UUA2602023 Gilsá á Völlum

Árið 2026, föstudaginn 13. mars, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Unnþór Jónsson varaformaður, Aðalheiður Jóhannsdóttir prófessor og Þorsteinn Þorsteinsson byggingar­verkfræðingur.

Fyrir var tekið mál nr. UUA2602023, kæra á ákvörðun Umhverfis- og orkustofnunar frá 22. janúar 2026 um veitingu rannsóknarleyfis til Orkusölunnar ehf. vegna fyrir­hugaðrar vatnsaflsvirkjunar á vatnasviði Gilsár á Völlum í Múlaþingi. 

Í málinu er nú kveðinn upp til bráðabirgða svofelldur

úrskurður

um kröfu kærenda um frestun réttaráhrifa:

1. Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 20. febrúar 2026, er barst nefndinni sama dag, kæra eigendur vegna Stóra Sandfells 1, eigendur vegna Stóra Sandfells, eigandi vegna Arnkelsgerðis, Grófargerðis og Stóra Sandfells 2, eigendur vegna Arnkelsgerðis, eigendur vegna Tunguhaga og eigandi vegna Ásgarðs, þá ákvörðun Umhverfis- og orkustofnunar frá 22. janúar 2026 að veita Orkusölunni ehf. rannsóknarleyfi vegna fyrirhugaðrar vatnsafls­virkjunar á vatnasviði Gilsár á Völlum í Múlaþingi. Er þess krafist að hin kærða ákvörðun verði felld úr gildi í heild sinni eða að hluta, að því leyti sem hún taki til jarða kærenda. Jafnframt er þess krafist að réttaráhrifum hinnar kærðu ákvörðunar verði frestað til bráðabirgða og að framkvæmdir verði ekki heimilaðar á meðan málið sé til meðferðar fyrir úrskurðarnefndinni. Verður nú tekin afstaða til þeirrar kröfu.

2. Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Umhverfis- og orkustofnun 2. mars 2026.

Málsatvik og rök

3. Með erindi Orkusölunnar ehf. til Umhverfis- og orkustofnunar, dags. 17. júlí 2025, sótti félagið um leyfi til rannsókna til sjö ára á vatnasviði Gilsár á Völlum í Múlaþingi vegna fyrirhugaðrar vatnsaflsvirkjunar með uppsettu afli á bilinu 3–7 MW. Byggðist umsóknin á ákvæðum 40. gr. raforkulaga nr. 65/2003 og lögum nr. 57/1998 um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu. Hinn 22. janúar 2026 gaf stofnunin út umsótt leyfi til handa félaginu. Samkvæmt rannsóknar­áætlun er fylgdi með umsókn leyfishafa verður á fyrsta ári gert hæðarlínukort og framkvæmdar GPS mælingar ásamt því að mæla vatnshæð og rennsli í Gilsá. Þá verður samkvæmt áætluninni gerðar jarðfræðirannsóknir, þar sem m.a. verða grafnar könnunargryfjur, á öðru ári.

4. Kærendur vísa til þess að þeim hafi ekki verið gefinn kostur á að koma að efnislegum and­mælum við því raski sem hið kærða leyfi heimili á landi þeirra. Ekkert sé vitað um umfang fram­kvæmdanna né staðsetningu. Þar sem ekki liggi fyrir hvar eigi að raska jörðinni hafi Umhverfis- og orkustofnun ekki rannsakað áhrif framkvæmdarinnar á hagsmuni kærenda með fullnægjandi hætti. Að veita leyfishafa opna heimild fyrir könnunargryfjum, án stað­setningar eða nánari útfærslu, gangi gegn meðalhófi og raski friðhelgi eignarréttar kærenda úr hófi.

5. Veiting rannsóknarleyfisins jafngildi eignarnámi eða afnotanámi, en Umhverfis- og orku­stofnun bresti lagaheimild til að taka land eignarnámi/afnotanámi í þeim tilgangi að þar verði stundaðar rannsóknir þriðja aðila. Kærendur muni hvorki samþykkja né semja um nýtingu Gilsár til raforkuframleiðslu. Á svæðinu sem fyrirhugað sé að rannsaka séu votlendi, fossar og birkiskógar sem njóti sérstakrar verndar skv. 61. gr. laga nr. 60/2013 um náttúruvernd auk þess sem fyrir liggi ábendingar Minjastofnunar um óskráðar fornminjar, steingervinga o.fl. Ljóst sé að stórvirkar vinnuvélar verði sendar um svæðið, en í umsókn leyfishafa komi fram að notast verði við beltagröfu sem ekið verði bæði á vegslóðum og utan þeirra. Um sé að ræða stórvirka vinnuvél sem valdi miklu raski.

6. Hið kærða leyfi heimili leyfishafa að hefja undirbúning og framkvæmdir, þar með talið jarðrask og akstur utan vega, sem geti valdið varanlegum spjöllum á viðkæmum gróðri og jarðminjum. Verði framkvæmdir hafnar áður en skorið verði úr um lögmæti leyfisins geti hagsmunir kærenda og náttúruverndargildi svæðisins orðið fyrir óbætanlegu tjóni.

7. Umhverfis- og orkustofnun tók ekki afstöðu til kröfu kærenda um frestun réttaráhrifa. Af hálfu leyfishafa hefur því verið lýst yfir að engin áform séu um vettvangsathuganir á næstu tveimur til þremur mánuðum og að ekki sé gerð athugasemd við frestun réttaráhrifa hins kærða leyfis.

Niðurstaða

8. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála frestar kæra til nefndarinnar ekki réttaráhrifum ákvörðunar en kærandi getur þó krafist úrskurðar um stöðvun framkvæmda til bráðabirgða séu þær hafnar eða yfirvofandi. Sé um að ræða ákvörðun sem ekki felur í sér heimild til framkvæmda getur úrskurðarnefndin með sömu skilmálum frestað réttaráhrifum hennar komi fram krafa um það af hálfu kæranda, sbr. 3. mgr. 5. gr. Hefur úrskurðarnefndin á grundvelli þessa ákvæðis sjálfstæða heimild til frestunar réttaráhrifa í tengslum við meðferð kærumáls, en sú heimild er undantekning frá þeirri meginreglu að kæra fresti ekki réttaráhrifum ákvörðunar og ber því að skýra hana þröngt.

9. Í athugasemdum með 5. gr. í frumvarpi því sem varð að lögum nr. 130/2011 er tekið fram að ákvæði greinarinnar byggist á almennum reglum stjórnsýsluréttar um réttaráhrif kæru og heimild úrskurðaraðila til að fresta réttaráhrifum ákvörðunar, sbr. 29. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Í athugasemdum með þeirri grein í frumvarpi til stjórnsýslulaga er tiltekið að heimild til frestunar réttaráhrifa þyki nauðsynleg þar sem kæruheimild geti ella orðið þýðingarlaus. Einnig kemur fram að almennt mæli það á móti því að réttaráhrifum ákvörðunar sé frestað ef til staðar séu mikilvægir almannahagsmunir, t.d. þar sem ákvörðun hefur að markmiði að koma í veg fyrir hættuástand. Það mæli hins vegar með því að fresta réttaráhrifum ákvörðunar ef aðili máls sé aðeins einn og ákvörðunin er íþyngjandi fyrir hann, veldur honum t.d. tjóni. Þetta sjónarmið vegi sérstaklega þungt í þeim tilvikum þar sem erfitt yrði að ráða bót á tjóninu, enda þótt ákvörðunin yrði síðar felld úr gildi af hinu æðra stjórnvaldi.

10. Kærendur hafa vísað til þess að hið kærða leyfi heimili leyfishafa rask á viðkvæmum gróðri og jarðminjum á landi í þeirra eigu. Geti hagsmunir þeirra og náttúruverndargildi svæðisins þannig orðið fyrir óbætanlegu tjóni. Aftur á móti liggur að framkvæmdir eru ekki hafnar og hefur leyfishafi upplýst um að ekki sé fyrirhugað að hefja rannsóknir fyrr en eftir tvo til þrjá mánuði. Þá er og ljóst að ekki er gert ráð fyrir jarðfræðirannsóknum með tilheyrandi raski fyrr en á öðru ári rannsóknarinnar, en vænta má efnisúrskurðar í máli þessu fyrir þann tíma.

11. Með hliðsjón af framangreindu verður ekki talin knýjandi þörf á að fresta réttaráhrifum hinnar kærðu ákvörðunar á meðan málið er til meðferðar hjá úrskurðarnefndinni. Verður því kröfu kærenda þar um hafnað.

12. Rétt þykir þó að taka fram að leyfishafi ber áhættu af úrslitum kærumálsins kjósi hann að hefja framkvæmdir áður en niðurstaða máls þessa liggur fyrir.

Úrskurðarorð

Hafnað er kröfu kærenda um frestun réttaráhrifa til bráðabirgða samkvæmt hinu kærða leyfi.