mikilvæga hluta bæjarins. Í fyrrnefndri skipulagsgreinargerð með deiliskipulagi svæðisins sé skýrt kveðið á um að nýtingarhlutfall einbýlishúsalóða fari að jafnaði ekki yfir 0,45 og að nýtingarhlutfallið fari aldrei yfir það sem komi fram í greinargerðinni.

Virðist því sem að sveitarfélagið hafi ákveðið að heimila stækkun lóðarinnar svo hægt væri að sniðganga ákvæði skipulagsins varðandi heimilað byggingarmagn. Umrædd stækkun lóðar um 34 m² sé til þess gerð að halda nýtingarhlutfalli undir viðmiðinu 0,65 sem gilt hafi um lóðina eftir samþykkt nýbyggingarinnar. Aukning á byggingarmagni um 15,75 m² verði að teljast töluverð stækkun á svo lítilli lóð.

Með bréfi umhverfis- og skipulagssviðs Hafnarfjarðar, dags. 29. september 2025, hafi kærendum verið tilkynnt um að grenndarkynna ætti deiliskipulagstillöguna að nýju. Hafi þau óskað eftir öllum gögnum málsins með tölvupósti til bæjarins 23. október s.á. Í símtali við verkefnastjóri hjá umhverfis- og skipulagssviði hafi annar kærenda óskað eftir öllum gögnum úr málaskrá bæjarins varðandi málið. Hafi starfsmaðurinn svarað því til að kærandinn fengi ekki frekari gögn en þau sem væru í Skipulagsgátt. Brugðist hafi verið við athugasemdum kærenda í seinni grenndarkynningu og þar við sæti. Með þessu telji kærendur að vegið hafi verið að rétti þeirra til að gera athugasemdir við uppfærða tillögu byggða á upplýsingum um það með hvaða hætti Hafnarfjarðarkaupstaðar hefði tekið afstöðu til athugasemda þeirra við fyrri grenndarkynningu.

Breytingar þær sem þegar hafi orðið á byggingarmagni á lóðinni, með núverandi bílskýli, hafi þegar haft afgerandi áhrif á nærumhverfi, þ.m.t. eign kærenda. Þoli umhverfið og lóðin ekki frekara byggingarmagn. Kærendur hafi lagt út í mikinn kostnað við að gera endurbætur á sínu húsi, enda um að ræða fallegt og vel byggt hús. Miklu máli skipti að umhverfi hússins verði ekki rýrt frekar með breytingum sem taki ekki tillit til heildarásýndar hverfisins. Slíkt geti rýrt verðgildi og notagildi fasteignar kærenda.

Málsrök Hafnarfjarðarkaupstaðar

Í umsögn sveitarfélagsins er rakið að árið 2014 hafi lóðarhafi Smyrlahrauns 1 óskað eftir stækkun lóðarinnar um 34 m² á norðurhlið hennar. Umhverfis- og skipulagssvið hafi gefið jákvæða umsögn og hafi bæjarráð samþykkt stækkunina 25. ágúst 2023. Í framhaldinu hafi erindinu verið vísað til yfirstandandi vinnu vegna deiliskipulags fyrir svæðið Miðbær Hraun vestur. Samþykkt lóðarstækkun hafi þó af einhverri ástæðu ekki ratað í deiliskipulagið sem tekið hafi gildi með birtingu auglýsingar í B-deild Stjórnartíðinda 12. mars 2019.

Eftir fyrri grenndarkynningu á tillögu að deiliskipulagsbreytingu, sem staðið hafi frá 2. apríl 2025 til 7. maí s.á., hafi verið tekin ákvörðun um að grenndarkynna tillöguna á ný með uppfærðum uppdrætti og skýrari skilmálum. Hafi framkomnum athugasemdum því ekki verið svarað eftir fyrri grenndarkynningu heldur hafi hagsmunaaðilum verið gefið tækifæri til þess að bregðast við uppfærðri tillögu.

Athugasemdum hafi verið formlega svarað eftir síðari grenndarkynningu með umsögn, dags. 30. október 2025. Eftir staðfestingu umsagnarinnar í bæjarstjórn 19. nóvember s.á. hafi það verið sent til þeirra sem gert hafi athugasemdir í gegnum Skipulagsgátt. Í skjalinu sé nánar farið yfir forsögu lóðarstækkunarinnar og athugasemdum kærenda er varði samræmi tillögunnar við gildandi deiliskipulag svarað. Í svörunum hafi hvorki verið sérstaklega rökstutt hvernig breytingin á deiliskipulaginu teljist óveruleg, sbr. 2. mgr. 43. gr. skipulagslaga nr. 123/2010, né hvers vegna grenndarkynning hafi verið valin í stað auglýsingar, sbr. 1. mgr. sömu lagagreinar. Metið hafi verið svo að tillagan viki ekki frá landnotkun, fæli í sér óverulega breytingu á nýtingarhlutfalli og hafi lítil sem engin áhrif á útlit og form heildarsvæðisins.

Athugasemdir eigenda Smyrlahrauns 1

Í athugasemdum eigenda Smyrlahrauns 1 er rakið að þau hafi fyrir nokkrum árum óskað eftir stækkun lóðar sinnar er falist hafi í því að svæði, sem að mestu samanstandi af kletti, yrði fellt inn í lóð þeirra eða þeim veittur réttur til umráða yfir landinu. Hafi það verið til þess að passa upp á að kletturinn yrði ekki skemmdur eða rýrður frekar. Þau hafi viljað fegra og varðveita ásýnd svæðisins. Vel hafi verið tekið í þau áform og erindið samþykkt af hálfu Hafnarfjarðarkaupstaðar, en málið hafi ekki verið klárað af hálfu bæjarins. Árið 2021 hafi þau svo óskað eftir því að lóð þeirra yrði stækkuð og vísað til nokkurra fordæma í hverfinu þess efnis, án þess að slíkt væri grenndarkynnt. Hafi lóðarstækkunin verið samþykkt. Fyrir henni hafi verið mjög málefnalegar ástæður og aðdragandi stækkunarinnar mjög langur.

Hin kærða breyting á deiliskipulagi feli í sér samþykki fyrir viðbyggingu núverandi húss að Smyrlahrauni 1. Staðsetning viðbyggingarinnar, sem skuli vera úr gleri, nánast tryggi að það sjáist einungis frá einu húsi, þ.e. Hverfisgötu 23c, en eigendur þess húss hafi lýst yfir velþóknun sinni á fyrirhuguðu glerhýsi. Framkvæmdin hafi tvívegis farið í grenndarkynningu árið 2025 og jákvæðar athugasemdir borist frá eigendum þeirra tveggja húsa sem standi næst Smyrlahrauni 1.

Skuggavarp vegna viðbyggingarinnar hafi verið skoðað og muni það nánast ekkert aukast. Þau óverulegu áhrif skerði ekki með nokkru móti hagsmuni kærenda. Í ljósi þess sem og því að viðbyggingin muni nánast ekki sjást frá eign þeirra sé í raun erfitt að sjá hvaða lögvörðu hagsmuni kærendur hafi af úrlausn kærumálsins. Byggi kæran því ekki á efnislegum rökum sem leitt gætu til ógildingar hinnar kærðu ákvörðunar.

Viðbótarathugasemdir kærenda

Ítrekaðar eru framkomnar athugasemdir í kæru. Í umsögn eigenda Smyrlahrauns 1 sé því haldið fram að fyrirhuguð viðbygging úr gleri sjáist aðeins úr húsi Hverfisgötu 23c. Það sé ekki rétt því bæði svalir og gluggar á húsi kæranda að Hverfisgötu 23b snúi beint að húsinu að Smyrlahrauni 1. Áhrif stækkunar hússins að Smyrlahrauni 1 hafi einna mest áhrif af efstu hæð eignar kærenda, m.a. af upplifun og veru á svölum hússins. Af þeim sökum sé því hafnað að áhrifin gagnvart kærendum séu engin eða óveruleg.

Niðurstaða

Í máli þessu er deilt um þá ákvörðun bæjarstjórnar Hafnarfjarðar frá 19. nóvember 2025 að samþykkja breytingu á deiliskipulaginu Miðbær Hraun vestur. Kæruheimild er í 52. gr. skipulagslaga nr. 123/2010.

Samkvæmt 3. mgr. 4. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála geta þeir einir kært stjórnvaldsákvarðanir til nefndarinnar sem eiga lögvarða hagsmuni tengda þeirri ákvörðun sem kærð er. Verður að túlka þetta ákvæði í samræmi við almennar reglur stjórnsýsluréttar um aðild að kærumálum þar sem við mat á því hvort lögvarðir hagsmunir séu fyrir hendi beri að líta til þess hvort hlutaðeigandi eigi einstaklegra og verulegra hagsmuna að gæta við úrlausn málsins. Við mat á því hvort kærendur hafi lögvarða hagsmuni af úrlausn kærumáls verður að líta til þess að stjórnsýslukæra er úrræði til að tryggja réttaröryggi borgaranna, en það er meðal markmiða stjórnsýslulaga nr. 37/1993, sbr. athugasemdir í frumvarpi því sem varð að þeim lögum. Almennt ber því að gæta varfærni við að vísa málum frá á þeim grunni að kærendur skorti lögvarða hagsmuni tengda kærðri ákvörðun nema augljóst sé að það hafi ekki raunhæfa þýðingu fyrir lögverndaða hagsmuni þeirra að fá leyst úr ágreiningi þeim sem stendur að baki kærumálinu. Við mat á því hvort umræddir kærendur eigi slíkra hagsmuna að gæta af hinni kærðu ákvörðun verður að leggja til grundvallar heildstætt og atviksbundið mat, m.a. með því að skoða afstöðu fasteignar kærenda með tilliti til þeirra heimilda sem felast í hinni kærðu ákvörðun.

Með kærðri deiliskipulagsbreytingu var lóð Smyrlahrauns 1 stækkuð um 34 m² í norðurátt. Fór skráð stærð hennar samkvæmt skipulagi sveitarfélagsins úr 326,2 m² í 360,2 m². Þá var leyfilegt byggingarmagn aukið um 15,75 m² og heimild veitt fyrir viðbyggingu/sólskála að sömu stærð. Samhliða lækkaði nýtingarhlutfall lóðarinnar úr 0,65 í 0,63.

Fyrir liggur að kærendur eru eigendur húss á lóð Hverfisgötu 23b. Mjór vegur skilur þá lóð frá lóð Smyrlahrauns 1, en einungis eru um 10,0 m frá suðausturhlið húss kærenda gagnvart húsinu að Smyrlahrauni 1. Fyrirhuguð viðbygging, sem heimilt er að reisa á grundvelli hinnar kærðu deiliskipulagsbreytingar, verður sýnileg frá svölum húss kærenda og gluggum á þeirri hlið hússins sem snýr að Smyrlahrauni 1. Þótt viðbyggingin hafi ekki í för með sér áhrif hvað varðar skuggavarp svo nokkru nemi verður þó að telja að hún muni koma til með að hafa nokkur grenndaráhrif í för með sér gagnvart kærendum sökum nálægðar. Verður kærendum því játuð aðild að máli þessu.

Skipulag lands innan marka sveitarfélags er í höndum sveitarstjórnar skv. 3. mgr. 3. gr. og 1. mgr. 38. gr. skipulagslaga, en í því felst einnig heimild til breytinga á gildandi deiliskipulagi, sbr. 43. gr. laganna. Við beitingu þessara ákvæða ber að fylgja markmiðum skipulagslaga sem tíunduð eru í 1. gr. þeirra, en meðal þeirra er að tryggja réttaröryggi í meðferð skipulagsmála þannig að réttur einstaklinga og lögaðila verði ekki fyrir borð borinn þótt hagur heildarinnar sé hafður að leiðarljósi, sbr. c-lið. Jafnframt skal tryggja að haft sé samráð við almenning við gerð skipulagsáætlana þannig að gefið sé tækifæri til að hafa áhrif á ákvörðun stjórnvalda við gerð slíkra áætlana, sbr. d-lið lagagreinarinnar. Við töku skipulagsákvarðana er sveitarstjórn sem endranær bundin af meginreglum stjórnsýsluréttarins.

Tillaga að umræddri deiliskipulagsbreytingu var grenndarkynnt tvívegis sem óveruleg breyting í samræmi við 2. mgr. 43. gr. skipulagslaga, sbr. 2. mgr. 44. gr. laganna, með lögboðnum fjögurra vikna athugasemdafresti. Við mat á því hvort breyting á deiliskipulagi teljist óveruleg skv. 2. mgr. 43. gr. á að taka mið af því að hve miklu leyti tillagan víkur frá notkun, nýtingarhlutfalli, útliti og formi viðkomandi svæðis. Með breytingunni er ekki vikið frá landnotkun svæðisins auk þess sem nýtingarhlutfall lóðarinnar lækkar lítillega með stækkun hennar. Þá verður ekki talið að fyrirhugaður sólskáli, 15,75 m² að stærð, feli í sér slíkt frávik frá útliti og formi viðkomandi svæðis að auglýsa hefði átt tillöguna sem verulega breytingu á deiliskipulagi. Var því heimilt að grenndarkynna breytingartillöguna. Af hálfu bæjaryfirvalda var tekin afstaða til framkominna athugasemda og þeim svarað í samræmi við 3. mgr. 41. gr. laganna. Að lokum var tillagan samþykkt af bæjarstjórn og auglýsing um gildistöku breytingarinnar birt í B-deild Stjórnartíðinda 4. desember 2025. Var formleg málsmeðferð umdeildrar deiliskipulagsbreytingar því í samræmi við ákvæði skipulagslaga að þessu leyti.

Kærendur byggja málsrök sín m.a. á því að deiliskipulagsbreytingin fari gegn markmiðum deiliskipulagsins Miðbær Hraun vestur um að stuðla að heildstæðu byggða- og götumynstri í grónu hverfi og tryggja að nýbyggingar og viðbyggingar falli vel að því umhverfi sem fyrir er. Jafnframt telja þeir að í deiliskipulaginu sé ekki gert ráð fyrir að heimilt sé að stækka „nýbyggingar“ þar sem í deiliskipulaginu sé kveðið á um að byggja megi við eldri hús í hverfinu. Sem fyrr greinir felst í skipulagsvaldi sveitarfélaga m.a. heimild til breytinga á gildandi deiliskipulagi, sbr. 43. gr. skipulagslaga, og eru skipulagsyfirvöld þá ekki bundin við skilmála eldra deiliskipulags við slíka breytingu. Verður því ekki fallist á með kærendum að fyrrgreindir skipulagsskilmálar girði fyrir þá breytingu sem hér um ræðir, enda ljóst að með skipulagsbreytingunni eru settir sérskilmálar fyrir lóðina sem ganga framar almennum skilmálum deiliskipulagsins.

Þá gera kærendur athugasemd við málsmeðferð sveitarfélagsins hvað varðar aðgang að gögnum málsins. Eins og fram hefur komið var tillaga að breytingu á deiliskipulagi vegna Smyrlahrauns 1 grenndarkynnt kærendum í tvígang og komu þeir athugasemdum að innan tilskilins frests í báðum tilvikum. Verður ekki séð að hvaða leyti sveitarfélagið hafi vegið að rétti þeirra til að gera athugasemd við grenndarkynnta skipulagstillögu þótt þeim hafi ekki verið afhent öll gögn málsins úr málaskrá bæjarins, eins og þau munu hafa óskað eftir í símtali við verkefnastjóra hjá umhverfis- og skipulagssviði í október 2025. Verður hér bent á að skv. 2. mgr. 19. gr. stjórnsýslulaga er málsaðila heimilt að kæra synjun um aðgang að gögnum máls til þess stjórnvalds sem ákvörðun í málinu verður kærð til og skal kæra borin fram innan 14 daga frá því að aðila var tilkynnt um ákvörðunina. Tekið skal fram að með þessum úrskurði hefur ekki farið fram endurskoðun á lögmæti synjunar Hafnarfjarðar á grundvelli téðs lagaákvæðis, en kæra í máli þessu var ekki lögð fram á þeim grunni.

Vegna athugasemda kærenda um að breytingin geti rýrt verðgildi fasteignar þeirra þykir rétt að benda á að ef þeir, sem hagsmuna eiga að gæta vegna fasteignar, geta sýnt fram á tjón vegna breytinga á deiliskipulagi geta þeir eftir atvikum átt rétt á bótum af þeim sökum, sbr. 51. gr. skipulagslaga. Það álitaefni á hins vegar ekki undir úrskurðarnefndina.

Með hliðsjón af framangreindu og þar sem ekki verður séð að neinir þeir annmarkar liggi fyrir sem raskað geta gildi hinnar kærðu ákvörðunar verður að hafna ógildingarkröfu kærenda.

Úrskurðarorð

Hafnað er kröfu kærenda um að ógilda þá ákvörðun bæjarstjórnar Hafnarfjarðar frá 19. nóvember 2025 að samþykkja breytingu á deiliskipulaginu Miðbær Hraun vestur vegna Smyrlahrauns 1.

mar 13

Love0

UUA2602018 Klettatröð

Með UUA

Mál nr. UUA2602018, kæra á ákvörðun byggingarfulltrúa Reykjanesbæjar frá 13. janúar 2026 um að krefjast þess að húsnæðið að Klettatröð 1 verði rýmt.

Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 9. febrúar 2026, er barst nefndinni sama dag, kærir Fylkir ehf., eigandi Klettatraðar 1, þá ákvörðun byggingarfulltrúa Reykjanesbæjar frá 13. janúar 2026 að krefjast þess að húsnæðið að Klettatröð 1 verði rýmt. Er þess krafist að hin kærða ákvörðun verði felld úr gildi. Jafnframt er þess krafist að réttaráhrifum hinnar kærðu ákvörðunar verði frestað. Þykir málið nægilega upplýst til að það verði tekið til endanlegs úrskurðar og verður því ekki tekin afstaða til kröfu kæranda um frestun réttaráhrifa.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Reykjanesbæ 18. febrúar 2026.

Málavextir

Lóðin að Klettatröð 1 í Reykjanesbæ er á athafnasvæði samkvæmt Aðalskipulagi Reykjanesbæjar 2020–2035. Samkvæmt fasteignaskrá er skráð notkun hússins á lóðinni „Skrifstofa“ og á samþykktum aðaluppdráttum má sjá að gert er ráð fyrir skrifstofum í því. Árið 2016 fékk kærandi útgefið starfsleyfi fyrir gistiskála í húsinu með gildistíma til 12. maí 2028. Með bréfi Heilbrigðiseftirlits Suðurnesja, dags. 14. mars 2023, var kæranda tilkynnt um að til skoðunar væri að fella starfsleyfið úr gildi þar sem hann hefði ekki lengur með höndum rekstur gistiskála í húsnæðinu og væri ekki með gilt rekstrarleyfi til að annast slíkan rekstur. Á fundi heilbrigðisnefndar Suðurnesja 4. maí s.á. var tekin ákvörðun um fella úr gildi starfsleyfi kæranda.

Með bréfi byggingarfulltrúa til kæranda, dags. 16. mars 2023, kom fram að embættinu hefðu borist ábending um ólögleg búsetu á athafnasvæði í Reykjanesbæ í fasteigninni að Klettatröð 1. Tekið var fram að mannvirkið væri staðsett á athafnarsvæði þar sem hvorki íbúðarhúsnæði né gististarfsemi væri heimil. Var með vísan til 55. og 56. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki þess krafist að mannvirkið yrði rýmt og því lokað án frekari tafa. Byggingarfulltrúi sendi kæranda annað bréf, dags. 23. september 2023, þar sem fyrri kröfur voru ítrekaðar.

Hinn 12. janúar 2026 fór byggingarfulltrúi í eftirlitsferð að Klettatröð 1 vegna gruns um óleyfisbúsetu. Í minnisblaði vegna ferðarinnar, dagsettu sama dag, kemur fram að skoðun hafi leitt í ljós að búseta væri í „mannvirkinu“. Var starfsmanni umhverfis- og skipulagssviðs falið að skrifa kröfubréf til eiganda mannvirkisins fyrir hönd byggingarfulltrúa og fylgja málinu eftir. Með bréfi frá umhverfis- og skipulagssviði, dags. 13. janúar 2025, var kæranda tilkynnt um þá niðurstöðu eftirlitsskoðunarinnar að notkunin væri ekki í samræmi við gildandi skipulag eða útgefið byggingarleyfi. Með vísan til 55. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki var sú krafa gerð að húsnæðið yrði rýmt ellegar myndi byggingarfulltrúi í samstarfi með lögreglunni á Suðurnesjum rýma og innsigla húsið eigi síðar en 10 virkum dögum frá dagsetningu bréfsins. Þá mun tilkynning hafa verið borin út í húsið með yfirskriftinni „Notice of Closure and Sealing of Premises“ þar sem fram kom að húsnæðinu yrði lokað og innsiglað af lögreglunni föstudaginn 23. janúar kl. 14:00.

Af hálfu kæranda var með tölvupósti til sveitarfélagsins 21. janúar 2026 þess krafist að boðaðar aðgerðir byggingarfulltrúa yrðu afturkallaðar án tafar og meðferð málsins hætt. Í erindinu kom að auki fram að kærandi vissi ekki betur en að starfsleyfi hans væri í gildi. Í svari frá sveitarfélaginu kom fram að starfsleyfið hefði verið afturkallað árið 2023 og að byggingarfulltrúi hefði sent kæranda þrjú bréf það sama ár vegna málsins. Frekari samskipti áttu sér stað og hinn 29. s.m. kom fram að embætti byggingarfulltrúa ítrekaði þá kröfu að húsnæðið yrði ekki nýtt til íbúðargistingar. Að því er fram kemur í kæru var húsnæðið innsiglað af lögreglu 6. febrúar s.á.

Málsrök kæranda

Kærandi telur hina kærðu ákvörðun hafa verið ólögmæta með öllu, enda séu vinnubrögð sveitarfélagsins í andstöðu við allar helstu meginreglur stjórnsýsluréttarins. Það sé alveg ljóst að brotið hafi verið gegn andmælarétti kæranda, sbr. 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Enginn andmælafrestur hafi verið veittur heldur hafi kæranda í raun verið tilkynnt um ákvörðunina í fyrsta bréfi sem honum hafi borist vegna málsins. Hafi honum þannig ekki verið veittur kostur á að tjá sig um meint brot eða að öðru leyti koma að sínum sjónarmiðum. Í því samhengi megi nefna að kærandi kannist ekki við að starfsleyfi hans hafi verið afturkallað. Hafi svo verið hafi það a.m.k. ekki verið gert með sannanlegum hætti og megi því deila um réttaráhrif þess. Um verulegan annmarka á málsmeðferðinni sé að ræða og beri því að ógilda hina kærðu ákvörðun. Vísað sé til mála nr. 68/2002 og 69/2002 hjá úrskurðarnefnd skipulags- og byggingarmála.

Með því að virða ekki andmælarétt kæranda hafi rannsókn málsins að sama skapi verið ábótavant, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga, þá einkum í tengslum við gildandi starfsleyfi. Einnig sé vakin athygli á því að kæranda hafi ekki verið tilkynnt um upphaf máls, sbr. 14. gr. sömu laga, en í því skyni stoði með engu móti að vísa til ótilgreindra bréfa sem hafi verið send kæranda undanfarin ár.

Byggingarfulltrúi hafi ekki gætt að meðalhófi við meðferð málsins, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga. Í fyrsta lagi hafi kæranda ekki verið tilkynnt um upphaf rannsóknar málsins. Í öðru lagi hafi honum verið veittur örskammur frestur til að rýma húsnæðið og þar með farið mun harðar í sakirnar en nauðsyn hafi borið til. Í þriðja lagi hafi húsnæðið svo verið rýmt og innsiglað af lögreglunni án nokkurs fyrirvara eða samráðs við kæranda. Vinnubrögðin séu algjörlega óásættanleg og feli í sér skýrt brot á meðalhófsreglu stjórnsýsluréttarins.

Að lokum sé vakin athygli á því að kæranda hafi ekki verið leiðbeint um mögulega kæruheimild. Sé það skýrt dæmi um hversu illa hafi verið staðið að töku hinnar kærðu ákvörðunar og beri að líta til þess við mat á því hvort ógilda beri ákvörðunina.

Málsrök Reykjanesbæjar

Af hálfu sveitarfélagsins er vísað til þess að málið snúist um búsetu í húsnæði sem skráð sé sem skrifstofuhúsnæði á svæði sem sé skipulagt sem athafnasvæði. Ekki sé heimild fyrir gististarfsemi samkvæmt gildandi skipulagi. Kæranda hafi verið ljóst á árinu 2023 að búseta væri óheimil þegar honum hafi borist bréf þess efnis frá byggingarfulltrúa auk þess sem Heilbrigðiseftirlit Suðurnesja hafi afturkallað starfsleyfi hans fyrir rekstri gistiskála. Við skoðun á vettvangi hafi komið í ljós að starfsleyfið hafi enn hangið uppi.

Lokun og rýming húsnæðisins hafi verið gerð í samráði við Húsnæðis- og mannvirkjastofnun sem hafi ekki gert athugasemdir við framkvæmdina. Atvik séu að nokkru leyti sambærileg atvikum í máli nr. 24/2016 hjá úrskurðarnefndinni. Þar hafi nefndin staðfest að stjórnvöldum væri rétt að synja um skráningu íbúðarhúsnæðis þar sem slík notkun færi í bága við skipulag. Ákvörðun um að stöðva óleyfilega búsetu í atvinnuhúsnæði byggi jafnan á ríkum almannahagsmunum, s.s. brunavörnum, heilnæmi húsnæðis og festu þegar komi að því að framfylgja lögmætu skipulagi. Sjónarmið um öryggi og heilsu vegi þyngra en fjárhagslegir hagsmunir kæranda af áframhaldandi starfsemi.

Niðurstaða

Í máli þessu er deilt um lögmæti þeirrar ákvörðunar byggingarfulltrúa Reykjanesbæjar frá 13. janúar 2026 að krefjast þess að húsnæðið að Klettatröð 1 verði rýmt. Kæruheimild er í 59. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki.

Svo sem greinir í málavöxtum var hin kærða ákvörðun tilkynnt kæranda með bréfi starfsmanns umhverfis- og skipulagssviðs Reykjanesbæjar, dags. 13. janúar 2026. Í bréfinu var vísað til þess að ákvörðunin væri tekin á grundvelli 55. gr. laga nr. 160/2010. Var sú krafa sett fram að húsið yrði rýmt ellegar myndi byggingarfulltrúi í samstarfi við lögregluna á Suðurnesjum rýma og innsigla húsið eigi síðar en 10 virkum dögum frá dagsetningu bréfsins.

Hlutverk byggingarfulltrúa hvers sveitarfélags er að hafa eftirlit með því að mannvirki og notkun þeirra sé í samræmi við útgefin leyfi og beita eftir atvikum þvingunarúrræðum, sbr. 55. og 56. gr. laga nr. 160/2010. Samkvæmt 1. mgr. téðrar 55. gr. getur byggingarfulltrúi stöðvað notkun mannvirkis tafarlaust og fyrirskipað lokun þess m.a. í þeim tilvikum þegar notkun mannvirkis fer í bága við skipulag eða útgefið byggingarleyfi. Verður ekki annað séð en að tilvísuð skilyrði séu uppfyllt þar sem Klettatröð 1 er skráð sem skrifstofuhúsnæði og á skipulögðu athafnasvæði. Þá liggur fyrir í málinu að heilbrigðisnefnd Suðurnesja afturkallaði starfsleyfi kæranda fyrir rekstri gistiskála á árinu 2023. Breytir engu þótt kærandi haldi því fram að honum hafi ekki verið kunnugt um þá ákvörðun.

Sá ágalli var á málsmeðferð byggingarfulltrúa að kæranda var hvorki tilkynnt um meðferð málsins, sbr. 14. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, né var honum veittur réttur til að andmæla, sbr. 13. gr. sömu laga, áður en hin kærða ákvörðun var tekin. Í síðarnefnda ákvæðinu segir að aðili máls skuli eiga þess kost að tjá sig um efni máls áður en stjórnvald tekur ákvörðun í því, enda liggi ekki fyrir í gögnum málsins afstaða hans og rök fyrir henni eða „slíkt sé augljóslega óþarft.“ Í athugasemdum við frumvarp það er varð að stjórnsýslulögum er því lýst að markmið andmælaréttar sé bæði að tryggja hagsmuni aðila og stuðla að því að mál verði betur upplýst. Með hliðsjón af þeim markmiðum og almennum lögskýringarreglum ber að túlka tilvitnaða undantekningu frá andmælarétti aðila þröngt.

Líta verður svo á að þótt helstu staðreyndir málsins hafi legið fyrir þegar byggingarfulltrúi tók hina kærðu ákvörðun, s.s. um heimilað notkun samkvæmt skipulagi svæðisins, skráða notkun mannvirkisins og raunverulega notkun þess, svo og að starfsleyfi kæranda hafði verið afturkallað, verður ekki talið að það hafi verið „augljóslega óþarft“ að veita kæranda kost á að tjá sig um málið. Í þeim efnum hefur þýðingu að byggingarfulltrúa er heimilt en ekki skylt að beita þvingunarúrræðum þeim sem mælt er fyrir um í 1. mgr. 55. gr. mannvirkjalaga. Þrátt fyrir að ákvæðið kveði á um heimild hans til að stöðva óleyfilega notkun „tafarlaust“ hefur hann eftir sem áður svigrúm við beitingu úrræðisins að teknu tilliti til aðstæðna hverju sinni, s.s. um að veita aðilum máls frest til að bregðast við.

Sem fyrr greinir var kæranda tilkynnt um hina kærðu ákvörðun með bréfi sveitarfélagsins, dags. 13. janúar 2026. Var honum þar veittur frestur í 10 virka daga til að rýma húsið frá dagsetningu bréfsins. Í 12. gr. stjórnsýslulaga segir að stjórnvald skuli því aðeins taka íþyngjandi ákvörðun þegar lögmætu markmiði, sem að er stefnt, verður ekki náð með öðru og vægara móti. Skal þess þá gætt að ekki sé farið strangar í sakirnar en nauðsyn ber til. Við mat á því hvort nauðsynlegt hafi verið að veita svo skamman frest sem raun ber vitni verður ekki hjá því litið að ákvörðunin var verulega íþyngjandi fyrir kæranda og var honum hvorki tilkynnt um meðferð málsins né gefinn kostur á að andmæla ákvörðuninni. Var hún einnig verulega íþyngjandi fyrir íbúa húsnæðisins, en engar upplýsingar liggja fyrir í gögnum málsins um fjölda íbúa eða aðstæður þeirra í húsnæðinu. Hefði byggingarfulltrúi þó mátt í eftirlitsferð sinni 12. janúar 2026 taka þau atriði til skoðunar og skrá upplýsingar þar um, sbr. rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga. Þrátt fyrir að sjónarmið um gæslu almannahagsmuna hafi búið að baki hinni kærðu ákvörðun byggingarfulltrúa verður af gögnum málsins ekki ráðið að slík hætta hafi verið á ferðum að varhugavert hafi verið að veita rýmri og sanngjarnari frest til að bregðast við. Í svari sveitarfélagsins 29. s.m. við kröfu kæranda um afturköllun boðaðra aðgerða kom þó fram að brunavörnum væri ábótavant, en hvorki var tilgreint hvað væri ábótavant né var gerð athugasemd um það í minnisblaði byggingarfulltrúa vegna eftirlitsferðar. Verður því ekki séð að hætta af völdum ófullnægjandi brunavarna geti réttlætt þann skamma frest sem veittur var til að rýma húsið. Þá breytir engu hvað þetta varðar að byggingarfulltrúi hafi sent kæranda bréf með sambærilegum kröfum um rýmingu húsnæðisins á árinu 2023, enda langt um liðið og ljóst að af hálfu embættisins var málinu ekki fylgt eftir. Með hliðsjón af framangreindu verður að telja að málsmeðferð byggingarfulltrúa hafi brotið gegn meðalhófsreglu stjórnsýsluréttarins.

Að öllu framanröktu virtu er það mat úrskurðarnefndarinnar að slíkir annmarkar séu á meðferð málsins að ekki verði hjá því komist að fella hina kærðu ákvörðun úr gildi. Rétt þykir þó að taka fram að af þeirri niðurstöðu leiðir ekki að kæranda sé heimilt að nýta mannvirkið að Klettatröð 1 til búsetu eða gististarfsemi, enda ljóst að skipulag svæðisins heimilar ekki slíka notkun.

Að gefnu tilefni þykir einnig rétt að gera athugasemd við að í fyrrgreindu bréfi sveitarfélagsins til kæranda, dags. 13. janúar 2026, hafi ekki komið skýrt fram að byggingarfulltrúi hefði tekið hina kærðu ákvörðun. Var þess í stað vísað til þess að starfsmaður sá er skrifar undir bréfið hefði kynnt sér aðstæður á staðnum og væri það mat hans að notkun húsnæðisins væri ekki í samræmi við gildandi skipulag eða útgefið byggingarleyfi. Af þessu tilefni óskaði úrskurðarnefndin eftir skýringum þar um, þ.e. hvort byggingarfulltrúi hefði komið að málinu áður en bréfið var sent. Barst nefndinni þá minnisblað byggingarfulltrúa, dags. 12. s.m., þar sem því var lýst að í eftirlitsferð hafi komið í ljós að búseta væri í mannvirkinu og var fyrrgreindum starfsmanni falið að „skrifa kröfubréf“ til eiganda mannvirkisins fyrir hönd byggingarfulltrúa og „fylgja málinu eftir“. Að mati úrskurðarnefndarinnar hefðu tilmæli byggingarfulltrúa mátt vera skýrari um efni þeirrar ákvörðunar sem tilkynna átti um. Þá verður og að gera athugasemd við að í hinni kærðu ákvörðun hafi kæranda ekki verið leiðbeint um kæruheimild, sbr. 2. tölul. 2. mgr. 20. gr. stjórnsýslulaga.

Úrskurðarorð

Felld er úr gildi ákvörðun byggingarfulltrúa Reykjanesbæjar frá 13. janúar 2026 um að krefjast þess að húsnæðið að Klettatröð 1 verði rýmt.

mar 11

Love0

UUA2512009 Sindragata

Með UUA

Árið 2026, miðvikudaginn 11. mars, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Aðalheiður Jóhannsdóttir prófessor, Halldóra Vífilsdóttir arkitekt, Karólína Finnbjörnsdóttir lögmaður og Þorsteinn Þorsteinsson byggingarverkfræðingur. Arnór Snæbjörnsson formaður tók þátt í gegnum fjarfundabúnað.

Fyrir var tekið mál nr. UUA2512009, kæra á þeirri ákvörðun byggingarfulltrúa Ísafjarðarbæjar frá 11. desember 2025 að samþykkja byggingaráform á lóð nr. 4a við Sindragötu á Ísafirði.

Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 15. desember 2025, er barst nefndinni sama dag, kæra íbúar og fasteignaeigendur að Sindragötu 4a og Aðalstræti 8 og 10 á Ísafirði, þá ákvörðun byggingarfulltrúa Ísafjarðarbæjar frá 11. desember 2025 að samþykkja byggingaráform á lóð nr. 4a við Sindragötu vegna nýs fjöleignarhúss. Er þess krafist að ákvörðunin verði felld úr gildi.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Ísafjarðarbæ 6. janúar 2026.

Málavextir

Sindragata er á Eyrinni á Ísafirði. Þar er í gildi deiliskipulag frá árinu 1998, með síðari breytingum. Með breytingu á deiliskipulaginu árið 1999 fékk ein lóð á svæðinu númerið 4 og með breytingu árið 2018 var þeirri lóð skipt í tvær lóðir, nr. 4 og 4a. Á síðarnefndri lóð var gert ráð fyrir tveimur íbúðarbyggingum með samtals 20–23 íbúðum og nýtingarhlutfall aukið úr 0,5 í 1,0 til samræmis við markmið um þéttingu byggðar í Aðalskipulagi Ísafjarðarbæjar 2008–2020. Árið 2019 var byggt fjölbýlishús á lóðinni með 13 íbúðum á þremur hæðum. Með umsókn 3. október 2023 var sótt um byggingarleyfi vegna byggingaráforma á sömu lóð, sem fólust í því að til viðbótar við það þriggja hæða hús sem fyrir væri á lóðinni kæmi þrílyft íbúðarhús með níu íbúðum.

Mál vegna byggingaráforma á umræddri lóð hafa áður komið til kasta úrskurðarnefndarinnar. Þannig vakti úrskurðarnefndin á því athygli í niðurstöðu sinni í máli nr. 61/2024 að tilefni hefði verið til sérstakrar umfjöllunar um það við undirbúning hinnar kærðu ákvörðunar hvort tryggt hefði verið að byggingaráformin samrýmdust stefnumótun aðalskipulags. Niðurstaða málsins réðst þó af því að byggingaráformin voru ekki talin samræmast gildandi deiliskipulagi svæðisins, eins og því hafði verið breytt 2018, þar sem þau fóru yfir heimilað nýtingarhlutfall á lóðinni. Í úrskurði nefndarinnar í máli nr. 139/2025 var hin kærða ákvörðun felld úr gildi þar sem rannsókn og undirbúningi hennar var áfátt. Var í niðurstöðu úrskurðarins sérstaklega rakið að ekki hefði verið leitað álits skipulagsfulltrúa skv. 2. mgr. 10. gr. laga um mannvirki nr. 160/2010 og 5. mgr. gr. 2.4.2. í byggingarreglugerð nr. 112/2012. Nú liggur fyrir umsögn skipulagsfulltrúa, dags. nóvember 2025, um samræmi við skipulag á svæðinu.

Hinn 30. október 2025 var á ný sótt um byggingarheimild eða -leyfi vegna lóðar nr. 4a við Sindragötu. Á afgreiðslufundi byggingarfulltrúa sama dag var málinu vísað til umsagnar skipulagsfulltrúa bæjarins. Í umsögn hans, dags. 11. nóvember s.á., var komist að þeirri niðurstöðu að byggingaráformin væru í samræmi við gildandi aðal- og deiliskipulag. Samþykkti byggingarfulltrúi umsóknina á afgreiðslufundi sínum 11. desember 2025 og færði til bókar að til viðbótar við áður framlögð gögn væri nú einnig lögð fram umsögn skipulagsfulltrúa. Samkvæmt aðaluppdráttum, árituðum af byggingarfulltrúa sama dag, fela áformin í sér að reist verði íbúðarhús á þremur hæðum með níu íbúðum. Af hálfu bæjaryfirvalda hefur verið upplýst að til aðgreiningar við það hús sem fyrir er á lóðinni sé vísað til þessara byggingaráforma sem nr. 4b við Sindragötu.

Málsrök kærenda

Af hálfu kærenda í máli þessu er byggt á því að byggingaráformin brjóti gegn ákvæðum um hverfisvernd í Aðalskipulagi Ísafjarðarbæjar 2008–2020 og að vegna hæðar og umfangs áformanna geti deiliskipulag svæðisins ekki verið lögmætur grundvöllur þeirra. Áformin rýri varðveislugildi verndarsvæðis Eyrarinnar og brjóti þar með gegn 6. gr. laga nr. 87/2015 um verndarsvæði í byggð, en í október 2023 hafi Neðstikaupstaður og Skutulsfjarðareyri verið gerð að slíku svæði. Varðveislugildi verndarsvæðis í byggð rýrni með tilkomu áformaðrar „þriggja hæða kassablokkar“ við jaðar þess. Breyti þar engu þótt lóðin sé utan svæðisins þar sem grenndaráhrif séu eðli málsins samkvæmt ekki bundin við mörk lóða. Það væri andstætt eðli nábýlis- og grenndarréttar að viðurkenna ekki að framkvæmdir við jaðar svæðisins geti haft áhrif innan þess og beri úrskurðarnefndinni að hafa þau sjónarmið í huga við túlkun á lögunum.

Kærendur séu hvorki að reyna að fá deiliskipulagið ógilt né halda því fram að það sé markleysa (d. nullitet). Kærendur og þá sérstaklega þeir sem búi við Aðalstræti hafi ítrekað reynt að hafa áhrif á byggingu mannvirkis á þeim hluta lóðar nr. 4a við Sindragötu sem hér um ræði, þeir hafi komið að athugasemdum við auglýsta deiliskipulagstillögu, kært ákvarðanir til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála ásamt því að leggja fram beiðni til bæjarins um að deiliskipulagi verði breytt. Sé réttur kærenda til að bera því við að verulegir annmarkar séu á deiliskipulagsbreytingu frá árinu 2018 því ekki niðurfallinn vegna tómlætis.

Þrátt fyrir að kærufrestur vegna deiliskipulagsins sé liðinn sé úrskurðarnefndinni skylt að kanna hvort það geti verið grundvöllur fyrir byggingaráformunum og sé um það vísað til álits umboðsmanns Alþingis í máli nr. 9116/2016 og eftirfarandi endurupptöku úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála á kærumáli nr. 105/2016. Með því liggi fyrir stjórnsýsluframkvæmd um að nefndin kanni hvort slíkir annmarkar séu á deiliskipulagi að það girði fyrir útgáfu byggingarleyfis, þ.e. hvort til sé að dreifa verulegum annmörkum sem hafi það í för með sér að leyfi styðjist ekki við lögbundinn grundvöll, sbr. ummæli umboðsmanns í álitinu. Með því sé ekki verið að segja að nefndin framkvæmi lögmætisathugun á deiliskipulagi í hvert skipti sem byggingarleyfi sé gefið út á slíkum grunni, heldur að nefndin kanni hvort til sé að dreifa verulegum annmörkum sem hafi það í för með sér að leyfi styðjist ekki við lögbundinn grundvöll.

Í kafla 7.4 gildandi aðalskipulags sé fjallað um stefnu um byggð í þéttbýli og sé stefnan bindandi við gerð deiliskipulags sem og við útgáfu byggingar- og framkvæmdaleyfa, sbr. 6. mgr. 32. gr. skipulagslaga nr. 123/2010. Í greindum kafla skipulagsins sé kveðið á um að við gerð skipulags í tengslum við nýbyggingar skuli taka mið af stærðum og hlutföllum húsa í umhverfinu og að við staðsetningu skuli taka mið af sögulegum arfi. Augljóst sé að í því felist að skylt sé að takmarka nýbyggingar í deiliskipulagi ef á næstu lóðum sé að finna lítil eldri hús. Sveitarfélagið hafi virt þessa skyldu að vettugi með breytingu á deiliskipulagi Eyrarinnar árið 2018, en með þeirri breytingu hafi orðið ljóst að heimilt yrði að reisa allt að 3,5 hæða hús á vestanverðri lóð nr. 4a við Sindragötu, steinsnar frá lágreistum og smágerðum húsum við Aðalstræti 8 og 10. Við auglýsingu deiliskipulagstillögu árið 2017, vegna svæðisins hafi nokkrir kærenda komið að athugasemdum og farið fram á að hæð þess mannvirkis sem yrði næst Aðalstræti yrði í mesta lagi tvær hæðir. Athugasemdum þeirra hafi verið svarað með bréfi skipulags- og byggingarfulltrúa þar sem fram hafi komið að skilmálum skipulagsins yrði breytt og að í stað heimildar til að byggja 2,5 til 3,5 hæðir yrði heimilað að byggja 2,0 til 3,5 hæðir. Tekið hefði verið fram að með þeirri breytingu yrði hægt að byggja á tveimur hæðum og þar með lágmarka grenndaráhrif við Aðalstræti 8 og 10, hins vegar yrði ekki skilyrt að hús nær Aðalstræti þyrfti að vera tvær hæðir. Kærendur álíti að með breytingu á skilmálunum hafi bæjaryfirvöld í raun tekið undir athugasemdir þeirra og fallist á að takmarka þyrfti stærð þess mannvirkis sem næst yrði hinum smágerðu húsum við Aðalstræti, ellegar hefði ekki verið ástæða til breytingar. Breytingin hafi þó ekki nægt til að uppfylla skilmála aðalskipulagsins þar sem ekki hafi verið sett bindandi skilyrði um t.d. tveggja hæða hús. Um sýndarsamráð hafi verið að ræða enda leitist byggingarréttarhafar við að fullnýta þær byggingarheimildir sem þeir telji sig njóta.

Skipulagsstofnun hafi lagst gegn því að auglýsing um samþykki deiliskipulagsbreytingarinnar yrði birt í B-deild Stjórnartíðinda. Í bréfi stofnunarinnar til bæjaryfirvalda, dags. 18. október 2017, hafi verið tekið fram að koma þyrfti fram „með hvaða hætti ákvæðum aðalskipulagsins er mætt í skilmálum um hönnun og útfærslu sbr. stefnu í aðalskipulaginu um að nýbyggingar skuli taka mið af stærðum og hlutföllum eldri húsa í umhverfinu.“ Var og í bréfinu einnig bent á leiðir til slíkrar útfærslu. Af þessu tilefni árétti kærendur að í athugun Skipulagsstofnunar á samþykktri deiliskipulagstillögu felist m.a. að kanna hvort form- eða efnisgallar séu á deiliskipulaginu, sbr. m.a. 1. mgr. 42. gr. skipulagslaga. Framangreindar athugasemdir stofnunarinnar hafi lotið að efni þess, þ.e. að það væri í ósamræmi við aðalskipulag. Vegna stigskiptingar skipulagsáætlana þýði það ólögmæti. Af sjálfstjórn og skipulagsvaldi sveitarfélaga leiði aftur á móti að Skipulagsstofnun geti ekki staðið því í vegi að deiliskipulagið taki gildi. Fallist sveitarstjórn ekki á athugasemdir stofnunarinnar um efni deiliskipulags þurfi hún einungis að rökstyðja þá afstöðu sína og séu engar kröfur gerðar til gæða þess rökstuðnings, sbr. 5. málsl. 1. mgr. 42. gr. laga nr. 123/2010.

Með svarbréfi skipulags- og byggingarfulltrúa, dags. 5. janúar 2018, hafi verið fullyrt að fyrirhugaðar byggingar samræmdust þeirri stefnu aðalskipulags að nýbyggingar skyldu taka mið af stærðum og hlutföllum eldri húsa. Rökstuðningurinn hafi þó verið haldinn verulegum annmarka þar sem í engu hafi verið fjallað um húsin við Aðalstræti 8 og 10, þrátt fyrir að í bréfi Skipulagsstofnunar hefði verið vísað til þeirra. Telji kærendur ámælisvert með hvaða hætti skipulags- og byggingarfulltrúi lýsi lóð nr. 4a við Sindragötu, en í bréfi hans til Skipulagsstofnunar hafi verið greint frá því að hún væri umkringd stórum 2ja til 3ja hæða húsum á þrjá vegu. Bréfinu hafi jafnframt fylgt myndir af húsum við Sindragötu 4, 5 og 6 ásamt raðhúsum við Skipagötu, sem séu öll fjær og sem hið fyrirhugaða fjölbýlishús hafi minni áhrif á. Með bréfi, dags. 5. febrúar 2018, hafi Skipulagsstofnun ekki gert athugasemd við birtingu auglýsingar um gildistöku breytingar á deiliskipulagi, enda hefði hún ekki annað getað gert. Standi því óhaggað mat sérfræðistofnunar á skipulagssviði um að efnislega sé deiliskipulag lóðar nr. 4a við Sindragötu í ósamræmi við aðalskipulag.

Komið hafi fram í bréfi Minjastofnunar Íslands, dags. 24. apríl 2024, að „samkvæmt gildandi deiliskipulagi fyrir Sindragötu 4 er þegar fyrirséð um rof í stíl og kvarða byggðar á svæðinu“. Álíti kærendur merkingu þessa svo gott sem vera þá sömu og að ekki hafi verið tekið mið af stærðum eldri húsa í umhverfinu og að því liggi í málinu fyrir álit tveggja sérfræðistofnana um að deiliskipulagið samræmist ekki títtnefndri stefnu aðalskipulags um það atriði.

Ljóst sé að verulegur annmarki sé á deiliskipulagi lóðar nr. 4a við Sindragötu sem geti ekki verið lögbundinn grundvöllur fyrir 1.100 m² kassalaga fjölbýlishúsi á þremur hæðum við mörk lóða nr. 8 og 10 við Aðalstræti. Leggi kærendur áherslu á að leyfileg stærð mannvirkja sé lykilatriði skipulagsáætlana og að því hafi hvorki verið um léttvægan né óverulegan annmarka að ræða. Þá skipti ekki máli þótt byggingaráformin séu í samræmi við þá stefnu aðalskipulags að þétta byggð, en sú stefna sé ekki rétthærri stefnu um byggð í þéttbýli auk þess sem vel sé unnt að þétta byggð og taka mið af stærðum húsa í umhverfinu.

Kærendur telji hin samþykktu byggingaráform fela í sér brot á hverfisvernd aðalskipulags sem fjallað sé um í kafla 7.4.4. þess. Þar segi að hverfisvernd sé m.a. ætlað að „vernda íbúa og hagsmunaaðila fyrir hugsanlegum óæskilegum breytingum á svæðinu og ásýnd þess.“ Þá sé í kaflanum að finna hverfisverndarákvæði sem séu bindandi og gangi þar með framar byggingarheimildum í deiliskipulagi. Í umfjöllun um hverfisvernd komi m.a. fram um svæði H8, Skutulsfjarðareyri, að við allar breytingar og nýbyggingar skuli m.a. taka mið af yfirbragði byggðar, staðsetningar á lóð, byggingarmagns á svæðinu, hlutfalla, hæðar, þakforma, lína, rytma, efnisnotkunar og annars útlits, s.s. glugga, girðinga og annarra mannvirkja á lóð. Að mati kærenda geti það ekki samrýmst þessum bindandi skilmála að byggja það mannvirki sem áformað sé, með tilheyrandi breytingum á ásýnd frá höfninni og götumynd Aðalstrætis, sem og skuggavarpi, nokkra metra frá lágreistum og bárujárnsklæddum timburhúsum sem séu friðuð, friðlýst, vernduð af hverfisvernd og ákvörðun ráðherra um verndarsvæði í byggð. Þrátt fyrir að við Sindragötu séu mörg stór hús sem séu þrjár hæðir leiði staðsetning áformanna á lóðinni til þess að fyrst og fremst skuli taka mið af Aðalstræti 8 og 10.

Umsögn skipulagsfulltrúa frá 11. nóvember 2025 sé haldin verulegum annmörkum hvað varði umfjöllun um hverfisvernd. Í umfjölluninni komi fram vangaveltur um að breyta þurfi afmörkun hverfisverndarsvæðisins, sem ekki hafi þýðingu fyrir álitaefni um samræmi við skipulagsáætlanir. Hverfisverndarsvæðið H8 sé víðfeðmt og nái til svo gott sem allrar íbúabyggðar á Eyrinni. Í umsögn skipulagsfulltrúa sé til samanburðar bent á samræmi byggingaráformanna við hús við Þvergötu/Smiðjugötu og Tangagötu, sem séu í verulegri fjarlægð frá lóðinni sem um ræði. Þá sé samanburðurinn aðallega gerður í þeim tilgangi að sýna fram á að útlit og form hússins samræmist öðrum húsum á Eyrinni. Andstaða kærenda lúti á hinn bóginn fyrst og fremst að stærð hússins, þ.e. hæð og umfangi. Þá sé í umfjölluninni endurtekin hugsanavilla sem hafi einkennt málið frá upphafi, þ.e. að tekið sé mið af húsum sem séu lengra í burtu frekar en þeim sem næst séu. Vafasamt sé að bera saman „þriggja hæða, kassalaga 1.100 m² fjölbýlishús“ við þriggja hæða hús á borð við Aðalstræti 12 þar sem efri hæðir séu allar undir súð. Í umsögninni sé vísað til þess að hæð hússins sé sambærileg við önnur hús innan hverfisverndarsvæðisins og um það t.d. vísað til bygginga við Silfurtorg og Landsbankahússins, en hið síðarnefnda sé í meira en 400 m fjarlægð. Eðlis-, sanngirnis- og grenndarrök hnígi að því að veita eldri byggingum sem næst standi nýbyggingu meira vægi við mat á því hvort áformin samræmist hverfisverndarskilmálum.

Kærendur hafi réttmætar væntingar til þess að mannvirki á þeim hluta lóðarinnar sem hér um ræði verði ekki hærra en tvær hæðir, en lágmarkshæð á lóðinni hafi verið lækkuð vegna athugasemda þeirra. Væntingarnar hafi styrkst þegar byggingaráform vegna þess mannvirkis sem fyrir sé á lóðinni hafi verið samþykkt, en á aðaluppdráttum sem samþykktir hefðu verið vegna þeirra hafi verið tilgreint að hitt mannvirkið á lóðinni yrði tvær hæðir, ásamt kjallara. Væntingar kærenda leiði til þess að þeir verði fyrir tjóni verði byggt þriggja hæða hús. Ekki aðeins muni það gnæfa yfir hús hluta kærenda við Aðalstræti heldur muni það einnig takmarka útsýni úr íbúðum þeirra kærenda sem búi í því húsi sem fyrir sé á lóðinni, umfram það sem orðið hefði af tveggja hæða húsi. Sé um það vísað til markmiðsákvæðis c.-liðar 1. gr. skipulagslaga um það markmið laganna að tryggja réttaröryggi í meðferð skipulagsmála þannig að réttur einstaklinga og lögaðila verði ekki fyrir borð borinn þótt hagur heildarinnar sé hafður að leiðarljósi.

Málsrök Ísafjarðarbæjar

Af hálfu bæjaryfirvalda er byggt á því að hin kærða ákvörðun sé lögmæt, málefnaleg og studd fullnægjandi gögnum. Ákvörðunin hafi verið tekin í framhaldi af úrskurði úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála í máli nr. 139/2025 þar sem felld hefði verið úr gildi ákvörðun um samþykki sömu byggingaráforma. Í niðurstöðu nefndarinnar hafi aðallega verið litið til þess að umsögn skipulagsfulltrúa samkvæmt 2. mgr. 10. gr. skipulagslaga nr. 123/2010 hefði ekki legið fyrir. Úr þeim annmarka hafi nú verið bætt með umsögn skipulagsfulltrúa frá 11. nóvember 2025. Ákvörðunin hafi verið byggð á gildandi deiliskipulagi Eyrarinnar, en samkvæmt 37. gr. skipulagslaga sé deiliskipulag bindandi fyrir stjórnvöld við afgreiðslu leyfa og sé byggingarleyfi veitt á grundvelli gildandi deiliskipulags, sbr. 43. gr. sömu laga. Deiliskipulagið hafi verið auglýst, tekið til afgreiðslu með lögmætum hætti, sætt umsögn Skipulagsstofnunar og tekið gildi án þess að vera kært innan kærufrests. Hin umdeildu byggingaráform séu að öllu leyti í samræmi við þá skilmála sem deiliskipulagið mæli fyrir um, t.a.m. um hæð, nýtingarhlutfall, byggingarmagn og staðsetningu innan skilgreinds byggingarreits. Með vísan til framangreinds megi telja að kæran feli í reynd í sér tilraun til að fá skipulagsákvörðun, þ.e. breytingu á deiliskipulagi, frá árinu 2018, endurmetna á „stigi byggingarleyfis“ þrátt fyrir að hún hafi tekið gildi með bindandi réttaráhrifum og ekki sætt kæru. Úrskurðarnefndin hafi hvorki það hlutverk, né heimild, til að endurskrifa gildandi deiliskipulag, setja ný skipulagsviðmið eða ganga í stað sveitarstjórnar við efnislegt skipulagsmat þegar byggingarleyfi sé gefið út í samræmi við gildandi skipulag, enda væri slíkt í andstöðu við grundvallarreglur skipulagsréttar um stigskiptingu skipulagsáætlana, réttaröryggi og fyrirsjáanleika í stjórnsýslu.

Samkvæmt Aðalskipulagi Ísafjarðarbæjar 2008–2020 sé lóðin á hverfisverndarsvæði, H8, sem taki til Eyrarinnar í heild. Eyrin einkennist af fjölbreyttri byggð sem mótast hafi á mismunandi tímabilum, m.a. af funkishúsum í Fjarðarstræti, eldri timburhúsum í Tangagötu og þvergötum sem og blandaðri mannvirkjagerð á svæðum á borð við Wardstún og Sindragötu. Hverfisvernd samkvæmt aðalskipulagi sé stefnumarkandi og matskennd og miði að því að varðveita heildaryfirbragð byggðar, sbr. skipulagsreglugerð nr. 90/2013, en feli hvorki í sér fortakslaust bann við nýbyggingum né skyldu til að endurtaka einstök hús, form eða byggingarstíl. Hverfisvernd byggist á heildarmati á svæði og rýmismyndun en ekki rörsýn, sem miði við eitt hús eða eina götu. Einhliða áhersla á ásýnd einstakra húsa við Aðalstræti taki ekki mið af þessari skipulagsheild og sé í andstöðu við bæði aðalskipulag og faglega stjórnsýslutúlkun sveitarfélagsins.

Gögn sem varði ferli við breytingu á deiliskipulagi frá árunum 2017–2018 hafi ekki sjálfstætt vægi í máli þessu og geti ekki stutt kröfu um ógildingu hinnar kærðu ákvörðunar. Skipulagsferlinu hafi verið lokið með lögmætum hætti, athugasemdum hafi verið svarað formlega af hálfu Ísafjarðarbæjar og Skipulagsstofnun ekki gert athugasemd við endanlega útgáfu deiliskipulagsins, sbr. bréf stofnunarinnar, dags. 5. febrúar 2018.

Hvorki lög um menningarminjar nr. 80/2012 né skipulagslög geri ráð fyrir umsagnarskyldu Minjastofnunar Íslands vegna nýbygginga sem séu í samræmi við deiliskipulag, nema ef um sé að ræða breytingar á friðuðum mannvirkjum, sem ekki eigi við í máli þessu. Bréf Minjastofnunar, dags. 24. apríl 2024 hafi verið sent utan lögboðins umsagnarferlis, án formlegrar beiðni leyfisveitanda og sé hvorki hluti af skipulags- né byggingarleyfisferli, samkvæmt skipulagslögum eða lögum um mannvirki nr. 160/2010. Við þær aðstæður geti bréfið ekkert vægi haft.

Samkvæmt 2. gr. laga nr. 87/2015 um verndarsvæði í byggð gildi þau einungis um byggð sem gerð hafi verið að slíku svæði með formlegri ákvörðun ráðherra samkvæmt 4. gr. laganna, sem birt hafi verið í Stjórnartíðindum. Lóðin sem hér um ræði sé utan slíks verndarsvæðis og ekki liggi fyrir ákvörðun ráðherra sem taki til hennar. Af þeim sökum eigi takmarkanir 6. gr. laganna, þar á meðal um bann við rýrnun varðveislugildis, ekki við í málinu. Sú staðreynd að lóðin sé í nágrenni verndarsvæðis leiði ekki til þess að lögunum verði beitt utan afmarkaðs gildissviðs þeirra, enda geri lögin hvorki ráð fyrir vernd í nálægð né á óbeinum áhrifasvæðum.

Uppbygging annars fjölbýlishúss á lóðinni hafi verið fyrirsjáanleg. Samkvæmt þinglýstum eignaskiptasamningi sé kveðið á um byggingarreit fyrir mhl. 02, þar sem gert sé ráð fyrir fjölbýlishúsi sambærilegu að stærð við það hús sem fyrir sé á lóðinni, mhl. 01, auk jafnrar hlutdeildar í lóðinni. Þessi þinglýsta kvöð útiloki allan vafa um að byggingarréttur fyrir mhl. 02 hafi verið til staðar og hafi verið eða mátt vera kærendum ljós við fasteignakaup og búsetu. Samkvæmt dómaframkvæmd Hæstaréttar njóti væntingar aðeins verndar þegar þær eigi sér stoð í skýrum og lögmætum stjórnvaldsákvörðunum, sem ekki eigi við í máli þessu. Geti kærendur ekki byggt á væntingum um að byggingarréttur verði ekki nýttur og sé því hafnað að afstöðumynd aðaluppdráttar vegna byggingarleyfisumsóknar þess mannvirkis sem fyrir sé á lóðinni geti haft sjálfstætt vægi við mat á lögmæti hinnar kærðu ákvörðunar. Slík afstöðumynd sé ekki skipulagsákvörðun, hún stafi frá þriðja aðila og hafi ekki bindandi áhrif á framtíðaruppbyggingu lóðar. Breytingar á byggingaráformum innan ramma gildandi deiliskipulags séu eðlilegur og lögmætur hluti byggingarleyfisferlis.

Viðbótarathugasemdir kærenda

Af hálfu kærenda er til viðbótar bent á að standi vilji bæjaryfirvalda til þess að leyfa hús af þeirri stærð sem um sé deilt í máli þessu, á þeim hluta lóðar nr. 4a við Sindragötu sem hér um ræði, þurfi að breyta Aðalskipulagi Ísafjarðarbæjar 2008–2020 og fella út bæði stefnu þess um nýbyggingar og tiltekin ákvæði hverfisverndar. Þá er af hálfu kærenda ítrekað álit þeirra að úrskurðarnefndinni sé skylt að kanna hvort deiliskipulag svæðisins geti verið grundvöllur fyrir byggingaráformunum.

Leyfishafa var gefinn kostur á að koma á framfæri sjónarmiðum sínum í málinu en hann hefur ekki tjáð sig um kærumál þetta.

Niðurstaða

Í máli þessu er deilt um byggingaráform á lóð nr. 4a við Sindragötu á Ísafirði sem fela í sér að á lóðinni verði byggt fjöleignarhús á þremur hæðum með níu íbúðum, en fyrir er á lóðinni fjöleignarhús á þremur hæðum með 13 íbúðum. Kæruheimild er í 59. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki, sbr. 1. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála, og barst kæra innan kærufrests.

Af hálfu kærenda er á því einkum byggt að greind byggingaráform brjóti gegn ákvæðum um hverfisvernd í Aðalskipulagi Ísafjarðarbæjar 2008–2020 og að vegna hæðar og umfangs áformaðs mannvirkis geti deiliskipulag svæðisins ekki verið lögmætur grundvöllur þeirra. Hafa þeir fært fram ítarleg rök máli sínu til stuðnings og verður hér á eftir tekin afstaða til þeirra.

Við samþykki byggingaráforma er það forsenda að þau samrýmist skipulagsáætlunum, sbr. 11. gr. og 1. tl. 1. mgr. 13. gr. laga um mannvirki. Í 6. mgr. 32. gr. skipulagslaga nr. 123/2010 kemur fram í samræmi við þetta að stefna aðalskipulags sé bindandi við gerð deiliskipulags og útgáfu byggingar- og framkvæmdaleyfa. Ráð er fyrir því gert að skipulagsáætlanir séu í innbyrðis samræmi þar sem aðalskipulag sé rétthærra en deiliskipulag, sbr. 7. mgr. 12. gr. sömu laga, en deiliskipulag byggist á aðalskipulagi og kveður nánar á um útfærslu þess, sbr. 8. tölul. 2. gr. laganna. Í 5. mgr. 37. gr. laga nr. 123/2010 er kveðið á um að við gerð deiliskipulags í þegar byggðu hverfi skuli framkvæma húsakönnun til að meta varðveislugildi einstakra húsa og svipmót byggðar. Á ákvæðið við hvort heldur um er að ræða nýtt deiliskipulag eða breytingu á eldra skipulagi, sé slík húsakönnun ekki til staðar. Samkvæmt 12. tl. 1. mgr. 2. gr. laganna er hverfisvernd ákvæði í svæðis-, aðal- eða deiliskipulagi um verndun sérkenna eldri byggðar, annarra menningarsögulegra minja eða náttúruminja. Ef talin er þörf á slíkri hverfisvernd skal setja ákvæði um hana í viðkomandi skipulagsáætlanir, sbr. 6. mgr. 12. gr. sömu laga.

Samkvæmt Aðalskipulagi Ísafjarðarbæjar 2008–2020, sem tók gildi með birtingu í B-deild Stjórnartíðinda 20. apríl 2010, er lóð nr. 4a við Sindragötu á miðsvæði, M4, sem tekur til Eyrarinnar í kringum Hafnarstræti, Aðalstræti, Silfurtorg og að Neðstakaupstað. Lóðin heyrir einnig til hverfisverndarsvæðisins H8, Skutulsfjarðareyri, sem er 25 ha og nær frá Túngötu að Sundstræti og suður að Mjósundi.

Í kafla 7.4.1 í greinargerð sem fylgdi aðalskipulaginu, um yfirbragð byggðar í þéttbýli, kemur fram sú stefna að mikilvægt sé að allar breytingar á eldri byggð falli vel að umhverfi sínu og heildarmynd byggðarinnar. Unnið verði markvisst að því að yfirbragð miðsvæða verði sem líkast því sem það var á fyrsta hluta 20. aldar, en nýrri hverfi fái að þróast í takt við tíðaranda síðari tíma. Áhersla verði lögð á að ná samfelldum bæjarhlutum í þetta horf til að ná sem mestum heildaráhrifum. Í því sjónarmiði verði öll hús, með verndargildi samkvæmt húsakönnun, vernduð og gerð upp að utan, en jafnframt verði áhersla lögð á það að endurheimta falleg hús sem séu horfin. Þá kemur fram að skipulag í tengslum við nýbyggingar og uppbyggingu eldri húsa skuli taka mið af stærðum og hlutföllum eldri húsa í umhverfinu og að við staðsetningu skuli taka mið af sögulegum arfi.

Í greindum kafla greinargerðarinnar var boðað að rammahluti aðalskipulags yrði unninn fyrir hvert hverfisverndarsvæði gömlu bæjanna, þar sem stefna aðalskipulagsins yrði nánar útfærð og fjallað í smáatriðum um framkvæmd uppbyggingar gömlu húsanna. Því er þó ekki enn til að dreifa.

Í kafla 7.4.3 í greinargerðinni, um miðsvæði, kemur fram sú stefna að áhersla verði lögð á það að gera svæðin aðlaðandi með verndun gamalla húsa og annarra einkenna, sem og snyrtilegu umhverfi. Um svæði M4 segir í töflu 7.10, í greinargerðinni, að það sé líflegt og með mjög fjölbreyttri starfsemi, m.a. verslun, þjónustu, stofnunum og íbúðum og að hluti svæðisins sé innan hverfisverndar, enda sé þetta hluti af elstu húsaþyrpingu bæjarins. Í töflunni eru almenn ákvæði fyrir miðsvæði og segir þar að gert sé ráð fyrir því að upp byggist þéttur og líflegur og aðlaðandi kjarni með fjölbreyttri verslun og þjónustu og íbúðum. Áhersla verði lögð á það að gera svæðin aðlaðandi með verndun gamalla húsa og annarra einkenna sem og snyrtilegu umhverfi, í samræmi við ákvæði hverfisverndar.

Í kafla 7.4.4 í greinargerðinni, um hverfisvernd í þéttbýli, kemur fram sú stefna að markmið hverfisverndarinnar sé að skapa umhverfi sem styrki efnahagslegan og samfélagslegan grunn Ísafjarðarbæjar og að styrkja jákvæða þróun sveitarfélagsins. Er mælt fyrir um að ákvæðin taki m.a. til nýbyggingar húsa og að hverfisverndinni sé „ætlað að vernda íbúa og hagsmunaaðila fyrir hugsanlegum óæskilegum breytingum á svæðinu og ásýnd þess.“ Hvað teljist til óæskilegra breytinga er ekki nánar afmarkað á sama stað. Tekið er fram að almennt skuli staðsetning og mótun nýrra bygginga á hverfisvernduðu svæði falla að hefðum og arkitektúr þess tíma sem miðað er við í uppbyggingu hverfisins. Hugað skuli sérstaklega að gæðum í efnisvali og handverki, sýnilegir hlutar skuli ekki vera falskir, s.s. lausir gluggapóstar eða eftirlíkingar af timburklæðningum. Við allar breytingar og nýbyggingar húsa skuli vernda heilleika bygginga og taka mið af yfirbragði byggðar, staðsetningu á lóð, byggingarmagni á svæðinu, hlutfalli, hæð, þakformum, línu, rytma, efnisnotkun og öðru útliti, s.s. gluggum, girðingum og öðrum mannvirkjum á lóð. Í nánari umfjöllun um Eyrina kemur fram að svæðið sé 25 ha að stærð og sé elsti hluti byggðarinnar á Ísafirði og að innan svæðisins sé íbúðarsvæði, miðsvæði, svæði fyrir þjónustustofnanir og opið svæði til sérstakra nota.

Deiliskipulag fyrir Eyrina á Ísafirði tók gildi með auglýsingu nr. 160, sem birt var í B-deild Stjórnartíðinda 9. mars 1998. Í greinargerð með deiliskipulaginu var vísað til húsakönnunar sem unnin hafi verið fyrir skipulagssvæðið á árunum 1992–1993 og væri forsenda fyrir deiliskipulagsgerð í eldri hverfum. Í skipulaginu eru sett fram fimm markmið, þeirra á meðal er að ná fram samstæðri byggð og aðlaðandi heildarsvip og að fjölga byggingarlóðum fyrir íbúðir. Sérstök áhersla er lögð á varðveislu elsta þéttbýliskjarnans, t.d. smágerðustu húsanna. Nýbyggingar, s.s. á uppfyllingu norðan megin, væru felldar eins og kostur væri að byggðinni sem fyrir væri. Gert væri ráð fyrir þéttingu byggðar, nýbyggingum sem væru 2–3 hæðir og 4–5 hæðir á afmörkuðum svæðum, s.s. neðst við Fjarðarstræti. Þaklínur héldu sama fjölbreytileika og verið hefði. Nýbyggingar og allar framkvæmdir miði að því að bæta umhverfið og leiði af sér endurbætur í næsta nágrenni. Um allar nýbyggingar á svæðinu yrðu gerðar miklar kröfur, bæði um notagildi og byggingarlist. Skipulagið gerði ráð fyrir um 210 litlum og meðalstórum íbúðum á nýbyggingarsvæðum, sem væri rúmlega 50% fjölgun íbúða frá því sem fyrir væri. Helstu möguleikar til fjölgunar íbúða væru á reit 36 og uppfyllingum á reitum 3, 12 og 15. Gert væri ráð fyrir um 40 íbúðum á reit 36. Í skipulagsskilmálum kom m.a. fram að huga þyrfti að upprunalegri fyrirmynd við endurnýjun glugga og hurða og að á eldri svæðum væri gert ráð fyrir að hús væru klædd að utan með timbri, bárujárni eða múrklæðningu.

Samkvæmt deiliskipulaginu frá árinu 1998 tilheyrir svæðið sem hér um ræðir svæði H, hluta Miðkaupstaðar og ný byggð á Wardstúni. Svæði H er skipt í þrjá reiti og er sá hluti þess sem hér um ræðir á reit 36, atvinnu- og íbúðarsvæði á Wardstúni. Um svæði H segir að það sé falleg heild gamalla timburhúsa og mörg þeirra séu friðuð og vert væri að varðveita götumyndina sem blasi við frá Bátahafnarsvæðinu annars vegar og Silfurtorgi hins vegar. Þá kemur fram að á Wardstúni sé gert ráð fyrir litlum og meðalstórum íbúðum í mannvirkjum sem verði 2,5–3,5 hæðir og að skilmálar séu rúmir fyrir nýbyggingar á Wardstúni en að huga beri að samspili þeirra við Miðkaupstaðarhúsin og ásýnd frá höfninni. Deiliskipulagi svæðisins hefur verið breytt tvisvar, síðast árið 2018 þegar lóð nr. 4 við Sindragötu var skipt í tvær lóðir, nr. 4 og 4a, og nýtingarhlutfall lóðar nr. 4a hækkað í 1,0 til samræmis við markmið aðalskipulags um þéttingu byggðar. Í greinargerð með deiliskipulagsbreytingunni var kveðið skýrar á um afmörkun byggingarreitsins og kom m.a. fram að hann væri 3 m frá lóðarmörkum sem snúi að lóðum nr. 8 og 10 við Aðalstræti og að gert væri ráð fyrir tveimur íbúðarbyggingum á lóð nr. 4a með samtals 20–23 íbúðum. Skilmálar um hæð húsa tóku þeim breytingum að þær skyldu vera á bilinu 2–3,5 hæðir.

Af hálfu kærenda er því haldið fram að ekki sé unnt að byggja hin umdeildu byggingaráform á deiliskipulagi svæðisins vegna efnisannmarka á þeirri skipulagsbreytingu sem birt var í B-deild Stjórnartíðinda 15. febrúar 2018, með auglýsingu nr. 175. Hafa kærendur þessu til stuðnings vísað til úrskurðar úrskurðarnefndarinnar í máli nr. 105/2016, þar sem álitið var við endurupptöku máls er varðaði byggingarleyfi, að galli hafi verið á auglýsingu deiliskipulags í B-deild Stjórnartíðinda þannig að á því yrði ekki byggður réttur. Hefur af þessu tilefni m.a. verið vísað til samskipta Ísafjarðarbæjar við Skipulagsstofnun við vinnslu deiliskipulagsins, þar sem gerð var athugasemd við að skilmálar skipulagsins mættu vera greinarbetri með hliðsjón af hverfisvernd o.fl. Er þó reyndin sú að í bréfi stofnunarinnar til bæjarins, dags. 5. febrúar 2018, var ekki gerð athugasemd við að auglýsing um samþykkt deiliskipulagsbreytingarinnar, eins og tillögunni hafði þá verið breytt, yrði birt í B-deild. Var deiliskipulagið auglýst 15. febrúar 2018 og tók því gildi með lögformlega réttri birtingu. Mögulegt er að kæra ákvörðun um deiliskipulag til úrskurðarnefndarinnar, sbr. 51. gr. laga nr. 123/2010, en frestur til slíks málskots vegna téðrar skipulagsbreytingar er löngu útrunninn. Með vísan til þessa brestur úrskurðarnefndina vald til að skera úr um lögmæti þeirrar breytingar sem gerð var á deiliskipulaginu 2018.

Vegna tilvísunar kærenda til umsagnar Minjastofnunar, dags. 24. apríl 2024, verður þess getið að úrskurðarnefndin hefur kynnt sér það bréf og haft til hliðsjónar við úrlausn þessa máls, líkt og önnur gögn málsins.

Í máli þessu liggur fyrir umsögn skipulagsfulltrúa um samræmi hinna kærðu byggingaráforma við skipulagsáætlanir svæðisins. Er þar komist að þeirri niðurstöðu að uppbygging fjölbýlishúss á Wardstúni samræmist markmiðum aðalskipulags um íbúaþróun, um fjölbreyttar tiltækar íbúðarlóðir og að fjölbýlishús verði á miðsvæðum. Þá samræmist uppbyggingin einnig markmiðum um þéttingu byggðar og á miðsvæðinu byggist upp þéttur, líflegur og aðlaðandi kjarni með fjölbreyttri verslun og þjónustu og íbúðum. Með tilkomu fyrirhugaðs húss yrði byggðin á Wardstúni og Aðalstræti mjög þétt sem væri í samræmi við byggð á Eyrinni, sérstaklega innan verndarsvæðis í byggð. Þéttleikinn væri eitt sérkenna svæðisins og félli uppbyggingin því að núverandi byggð. Yfirbragð hússins svipi til margra gamalla húsa innan svæðisins, s.s. í ofanverðu Sundstræti, Tangagötu, Þvergötu, Smiðjugötu, Austurvegi, Pólgötu og Hrannargötu. Dæmi um það væri að gluggar væru háir og mjóir, sem væri algengt á húsum á Eyrinni. Þakform væru mjög breytileg innan hverfisverndarsvæðisins og væri þakhalli fyrirhugaðs húss álíkur fjölda húsa á svæðinu. Þá væri hæð hússins sambærileg við fjölda húsa innan hverfisverndarsvæðisins, s.s. við Aðalstræti og Hafnarstræti. Efnisval væri mjög fjölbreytt á Eyrinni en bárujárnsklæðningar væru algengar eins og víða í eldri byggðum sem þessari. Tæki uppbyggingin á lóðinni mið af stærðum og hlutföllum eldri húsa á hverfisverndarsvæðinu og ætti það m.a. við um staðsetningu, hlutföll, hæð, þakform, gluggasetningu og efnisnotkun. Þá samræmist uppbygging á lóðinni yfirbragði byggðar á miðsvæðinu, m.a. hvað varði þéttleika byggðar sem mótast hefði af takmörkuðu landrými. Með uppbyggingu á Wardstúni, sem væri illa nýtt, væri sköpuð meiri samfella í byggð á Eyrinni, í samræmi við markmið aðalskipulags. Var tekið fram að á svæðum aðliggjandi miðsvæði, M4, þ.e. athafnasvæði og hafnarsvæði, væri lögð áhersla á að huga sérstaklega að nálægð við íbúðarbyggð. Uppbygging á Wardstúni væri í jaðri eldri byggðar og nýrri atvinnubyggðar, en á athafna- og hafnarsvæðinu væru byggingar sem ekki féllu að eldri byggð innan hverfisverndarsvæðisins eða ákvæðum hverfisverndar. Vönduð uppbygging á Wardstúni væri vel til þess fallin að brúa það bil sem væri á yfirbragði þessara hverfa og draga úr neikvæðum áhrifum iðnaðarbygginga á hið hverfisverndaða svæði, þá sérstaklega verndarsvæði í byggð. Var m.a. með vísan til þessa álitið að byggingaráformin samræmdust gildandi aðal- og deiliskipulagi.

Að áliti úrskurðarnefndarinnar er ljóst af þessu að hin kærða ákvörðun var studd efnisrökum um það með hvaða hætti byggingaráformin væru í samræmi við skipulagsáætlanir, þar með talið almenn ákvæði aðalskipulags um hverfisvernd. Telur úrskurðarnefndin ekki tilefni til að hnekkja því mati. Ákvæði aðalskipulagsins um hverfisvernd eru almennt orðuð og hefur hún ekki verið útfærð nánar í rammahluta aðalskipulags. Hið áformaða mannvirki verður samkvæmt byggingarlýsingu klætt bárujárni sem er í samræmi við ákvæði hverfisverndar um efnisval. Þá verður ekki talið að hverfisverndin sé svo þröngt skilgreind að hún útiloki mannvirki sambærilegt að stærð því sem hér um ræðir, enda eru fyrir á svæðinu, sem og í næsta nágrenni, mannvirki að viðlíka hæð og umfangi. Verður einnig að hafna því að kærendur geti talist eiga réttmætar væntingar til þess að skipulagsheimildir samkvæmt deiliskipulagi verði ekki nýttar til fulls. Loks verður bent á að gert er ráð fyrir því í aðalskipulaginu að í skipulagsgerð í tengslum við nýbyggingar verði tekið tillit til hverfisverndarmarkmiða.

Í máli þessu er einnig deilt um þýðingu þess að Aðalstræti sé á verndarsvæði í byggð samkvæmt lögum nr. 87/2015, sbr. auglýsingu nr. 1173 sem birt var í B-deild Stjórnartíðinda 9. nóvember 2023. Í greindri auglýsingu kemur fram að Neðstikaupstaður og Skutulsfjarðareyri á Ísafirði hafi verið gerð að sérstöku verndarsvæði innan sveitarfélagsins samkvæmt ákvæðum laganna og kom afmörkun svæðisins fram í auglýsingunni. Má af þeirri lýsingu ráða að lóð nr. 4a við Sindragötu á mörk að svæðinu, en lóðir nr. 8 og 10 við Aðalstræti eru innan þess. Vegna þessa er það mat úrskurðarnefndarinnar að tilvitnuð lög hafi ekki þýðingu fyrir úrlausn þessa máls.

Með vísan til þess sem að framan er rakið verður hin kærða ákvörðun ekki álitin haldin neinum þeim form- eða efnisannmörkum sem varðað geta gildi hennar og verður kröfu kærenda um ógildingu hennar því hafnað.

Úrskurðarorð

Hafnað er kröfu kærenda um ógildingu þeirrar ákvörðunar byggingarfulltrúa Ísafjarðarbæjar frá 11. desember 2025 að samþykkja byggingaráform á lóð nr. 4a við Sindragötu.

mar 06

Love0

UUA2512015 Bann við hundahaldi

Með UUA

Árið 2026, föstudaginn 6. mars, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Arnór Snæbjörnsson formaður, Karólína Finnbjörnsdóttir lögmaður og Þorsteinn Þorsteinsson byggingarverkfræðingur.

Fyrir var tekið mál nr. UUA2512015, kæra á ákvörðun skipulags- og umhverfisráðs Akraneskaupstaðar frá 1. desember 2025 um að banna tilteknum íbúa að halda hunda í sveitarfélaginu.

Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, er barst nefndinni 30. desember 2025, kærir eigandi fjögurra hunda, ákvörðun skipulags- og umhverfisráðs Akraneskaupstaðar frá 1. desember 2025 um að banna henni að halda hunda í sveitarfélaginu. Er þess krafist að ákvörðunin verði felld úr gildi. Til vara er þess óskað að ákvörðunin verði endurskoðuð svo hún verði minna íþyngjandi fyrir kæranda, svo sem með því að hundahald verði bundið skilyrðum um að hluti hundanna verði geltir. Jafnframt var þess krafist að réttaráhrifum hinnar kærðu ákvörðunar yrði frestað á meðan málið væri til meðferðar fyrir úrskurðarnefndinni. Var fallist á þá kröfu með úrskurði uppkveðnum 27. janúar 2026.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Akraneskaupstað 19. febrúar 2026.

Málavextir

Kærandi sem búsettur er á Akranesi er eigandi fjögurra hunda, þriggja rakka og einnar tíkur. Hinn 8. ágúst 2025 sluppu hundarnir af heimilinu og flöðruðu upp á vegfaranda sem var á göngu með lítinn hund. Við þetta hlaut vegfarandinn áverka á litla fingri hægri handar. Með bréfi sveitarfélagsins, dags. 25. ágúst sá. var kæranda tilkynnt um að rannsókn væri hafin á þessu atviki. Kom fram í bréfinu að kærandi hefði ekki leyfi til hundahalds í sveitarfélaginu né þá heldur leyfi til að halda fjóra hunda á heimili sínu, sbr. 2. gr. samþykktar um hundahald á Akranesi nr. 782/2010. Í bréfinu var gerð krafa um að allir hundarnir færu í skapgerðarmat. Yrði kærandi upplýstur um áframhaldandi rannsókn málsins sem gæti lyktað í ákvörðun um banni við hundahaldi. Skapgerðarmat á tíkinni fór fram 10. september 2025 og á rökkunum þremur 6. nóvember s.á.

Á fundi skipulags- og umhverfisráðs Akraneskaupstaðar 1. desember 2025 var tekin ákvörðun um að kæranda væri bannað að halda hunda í sveitarfélaginu. Vísað var til þess við ákvörðunina að kærandi hafi gerst sekur um alvarleg brot gegn ákvæðum samþykktar sveitarfélagsins um hundahald, hundar hans hafi ekki verið skráðir í sveitarfélaginu, ekki hafi verið lögð fram vottorð um ormahreinsun eða staðfestingu á ábyrgðartryggingu og að hundagirðing við heimili kæranda hafi ekki verið hundheld. Var og tekið fram með vísan til niðurstöðu skapgerðarmats og atviksins 8. ágúst 2025 að fyrirsjáanlegt væri að beiðni um leyfi til hundahalds yrði hafnað, bærist hún sveitarfélaginu.

Málsrök kæranda

Af hálfu kæranda er lögð á það áhersla að gera verði greinarmun á upplifun þess sem varð fyrir biti og staðreyndum málsins. Hvorki sé dregið í efa að vegfarandinn hafi haft ástæðu til að óttast né sé gert lítið úr alvarleika málsins. Um leið þurfi að lýsa atvikinu sem átti sér stað af sanngirni og á grundvelli fyrirliggjandi gagna. Það liggi ekkert fyrir um að hundarnir hafi verið árásargjarnir eða að hætta hafi stafað af þeim. Í skapgerðarmötum hjá dýralækni sem gerð hafi verið að kröfu sveitarfélagsins komi hið gagnstæða fram. Þar sé sérstaklega tekið fram og lögð áhersla á að hundarnir séu ekki hættulegir. Þar að auki liggi ekkert fyrir um hvaða hundur hafi bitið. Aldrei virðist hafa verið íhugað að bitið kynni að stafa frá hundi vegfarandans.

Ástæða þess að hundarnir hafi ekki verið skráðir í sveitarfélaginu sé sú að hundarnir séu að jafnaði á sveitabæ utan sveitarfélagsins að degi til. Þeir hafi verið í mjög reglulegu eftirliti hjá dýralæknastofunni í Mosfellsbæ og hafi sveitarfélagið verið fyllilega meðvitað um hundahaldið án þess að gerð hafi verið athugasemd. Þá hafi kæranda aldrei verið gefinn frestur til úrbóta, líkt og mælt sé fyrir um í 19. gr. samþykktar um hundahald á Akranesi nr. 782/2010. Lítið mál hefði verið að skrá hundanna, hefði komið ábending um að úrbóta væri þar þörf. Kærandi hafi passað upp á ormahreinsun og sent sveitarfélaginu vottorð þess efnis þrátt fyrir fullyrðingar um annað. Umræddan dag hinn 8. ágúst 2025 hafi staðið yfir endurbætur á hundheldri girðingu við hús kæranda. Þær endurbætur hefðu dregist af óviðráðanlegum ástæðum, en væri nú lokið.

Í kjölfar atviksins hafi kærandi gripið til margvíslegra úrbóta til að mæta aðfinnslum sveitarfélagsins. Sett hafi verið upp ný og traust girðing og sérstöku og afmörkuðu hundasvæði komið upp í bakgarði. Hundarnir beri nú þrengingarólar öllum stundum og einungis séu tveir hundar úti í garði hverju sinni. Þá hafi kærandi lýst sig reiðubúinn að láta gelda tvo af rökkunum til að bregðast við athugasemdum dýralæknis í skapgerðarmati. Að auki sé búið að taka ákvörðun um að svæfa einn rakkann í viðleitni til að hópurinn verði meðfærilegri.

Ákvörðun um blátt bann við hundahaldi sé strangari ákvörðun en tilefni sé til samkvæmt samþykktinni og samrýmist ekki meðalhófsreglu. Vel hefði verið hægt að krefjast úrbóta á hundagirðingu eða að hluti hundanna yrði geldur. Hægt hefði verið að krefjast þess að einungis hluti hundanna yrði fjarlægður úr sveitarfélaginu. Hver og einn hundur sé ekki hættulegur heldur sé það einungis samsetning hópsins sem valdið geti áhyggjum.

Málsrök Akraneskaupstaðar

Af hálfu sveitarfélagsins er rakið að með bréfi, dags. 25. ágúst 2025, hafi kæranda verið tilkynnt um að rannsókn væri hafin á því atviki sem varð kveikja að máli þessu. Veittur hafi verið frestur til athugasemda. Málið hafi verið tekið fyrir á fundi skipulags- og umhverfisráðs 6. október s.á. Var kæranda sendur tölvupóstur þar sem upplýst hafi verið um bókun fundarins og að unnt væri að óska frekari upplýsinga. Andmæli kæranda hafi borist 13. október 2025 þann sama dag og sveitarfélagið hafi sent kæranda bréf þar sem hann hafi verið upplýstur um meðferð málsins og veittur sjö daga frestur til þess að skila inn andmælum. Þar sem andmælin hafi borist örskömmu áður hafi verið veittur annar frestur og seinni andmæli borist 26. s.m. Hafi undirbúningur málsins með þessu verið í samræmi við málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

Í bréfi sveitarfélagsins, dags. 13. október 2025 og í hinni kærðu ákvörðun frá 1. desember s.á. hafi sérstakt tillit verið tekið til skapgerðarmats hundanna við mat á alvarleika þeirra brota sem um ræði. Hafi sem dæmi verið sérstaklega litið til orða dýralæknisins um að þetta væri „mjög óheppilega samsettur hópur“. Með hliðsjón af því hafi sveitarfélagið metið sem svo að ekki yrði úr bætt með nýrri umsókn um hundahald umræddra hunda. Hafi auk þess verið bent á að sérstaka undanþágu þurfi til hundahalds fjögurra hunda. Það liggi með þessu fyrir að kærandi hafi gerst sekur um alvarleg og ítrekuð brot gegn ákvæðum samþykktar um hundahald á Akranesi nr. 782/2010. Sé einnig bent á að kæranda hafi verið kunnugt um þær reglur sem gildi um hundahald í sveitarfélaginu og sé um það vísað til umsóknar hans um leyfi til hundahalds frá 7. nóvember 2015.

Af samþykkt nr. 782/2010 megi ráða að við mat á beitingu þvingunarúrræða sé heimilt að líta til vanrækslu hundaeiganda við að framfylgja ákvæðum samþykktarinnar og sé það ekki skilyrði fyrir beitingu þvingunarúrræða að aðili brjóti ítrekað gegn ákvæðum hennar. Kærandi hafi haldið fjóra hunda í fjölda ára á heimili sínu við aðstæður sem væru ekki til samræmis við kröfur. Samkvæmt 10. gr. samþykktarinnar sé þannig skylt að ormahreinsa hunda á hverju ári og skila vottorði þess efnis fyrir 31. desember hvert ár og greiða árlega leyfis- og eftirlitsgjald fyrir hundahaldi. Hefði við þessar aðstæður verið þýðingarlaust að veita áminningu og gefa tækifæri til úrbóta, enda fyrirséð að umsókn um hundahald yrði hafnað ef hún bærist með vísan til 4. mgr. 3. gr. samþykktarinnar þar sem heimilað sé að hafna slíkri umsókn hafi umsækjandi ítrekað eða gróflega gerst brotlegur við samþykktina eða fyrri samþykktir sama efnis eða lög um dýravernd.

Þar sem þegar hafi verið búið að leggja mat á hvort hundarnir væru hættulegir hafi aðeins eitt úrræði staðið til boða, þ.e. að banna kæranda að halda hunda enda vægari úrræði ekki tæk. Þar sem brotin hafi bæði verið ítrekuð og alvarleg hafi ekki heldur komið til greina að vísa einungis einum eða tveimur hundanna úr sveitarfélaginu en veita að öðru leyti leyfi til að halda hund/a á heimilinu. Liggi það enda fyrir að kærandi mundi þá enn halda þrjá hunda á heimili sínu og þyrfti að sækja um undanþágu skv. 2. gr. samþykktar nr. 782/2010 til að halda fleiri en tvo hunda. Fyrirséð væri að slíkri umsókn yrði hafnað.

Í þessu samhengi breyti engu þó svo að kærandi hafi nú skilað inn vottorði fyrir ormahreinsun hundanna eða lagfært girðinguna við heimili sitt þannig að hún sé hundheld. Það liggi fyrir skýrar upplýsingar um að óheppilega samsetningu hópsins megi ekki eingöngu rekja til rakkans sem standi til að svæfa heldur hafi hinir hundarnir einnig mikil áhrif á hver annan. Jafnframt liggi fyrir að talsverð spenna sé á milli annarra hunda hópsins. Í því skyni megi sérstaklega minna á álit dýralæknis sem liggi fyrir í málinu, en þar komi fram: „Hundar í hóp bregðast öðruvísi við en ef þeir eru einir, hömluleysi verður meira ríkjandi og það bíður hættunni heim að þeir gangi of langt.“ Þá sé það enn óljóst hver hundanna hafi bitið vegfaranda hinn 8. ágúst 2025. Það sé því mat sveitarfélagsins að tillögur kæranda séu ekki til þess fallnar að bæta úr þeirri alvarlegu stöðu sem uppi er og verði að telja að hin kærða ákvörðun sé eini raunhæfi kosturinn í stöðunni.

Niðurstaða

Í máli þessu er deilt um lögmæti ákvörðunar skipulags- og umhverfisráðs Akraneskaupstaðar frá 1. desember 2025 um að banna tilteknum íbúa að halda hunda í sveitarfélaginu. Í 65. gr. laga nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir er kæruheimild til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála vegna stjórnvaldsákvarðana sem teknar eru á grundvelli laganna, reglugerða settra samkvæmt þeim eða heilbrigðissamþykkta sveitarfélaga og er kærufrestur einn mánuður. Kæra í máli þessu barst innan kærufrests.

Hlutverk úrskurðarnefndarinnar er að úrskurða í kærumálum vegna stjórnvaldsákvarðana og í ágreiningsmálum vegna annarra úrlausnaratriða á sviði umhverfis- og auðlindamála eftir því sem mælt er fyrir um í lögum á þessu sviði, sbr. 1. gr. laga um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála nr. 130/2011. Í samræmi við þetta tekur úrskurðarnefndin lögmæti kærðrar ákvörðunar til endurskoðunar en tekur ekki nýja ákvörðun í málinu. Verður því ekki tekin afstaða til kröfu kæranda um að ákvörðunin verði endurskoðuð svo hún verði minna íþyngjandi, svo sem með því að hundahald verði skilyrt við að hluti hundanna verði geltir.

Samþykkt um hundahald á Akranesi nr. 782/2010 var sett með stoð í gr. laga nr. 7/1998, sbr. núverandi 59. gr. laganna. Hefur samþykktin að geyma fyrirmæli um skilyrði hundahalds í sveitarfélaginu og heimildir sveitarstjórnar eða fulltrúa hennar til eftirlits og þvingunarráðstafana til að fylgja eftir ákvæðum samþykktarinnar. Í 2. gr. samþykktarinnar er tiltekið að hundahald sé heimilað að fengnu leyfi og uppfylltum þeim skilyrðum, sem sett eru í samþykktinni. Fjöldi hunda á heimili er takmarkaður við tvo en mögulegt er að sækja um undanþágu fyrir fleiri hunda til framkvæmdaráðs Akraneskaupstaðar, enda uppfylli viðkomandi nánari reglur sem settar verði í samráði við félag hundaeigenda á Akranesi.

Í 3. gr. samþykktar nr. 782/2010 er tilgreint að hafi umsækjandi „ítrekað eða gróflega“ gerst brotlegur við samþykktina eða fyrri samþykktir sama efnis eða lög um dýravernd, sé heimilt að hafna umsókn hans. Hvað teljist ítrekuð eða grófleg brot er því háð mati hverju sinni. Samkvæmt 8 gr. skal umsókn um leyfi til hundahalds berast sveitarfélaginu innan mánaðar frá því að hundur/hvolpur er tekinn inn á heimili. Þá skal umráðamaður hunds gæta þess vel að hundur hans valdi hvorki hættu, óþægindum eða óþrifnaði, né raski ró manna, t.d. með stöðugu eða ítrekuðu gelti eða ýlfri. Óheimilt er að láta hunda vera lausa innan marka þéttbýlis og skal hundur ávallt vera í taumi utanhúss og í umsjá þess sem hefur fullt vald yfir honum skv. 12. gr. samþykktarinnar. Í 19. gr. samþykktarinnar segir síðan að ef eigandi eða umráðamaður hunds vanrækir skyldur sínar eða brýtur ítrekað gegn ákvæðum samþykktarinnar eða öðrum reglum sem gilda um hundahald geti sveitarstjórn bannað viðkomandi að halda hund og látið fjarlægja hundinn.

Í framhaldi af atvikinu ágúst 2025 fór fram skapgerðarmat á hundum kæranda. Skapgerðarmat á tíkinni fór fram 10. september 2025 og á rökkunum þremur 6. nóvember s.á. Það var mat dýralæknis að hundarnir sem hópur hafi áhrif á spennu hvers annars og viðbrögð. Þegar einn hundur verði ofur æstur hafi hann áhrif á aðra hunda í kringum sig eða í hópnum. Sé það svokölluð „high social arousal“ hegðun sem smiti út frá sér og allir rjúki af stað með tilheyrandi adrenalínflæði. Þetta þurfi ekki að þýða að „aggressjón“ sé til staðar. Oftast sé um að ræða tilhneigingu til að eltast við eitthvað. Kveikjan að slíkri hegðun og framhaldið sé háð mörgum þáttum og því hvort hundarnir mæti hundi sem svari þessum ögrandi aðstæðum, hvort um veiðiham sé að ræða eða bara ofsafengin forvitni. Ekki sé að sjá merki um sterkt veiðieðli í hundunum.

Það sem dýralæknir telur að hafi gerst í umræddu tilviki sé að þegar vegfarandinn, sem verið hafi á göngu með smáhund hafi séð hundana koma hlaupandi hafi hann eðlilega tekið hund sinn í fangið til þess að hinir hundarnir kæmust ekki að honum. Við slík viðbrögð stoppi eltihegðun hundanna skyndilega, aðgengi að smáhundinum sé „blokkerað“ og hundahópurinn reyni að komast að smáhundinum. Þeir séu þó ekki að hoppa upp á manneskjuna til að ráðast á hana heldur til að komast að hundinum. Æsingurinn geti alveg eins stafað af forvitni, að vilja þefa af hundinum og sækja þannig upplýsingar um hann. Vegna þess að hópæsingur er til staðar geti hegðunin virkað gróf eða ofsafengin og skiljanlegt að eigandi smáhundsins taki ekki áhættuna á að láta það ganga yfir sinn hund. Afar mikilvægt sé að það komi fram að það sé óásættanlegt að hundarnir sleppi lausir og valdi þannig ótta og hættu á atvikum sem þessum. Enginn hundanna mundi teljast hættulegur sé tekið mið af hegðun þeirra í skoðun og þessu eina atviki. Það liggi fyrir að mikil vinna og ábyrgð hvíli á eiganda að þetta komi ekki fyrir aftur og að hann sé raunsær á þá vinnu sem felist í því að eiga hóp af hundum.

Á grundvelli skapgerðarmatsins var það afstaða bæjaryfirvalda að umræddir hundar væru ekki hættulegir og ekki væru skilyrði til að fara fram á aflífun þeirra sbr. 17. gr. téðrar samþykktar. Til þess var um leið vísað, sem fram kom í skapgerðarmati að hundarnir hafi sýnt „mjög ókurteisa félagslega hegðun sem auðveldlega geti farið úr böndunum“ og væru hundarnir fjórir „mjög óheppilega samsettur hópur“ sem og að „hundar í hópi bregðast öðruvísi við en ef þeir eru einir, hömluleysi verður meira ríkjandi og það bíður hættunni heim að þeir gangi of langt.“ Var hin kærða ákvörðun reist á þeim rökstuðningi að kærandi hafi gerst brotlegur við 2., 3., 8. og 12. gr. samþykktar um hundahald á Akranesi og væri honum því bannað að halda hunda í sveitarfélaginu, sbr. 2. mgr. 19. gr. samþykktarinnar. Var tekið fram um leið að með vísan til niðurstöðu skapgerðarmats og atviksins 8. ágúst 2025 væri fyrirsjáanlegt að beiðni um hundahald yrði hafnað, bærist hún sveitarfélaginu, sbr. 4. mgr. 3. gr. samþykktarinnar.

Beiting þess úrræðis sem er í 2. mgr. 19. gr. samþykktar um hundahald á Akranesi er háð mati stjórnvalds hverju sinni og þarf þá að gæta að meginreglum stjórnsýsluréttarins, m.a. um meðalhóf sbr. 12 gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Verður ekki ráðið af málsgögnum að afskipti sveitarfélagsins af hundahaldi kæranda hafi verið önnur en þau er varði atburðinn 8. ágúst 2025. Að áliti dýralæknis var um afar óheppilegt tilvik að ræða, sem leiddi til þess að vegfarandi hlaut áverka á litla fingri annarrar handar. Var það þó sérstaklega tekið fram í skýrslu dýralæknis að ef hundur ætli sér að bíta og meiða yrðu áverkarnir umfangsmeiri. Hefur kærandi fært fram sjónarmið þess efnis að hann hafi brugðist við ábendingum dýralæknis með því að setja upp nýja og trausta girðingu sem og að koma upp afmörkuðu hundasvæði í bakgarði. Hundarnir beri nú þrengingarólar öllum stundum og einungis tveir hundar séu úti í garði hverju sinni. Þá hefur kærandi annars vegar lýst sig reiðubúinn að láta gelda tvo af rökkunum og hins vegar til að láta svæfa einn rakkann í viðleitni til að hópurinn verði meðfærilegri. Við þessar aðstæður verður að telja úr hófi að beita strangasta mögulega úrræði samþykktar nr. 782/2010 sem felur í sér að útilokað sé að kærandi geti sýnt fram á að hann uppfylli almenn skilyrði til hundahalds í sveitarfélaginu.

Með hliðsjón af framangreindu þykir rétt að fella hina kærðu ákvörðun úr gildi.

Úrskurðarorð

Felld er úr gildi ákvörðun skipulags- og umhverfisráðs Akraneskaupstaðar frá 1. desember 2025 um að banna tilteknum íbúa að halda hunda í sveitarfélaginu.

mar 06

Love0

UUA2512006 Stekkjarhóll

Með UUA

Árið 2026, föstudaginn 6. mars kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Arnór Snæbjörnsson formaður, Karólína Finnbjörnsdóttir lögmaður og Þorsteinn Þorsteinsson byggingarverkfræðingur.

Fyrir var tekið mál nr. UUA2512006, kæra á þeirri ákvörðun sveitarstjórnar Eyjafjarðarsveitar frá 20. nóvember 2025 að synja um endurupptöku ákvörðunar frá 22. maí s.á. um að synja um gerð deiliskipulags fyrir lóðina Stekkjarhól og breytingu á aðalskipulagi vegna hennar.

Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

Með kæru til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála er barst nefndinni 12. desember 2025, kærir eigandi landspildunnar Stekkjarhóls í Eyjafjarðarsveit, þá ákvörðun sveitarstjórnar Eyjafjarðarsveitar frá 20. nóvember 2025 að synja um endurupptöku ákvörðunar frá 22. maí s.á. um að synja um gerð deiliskipulags fyrir spilduna og breytingu á aðalskipulagi vegna hennar. Er þess krafist að hin kærða ákvörðun verði felld úr gildi. Til vara er þess krafist að lagt verði fyrir sveitarstjórn að taka málið til lögmætrar meðferðar að nýju. Þá er þess krafist að Eyjafjarðarsveit verði gert að greiða kæranda málskostnað fyrir nefndinni.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Eyjafjarðarsveit 24. desember 2025.

Málavextir

Árið 2022 óskaði kærandi eftir skráningu nýrrar lóðar, Stekkjarhóls, í landi jarðarinnar Víðigerðis í Eyjafjarðarsveit, og samþykkti sveitarstjórn skráningu lóðarinnar 11. ágúst s.á. Í fasteignaskrá er hin nýja lóð skráð sem 17,8 ha jörð. Samkvæmt Aðalskipulagi Eyjafjarðarsveitar 2018–2030 er lóðin að mestu á landbúnaðarsvæði. Í kafla 5.5 í greinargerð aðalskipulagsins segir um landbúnaðarsvæði að þau nái yfir allt land jarða eða lögbýla, sbr. ákvæði jarðalaga nr. 81/2004 og ábúðarlaga nr. 80/2004 um land sem nýtt sé til landbúnaðar og að „við skiptingu bújarða breytist landnýting ekki.“ Þá er mælt fyrir um að unnt sé að heimila þrjár byggingarlóðir samtals fyrir íbúðar- eða frístundahús á hverri bújörð án deiliskipulags og að við skiptingu jarða fylgi heimildirnar ekki nema jarðarhlutar séu að lágmarki 30 ha hvor/hver, neðan 300 m.y.s.

Kærandi óskaði hinn 12. febrúar 2024 eftir því við sveitarstjórn að hann fengi að reisa heilsárshús á tilgreindum byggingarreit á lóð sinni. Á fundi sveitarstjórnar 22. s.m. var samþykkt að heimila kæranda að vinna deiliskipulag vegna byggingaráformanna og að kallað yrði eftir skipulagslýsingu skv. 1. mgr. 30. gr. og 1. mgr. 40. gr. skipulagslaga nr. 123/2010. Í fundargerð fundar sveitarstjórnar 3. október 2024 var fært til bókar að breyta þyrfti gildandi aðalskipulagi Eyjafjarðarsveitar til að heimila deiliskipulagslýsingu á svæðinu samkvæmt 1. mgr. 36. gr. skipulagslaga og að sveitarstjórn heimilaði að farið yrði í breytingu á aðalskipulagi. Erindi kæranda um gerð nýs deiliskipulags og breytingu á aðalskipulagi vegna íbúðarlóðar á lóð hans var að endingu synjað af sveitarstjórn á fundi hennar 22. maí 2025 og var fært til bókar í fundargerð að ákvörðunin væri tekin eftir nánari athugun þar sem talið væri að ef breytingin yrði heimiluð væri hún fordæmisgefandi vegna stofnunar jarða undir 30 ha að flatarmáli. Samkvæmt skipulagslýsingu, dags. 8. apríl 2025, sem lá fyrir fundinum fólst í áformunum að skipulögð yrði ein lóð fyrir íbúðarhús á Stekkjarhóli. Í skipulagslýsingunni kom fram að fyrir væru þrjú íbúðarhús á jörðinni Víðigerði og að heimildir aðalskipulags um fjölda íbúðarhúsa utan skipulagðra íbúðarsvæða væru því fullnýttar og lýsingin tæki því einnig til breytingar á aðalskipulagi um að bætt yrði við nýju íbúðarsvæði á landbúnaðarsvæði.

Með bréfi, dags. 23. september 2025, fór kærandi fram á endurupptöku ákvörðunar um að synja erindinu og var beiðni hans synjað á fundi sveitarstjórnar 20. nóvember s.á. Er það hin kærða ákvörðun í máli þessu.

Málsrök kæranda

Af hálfu kæranda er vísað til þess að hann hafi lagt í verulegan kostnað og vinnu við skipulagsgerð í trausti samþykkis sveitarstjórnar um að aðal- og deiliskipulagi yrði breytt. Brotið hafi verið gegn óskráðri meginreglu stjórnsýsluréttar um réttmætar væntingar og það sé í andstöðu við vandaða stjórnsýsluhætti að hafna erindinu án þess að forsendur þess hefðu breyst. Það samræmist ekki vönduðum stjórnsýsluháttum að stjórnvald hvetji borgara til umsvifamikillar skipulagsvinnu til þess eins að hafna síðar á forsendum sem hafi legið fyrir í upphafi. Vísað sé til úrskurða úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála í málum nr. 92/2022 og 70/2024, sem kveðnir hafi verið upp 20. janúar 2023 og 8. október 2024, þar sem ákvörðun um að synja um breytingu á deiliskipulagi hafi verið ógilt, m.a. vegna þess að fyrri málsmeðferð og breytingar á aðalskipulagi hefðu gefið tilefni til væntinga sem hefðu kallað á „ríka rökstuðningsskyldu við viðsnúning.“ Þá sé vísað til álita umboðsmanns Alþingis í málum nr. 9116/2016 og 2525/1998.

Hin kærða ákvörðun brjóti gegn jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Synjunin hafi verið rökstudd með því að samþykki yrði fordæmisgefandi varðandi stofnun jarða undir 30 ha að flatarmáli, en fyrir liggi að slíkt fordæmi sé þegar til staðar á lóðinni Espilaut við Espihól. Í úrskurði úrskurðarnefndarinnar í máli nr. 182/2024 frá 27. febrúar 2025 hafi ákvörðun sveitarstjórnar verið felld úr gildi vegna þess að ekki hafi verið færð fram efnisleg rök fyrir misræmi í nýtingarheimildum á milli sambærilegra lóða á sama svæði. Ekki hafi verið færð fram málefnaleg rök fyrir því að Espilaut hafi fengið undanþágu en Stekkjarhóll ekki. Almenn tilvísun í „vernd landbúnaðarlands“ dugi ekki þegar sýnt hafi verið fram á að landið sem hér um ræði, melur, henti síður til ræktunar. Sveitarstjórn hafi byggt á því að erindið stríði gegn aðalskipulagi, en hafi ekki rannsakað eða rökstutt hvernig aðstæður á Stekkjarhóli, t.d. landgæði, séu frábrugðnar þeim tilvikum þar sem undanþágur hafi verið veittar. Hafi hin kærða ákvörðun því brotið gegn bæði rannsóknarreglu 10. gr. og rökstuðningsreglu 22. gr. stjórnsýslulaga. Í úrskurði úrskurðarnefndarinnar í máli nr. 31/2022 sem kveðinn hafi verið upp 22. desember 2022 hafi synjun um breytingu á deiliskipulagi verið felld úr gildi vegna ófullnægjandi rökstuðnings, þar sem sveitarfélagið hafi ekki skýrt nægilega af hverju umsókn hafi verið hafnað miðað við fyrri breytingar á svæðinu. Brotið hafi verið gegn meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga. Algjör synjun sé verulega íþyngjandi þegar litið sé til þess kostnaðar sem kærandi hafi lagt í málið að undirlagi sveitarfélagsins. Hafi sveitarstjórn borið að kanna hvort markmiðum aðalskipulags mætti ná með vægari úrræðum, t.d. með skilyrtu samþykki eða sérstökum skilmálum í deiliskipulagi í stað þess að hafna því alfarið eftir langt ferli.

Málsrök Eyjafjarðarsveitar

Af hálfu Eyjafjarðarsveitar er þess krafist að öllum kröfum kæranda verði hafnað, enda séu engar forsendur til að ógilda ákvörðun sveitarstjórnar frá 20. nóvember 2025 um synjun endurupptöku, sem hafi bæði verið lögmæt og málefnaleg. Ákvörðunin hafi hvorki byggt á ófullnægjandi né röngum upplýsingum um málsatvik og engin atvik hafi breyst. Þá hafi synjunin hvorki falið í sér boð né bann. Ekki hafi því verið uppfyllt skilyrði til endurupptöku samkvæmt 24. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Afgreiðsla sveitarstjórnar frá 22. maí 2025 byggi á skýrum ákvæðum aðalskipulags og stefnumörkun sem þar sé að finna. Verði ekki séð að efni eða heimildir hafi verið til að víkja frá gildandi skipulagi og raska þar með grundvelli þess. Ekkert liggi fyrir í málinu um að atvik hafi breyst verulega frá því ákvörðun var tekin. Þá verði, eins og hér standi á, ekki séð að efni séu til þess að sveitarstjórn afturkalli fyrri ákvörðun sína í krafti heimilda 25. gr. stjórnsýslulaga.

Því sé hafnað að kærandi hafi mátt vera með réttmætar væntingar um að fá skipulagsbreytingar samþykktar. Þótt honum hafi verið heimilað að vinna áfram tillögu að nýju deiliskipulagi og breytingu á aðalskipulagi hafi það ekki falið í sér fullnaðarákvörðun eða fyrirheit um samþykki. Ljóst hafi mátt vera að endanlegar tillögur yrðu háðar samþykki sveitarstjórnar að loknu umsagnarferli. Þrátt fyrir að óheppilegt megi vera að það hafi fyrst verið þegar skipulagslýsing hafi komið til afgreiðslu í sveitarstjórn að vinna við breytingu skipulags var stöðvuð, verði ekki litið hjá því að gerð skipulagslýsingar marki upphaf formlegrar vinnu við gerð eða breytingu á skipulagsáætlun, sbr. gr. 4.2.2. og 5.2.2. í skipulagsreglugerð nr. 90/2013. Telja verði að þá sé eðlilegt að ítarleg skoðun fari fram á skipulagsáformum og sérstaklega m.t.t. samræmis við gildandi skipulagsáætlanir. Rannsóknarregla stjórnsýsluréttarins geri einmitt ráð fyrir að endanleg ákvörðun sé tekin á grundvelli atvika og upplýsinga sem leidd séu í ljós við málsmeðferðina. Ekki verði séð að önnur úrræði en synjun hafi getað komið til greina í málinu. Tillögur að hugsanlegum lausnum hafi mátt finna í tölvupósti sveitarstjóra til lögmanns kæranda, dags. 26. september 2025. Þá hafi kæranda verið boðið að fá greiddan útlagðan kostnað vegna vinnu sem hann hefði lagt í á fyrri stigum þegar honum hefði verið heimilað að vinna tillögur áfram. Sveitarfélagið hafi því komið til móts við kæranda og reynt að finna lausnir, en kærandi hafnað þeim umleitunum. Hlíting við ákvæði gildandi skipulagsáætlana við afgreiðslu beiðni um breytingu á aðals- og deiliskipulagi geti ekki talist brot á meðalhófi.

Í tilviki Espilautar hafi verið um að ræða þrönga undantekningu og málefnaleg rök legið að baki afgreiðslu sveitarstjórnar. Þar hafi verið ljóst strax frá upphafi að til stæði að reisa íbúðarhús á skika sem ekki hafi talist til góðs landbúnaðarlands og ljóst hefði verið að gæti ekki nýst sem slíkur. Grundvallarmunur sé á málum þar sem fyrir liggi í upphafi að úr landbúnaðarjörð skyldi aðeins „skipt einni lóð undir íbúðarhús“ en ekki hafi verið tekinn verulegur hluti lands undan bújörð í rekstri. Þær aðstæður séu ekki fordæmisgefandi fyrir mál þetta og veiti ekki heimildir til að víkja almennt frá skilmálum aðalskipulags. Ákvæði skipulagsins gildi og veigamikil rök þurfi að koma til svo leitast verði við að heimila undanþágur.

Viðbótarathugasemdir kæranda

Af hálfu kæranda er byggt á því að skilyrði fyrir endurupptöku samkvæmt 24. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 hafi verið uppfyllt þar sem ákvörðun sveitarstjórnar frá 22. maí 2025 hafi byggt á ófullnægjandi upplýsingum um landgæði og röngu mati á lagalegu fordæmisgildi Espilautar. Kærandi hafi bent á að landið í Stekkjarhóli sé melur og skóglendi og henti því síður til hefðbundins landbúnaðar. Sveitarfélagið hafi engin gögn lagt fram sem sýni fram á að Stekkjarhóll sé betra landbúnaðarland en Espilaut. Rökstuðningur sveitarfélagsins vegna Espilautar hafi ítrekað breyst, í upphafi verið vísað til kynslóðaskipta sem reynst hefði „hugarburður“ og rökstuðningnum þá verið breytt. Sýni þetta að sveitarfélagið beiti „ad hoc“ rökstuðningi til að liðka fyrir einum aðila en neiti öðrum um sömu meðferð. Sveitarfélagið hafi ekki sýnt fram á efnislegan mun á málunum sem réttlæti að vikið sé frá 30 ha reglunni í einu tilviki en henni beitt af hörku í öðru. Um tillögu sveitarfélagsins að lausn í málinu sé bent á að hún hafi falist í því að stækka jörðina tímabundið yfir 30 ha og minnka hana svo aftur síðar. Það sé hvorki í anda vandaðra stjórnsýsluhátta né unnt að álíta lögmæta eða eðlilega stjórnsýslu að hvetja borgara til að fara í kringum reglur með málamyndagerningum til að uppfylla formskilyrði tímabundið. Sú staðreynd að sveitarfélagið hafi verið reiðubúið til að leggja til slíka krókaleið leiði í ljós að efnisleg rök um vernd landbúnaðarlands vegi ekki þungt.

Sveitarfélagið hafi ekki aðeins samþykkt eina beiðni kæranda heldur hafi verið um að ræða ferli sem spannað hafi tvö ár með ítrekuðum jákvæðum ákvörðunum þess. Þannig hafi sveitarstjórn samþykkt skráningu landspildunnar í ágúst 2022, samþykkt vinnslu deiliskipulagsins í febrúar 2024 og samþykkt vinnslu breytinga á aðalskipulagi í október 2024. Kærandi hafi því lagt í umtalsverðan kostnað og vinnu í trausti þessara ákvarðana. Í máli nr. 70/2024 hafi úrskurðarnefndin staðfest að fyrri samþykktir stjórnvalds, jafnvel þótt endanlegt leyfi lægi ekki fyrir í sömu mynd, sköpuðu kæranda réttmætar væntingar sem stjórnvald yrði að virða eða rökstyðja frávik frá með veigamiklum hætti. Ámælisvert sé að stjórnvald hvetji borgara til kostnaðarsamrar skipulagsvinnu, sbr. tölvupósta sem finna megi í gögnum málsins, vitandi af stefnu sem það hyggist síðar nota til að hafna erindinu. Brjóti slík stjórnsýsla í bága við þau sjónarmið sem fram komi í áliti umboðsmanns Alþingi í máli nr. 5958/2010 þar sem fram komi að stjórnvöld verði að gæta þess að skapa ekki réttaróvissu með misvísandi skilaboðum.

Niðurstaða

Í máli þessu er deilt um lögmæti þeirrar ákvörðunar sveitarstjórnar Eyjafjarðarsveitar frá 20. nóvember 2025 að synja um endurupptöku ákvörðunar frá 22. maí s.á. um að synja um gerð deiliskipulags fyrir lóðina Stekkjarhól og um breytingu á aðalskipulagi vegna áforma kæranda um að reisa þar íbúðarhús. Kæruheimild til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála vegna ákvarðana sem teknar eru samkvæmt skipulagslögum nr. 123/2010 er í 52. gr. laganna og barst kæra í máli þessu innan kærufrests.

Ákvarðanir sem Skipulagsstofnun og ráðherra ber að skipulagslögum að staðfesta verða ekki bornar undir úrskurðarnefndina, sbr. 1. mgr. sömu lagagreinar. Í 3. mgr. 29. gr. skipulagslaga kemur fram að aðalskipulag sé háð samþykki sveitarstjórnar og staðfestingu Skipulagsstofnunar og ráðherra í þeim tilvikum sem hann skal staðfesta aðalskipulag. Hin kærða ákvörðun er tvíþætt og varðar annars vegar aðalskipulag og hins vegar deiliskipulag. Brestur úrskurðarnefndina vald til að taka þann þátt sem varðar aðalskipulag til endurskoðunar og verður þeim hluta kærunnar því vísað frá úrskurðarnefndinni.

Samkvæmt 1. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefndina er það hlutverk nefndarinnar að úrskurða í kærumálum vegna stjórnvaldsákvarðana og í ágreiningsmálum vegna annarra úrlausnaratriða á sviði umhverfis- og auðlindamála eftir því sem mælt er fyrir um í lögum á því sviði. Tekur úrskurðarnefndin því lögmæti kærðrar ákvörðunar til endurskoðunar en tekur ekki nýja ákvörðun í málinu eða leggur fyrir stjórnvöld að framkvæma tilteknar athafnir. Kærandi hefur í máli þessu uppi kröfu um að sveitarstjórn verði gert að taka málið til lögmætrar meðferðar að nýju, en úr því úrlausnarefni er leyst með úrskurði nefndarinnar um það hvort fallist verði á kröfu kæranda um ógildingu hinnar kærðu ákvörðunar. Verður því ekki tekin sérstök afstaða til þeirrar kröfu kæranda. Þá er ekki fyrir hendi heimild í lögum fyrir úrskurðarnefndina til að ákvarða greiðslu málskostnaður til handa aðilum máls og verður því ekki tekin afstaða til þeirrar kröfu kæranda.

—–

Samkvæmt 24. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 á aðili máls á rétt á því að mál sé tekið til meðferðar á ný ef ákvörðun hefur byggst á ófullnægjandi eða röngum upplýsingum um málsatvik, sbr. 1. tl. 1. mgr., eða íþyngjandi ákvörðun um boð eða bann hefur byggst á atvikum sem breyst hafi verulega frá því að ákvörðun var tekin, sbr. 2. tl. 1. mgr. ákvæðisins. Almennt hefur verið litið svo á að synjun um endurupptöku sé stjórnvaldsákvörðun þar sem hún feli í sér bindandi niðurstöðu eða úrlausn um rétt eða skyldu borgaranna. Í stjórnsýslurétti hefur verið litið svo á að ákvæði 1. mgr. 24. gr. stjórnsýslulaga sé ekki tæmandi um hvenær stjórnvaldi sé skylt að endurupptaka mál að beiðni málsaðila. Í athugasemdum við ákvæðið í frumvarpi því er varð að stjórnsýslulögum segir að aðili máls geti átt rétt til endurupptöku máls í fleiri tilvikum en þar greini, ýmist á grundvelli lögfestra reglna eða óskráðra. Við mat á því hvort endurupptaka eigi mál þar sem bent er á annmarka á ákvörðun á grundvelli óskráðra reglna stjórnsýsluréttar ber að líta til eðlis máls og málsatvika allra og hvort til staðar hafi verið svo verulegur annmarki að leiða megi líkur á að haft hafi áhrif á efni ákvörðunar.

Af hálfu kæranda hafa verið færð fram ýmis sjónarmið um að brotið hafi verið gegn meginreglum stjórnsýsluréttar og er sérstaklega vísað til jafnræðis-, rannsóknar-, meðalhófs- og rökstuðningsreglu ásamt því að kærandi telur sig hafa haft réttmætar væntingar um að niðurstaða sveitarstjórnar yrði önnur. Þá hafi málsmeðferðin ekki verið í samræmi við vandaða stjórnsýsluhætti. Ennfremur hefur kærandi vísað til þess að ákvörðun sveitarstjórnar frá 22. maí 2025 hafi byggt á ófullnægjandi upplýsingum um landgæði og að litið hafi verið hjá sambærilegu máli sem fengið hafi aðra úrlausn og varðað hafi fasteignina Espilaut.

Samkvæmt lögum nr. 123/2010 er vald til að skipuleggja land innan marka sveitarfélags í höndum sveitarstjórna, sbr. 3. mgr. 3. gr. laganna. Annast þær jafnframt og bera ábyrgð á gerð aðal- og deiliskipulags skv. 29. og 38. gr. sömu laga. Getur landeigandi óskað eftir því við sveitarstjórn að gerð sé tillaga að deiliskipulagi eða breytingu á deiliskipulagi á sinn kostnað skv. 2. mgr. 38. gr. sömu laga, en ekki verður talið að landeigandi eigi lögvarða kröfu á grundvelli nefnds ákvæðis til þess að knýja skipulagsyfirvöld til deiliskipulagsgerðar. Aftur á móti ber sveitarstjórn við meðferð slíkra beiðna að gæta að málsmeðferðarreglum stjórnsýsluréttarins og byggja ákvörðun á málefnalegum sjónarmiðum. Í tilefni af þeim sjónarmiðum kæranda að hann hafi verið hvattur til að ráðast í skipulagsgerð með tilheyrandi kostnaði má átelja slíkar aðstæður, séu þær fyrir hendi. Það breytir þó ekki þeirri niðurstöðu að hann gat ekki átt réttmætar væntingar til þess að áform hans um breytingu á skipulagi yrðu samþykkt af sveitarstjórn.

Í skipulagslýsingu sem stafaði frá kæranda, dags. 8. apríl 2025, kom fram að heimild „um fjölda íbúðarhúsa utan skipulagðra íbúðarsvæða“ á jörðinni Víðigerði væri fullnýtt. Þá kom fram að breytingin fælist í því að bætt yrði við nýju íbúðarsvæði á svæði sem fyrir væri skilgreint sem landbúnaðarsvæði og væri breytingin tilkomin vegna þeirra áforma landeiganda að byggja eitt íbúðarhús. Á tillögu að deiliskipulagsuppdrætti sem fylgdi skipulagslýsingunni var sýndur fyrirhugaður byggingarreitur og aðkomuvegur. Kom þar m.a. fram að forsenda deiliskipulagsvinnunnar væri breyting á núverandi aðalskipulagi sem væri kynnt samhliða deiliskipulaginu. Á fundi sveitarstjórnar 22. maí 2025 var erindi kæranda synjað.

Með synjun á breytingu aðalskipulags brustu forsendur fyrir frekari málsmeðferð nýs deiliskipulags fyrir lóð kæranda. Til samanburðar var það þáttur í gerð nýs deiliskipulags fyrir fasteignina Espilaut, sem kærandi hefur bent á til samanburðar við sitt mál, að samhliða var gerð breyting á aðalskipulagi þess svæðis.

Að framanröktu virtu verður ekki fallist á það með kæranda að hin kærða ákvörðun um synjun um endurupptöku máls hafi byggt á ófullnægjandi eða röngum upplýsingum, svo sem varðandi gæði lands. Verður ekki heldur séð að atvik málsins, eins og þau liggja fyrir úrskurðarnefndinni, hafi breyst frá því hin kærða ákvörðun var tekin né heldur að endurupptaka þess væri til þess fallin að leiða til annarrar niðurstöðu.

Að framangreindu virtu verður ekki fallist á kröfu kæranda um ógildingu hinnar kærðu ákvörðunar.

Úrskurðarorð

Hafnað er kröfu kæranda um að ógilda þá ákvörðun sveitarstjórnar Eyjafjarðarsveitar frá 20. nóvember 2025 að synja um endurupptöku ákvörðunar frá 22. maí s.á. um að synja um gerð deiliskipulags fyrir lóðina Stekkjarhól.

Að öðru leyti er kærumáli þessu vísað frá úrskurðarnefndinni.

mar 06

Love0

UUA2602024 Hlaðbær

Með UUA

Árið 2026, föstudaginn 6. mars, tók Arnór Snæbjörnsson, formaður úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, með heimild í 3. mgr. 3. gr. laga nr. 130/2011, fyrir:

Mál nr. UUA26022024, kæra á ákvörðun byggingarfulltrúans í Reykjavík frá 2. desember 2025 um að samþykkja umsókn um byggingarleyfi fyrir tveimur færanlegum kennslustofum auk tengibyggingar á lóð nr. 17 við Hlaðbæ.

Í málinu er nú kveðinn upp til bráðabirgða svofelldur

úrskurður

um kröfu kæranda um stöðvun framkvæmda:

Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 22. febrúar 2026, er barst nefndinni sama dag, kærir eigandi, Hábæ 42, Reykjavík, þá ákvörðun byggingarfulltrúans í Reykjavík frá 2. desember 2025 um að samþykkja umsókn um byggingarleyfi fyrir tveimur færanlegum kennslustofum auk tengibyggingar á lóð nr. 17 við Hlaðbæ. Er þess krafist að byggingarleyfið verði fellt úr gildi sem og að hverfisskipulag Árbæjar verði úrskurðað ógilt. Til vara er þess krafist að fram fari grenndarkynning vegna byggingarframkvæmda á lóðinni.

Með kæru er barst úrskurðarnefndinni 22. febrúar 2026 kæra eigendur, Hábæ 44, sömu ákvörðun. Verður kærumál það, sem er nr. UUA2602025, sameinað máli þessu enda þykja hagsmunir kærenda ekki standa því í vegi.

Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Reykjavíkurborg 26. febrúar 2026.

Málsatvik og rök

Á afgreiðslufundi byggingarfulltrúans í Reykjavík 2. desember 2025 var samþykkt umsókn um byggingarleyfi fyrir tveimur færanlegum kennslustofum auk tengibyggingar sem ætlað er að hýsa 24 börn og 5 starfsmenn á lóð nr. 17 við Hlaðbæ.

Kærendur vísa til þess að hverfisskipulag Árbæjar heimili byggingu 220 m² færanlegra kennslustofa, en að þær framkvæmdir sem eigi sér stað á lóðinni bendi til að ekki sé ætlunin að reisa þar tímabundið mannvirki heldur varanlega byggingu sem sé ætlað að standa þar til framtíðar. Ekki sé skilgreindur byggingarreitur á umræddri lóð sem sé bagalegt í ljósi þess hve stutt sé í næstu íbúðarhús í Hábæ. Það sé lágmarkskrafa að framkvæmdir verði stöðvaðar og þær grenndarkynnar þar sem staðsetning mannvirkisins á lóðinni sé rökstudd.

Af hálfu Reykjavíkurborgar er þess krafist að beiðni um stöðvun framkvæmda sé hafnað þar sem ekkert í gögnum málsins bendi til þess að annmarkar hafi verið á útgáfu hins umdeilda byggingarleyfis. Þá sé vísað til þess að kærufrestur sé liðinn, enda hafi byggingarleyfið verið gefið út 13. janúar 2026 og hverfisskipulag fyrir Ártúnsholt, Árbæ og Selás verið birt í B-deild Stjórnartíðinda 31. október 2019.

Niðurstaða

Í 1. mgr. 5. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála er tekið fram að kæra til úrskurðarnefndarinnar fresti ekki réttaráhrifum kærðrar ákvörðunar en jafnframt er kæranda þar heimilað að krefjast stöðvunar framkvæmda til bráðabirgða séu þær hafnar eða yfirvofandi. Með sama hætti er kveðið á um það í 29. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 að kæra til æðra stjórnvalds fresti ekki réttaráhrifum ákvörðunar en þó sé heimilt að fresta réttaráhrifum hinnar kærðu ákvörðunar til bráðabirgða meðan málið sé til meðferðar hjá kærustjórnvaldi þar sem ástæður mæli með því. Tilvitnuð lagaákvæði bera með sér að meginreglan sé sú að kæra til æðra stjórnvalds fresti ekki réttaráhrifum kærðrar ákvörðunar og séu heimildarákvæði fyrir frestun framkvæmda kærðar ákvörðunar undantekning frá nefndri meginreglu sem skýra beri þröngt. Verða því að vera ríkar ástæður eða veigamikil rök fyrir ákvörðun um stöðvun framkvæmda. Almennt mælir það á móti því að fallast á kröfu um stöðvun ef fleiri en einn aðili eru að máli og þeir eiga gagnstæðra hagsmuna að gæta. Einnig geta komið til álita þau tilvik þar sem kæruheimild verður í raun þýðingarlaus ef framkvæmdir eru ekki stöðvaðar, svo sem ef sú framkvæmd sem krafist er stöðvunar á er óafturkræf.

Í máli þessu er gerð krafa um stöðvun framkvæmda á grundvelli samþykkts byggingarleyfis sem felur í sér heimild til að koma fyrir tveimur færanlegum kennslustofum auk tengibyggingar á lóð nr. 17 við Hlaðbæ. Með hliðsjón af framangreindum lagaákvæðum og þeim sjónarmiðum sem liggja þeim að baki og því að um er að ræða afturkræfar framkvæmdir, verður ekki talin knýjandi þörf á að stöðva þær á meðan málið er til meðferðar hjá úrskurðarnefndinni. Verður kröfu kærenda þar um því hafnað.

Úrskurðarorð

Hafnað er kröfu kærenda um stöðvun framkvæmda til bráðabirgða á grundvelli hinnar kærðu ákvörðunar byggingarfulltrúa.

161/2025 Kollafjörður

UUA2602029 Garðavegur

UUA2512013 Menntasveigur

UUA2602023 Gilsá á Völlum

UUA2512016 Smyrlahraun

UUA2602018 Klettatröð

UUA2512009 Sindragata

UUA2512015 Bann við hundahaldi

UUA2512006 Stekkjarhóll

UUA2602024 Hlaðbær

Um okkur

Opnunartími