UUA2512016 Smyrlahraun

Árið 2026, föstudaginn 13. mars, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Unnþór Jónsson varaformaður, Aðalheiður Jóhannsdóttir prófessor og Þorsteinn Þorsteinsson byggingar­verkfræðingur.

Fyrir var tekið mál nr. UUA2512016, kæra á ákvörðun bæjarstjórnar Hafnarfjarðar frá 19. nóvember 2025 um að samþykkja breytingu á deiliskipulaginu Miðbær Hraun vestur vegna lóðar nr. 1 við Smyrlahraun.

Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur

úrskurður:

1. Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 30. desember 2025, er barst nefndinni sama dag, kæra eigendur, Hverfisgötu 23b, Hafnarfirði, þá ákvörðun bæjarstjórnar Hafnarfjarðar að samþykkja breytingu á deiliskipulaginu Miðbær Hraun vestur vegna lóðar nr. 1 við Smyrlahraun. Er þess krafist að ákvörðunin verði felld úr gildi. Til vara er þess krafist að felld verði úr gildi heimild til stækkunar íbúðarhússins að Smyrlahrauni 1. 

2. Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Hafnarfjarðarkaupstað 15. janúar 2026.

Málavextir

3. Hinn 23. ágúst 2023 tók bæjarráð Hafnarfjarðar fyrir umsókn lóðarhafa Smyrlahrauns 1 um að stækka lóðina úr 326,2 m² í 360,2 m². Á fundinum var lögð fram umsögn umhverfis- og skipulagssviðs þar sem tekið var jákvætt í erindið. Samþykkti bæjarráð umsókn lóðarhafa. Lóðarhafi og sveitarfélagið gerðu með sér nýjan lóðarleigusamning 27. s.m. þar sem stærð lóðarinnar var tilgreind 360,2 m². Þrátt fyrir framangreint var skráð í greinargerð deili­skipulagsins Miðbær Hraun vestur, sem tók gildi 12. mars 2019 með birtingu auglýsingar í B-deild Stjórnartíðinda, að greind lóð væri 326,2 m² að stærð.

4. Á afgreiðslufundi skipulagsfulltrúa 26. mars 2025 var lögð fram tillaga að breytingu á deili­skipulagi svæðisins vegna lóðarinnar Smyrlahraun 1 „í samræmi við samþykkt frá árinu 2023.“ Fól tillagan í sér að lóðin yrði stækkuð úr 326,2 m² í 360,2 m² og hámarksbyggingarmagn aukið um 16 m², en samhliða myndi nýtingarhlutfall lóðarinnar lækka úr 0,65 í 0,63. Einnig fólst í tillögunni heimild til að reisa létta viðbyggingu til norðausturs ofan á bílgeymslu. Í kjölfar fundarins var tillagan grenndarkynnt frá 2. apríl 2025 til 7. maí s.á.

5. Á afgreiðslufundi skipulags- og byggingarráðs 18. september 2025 var málið tekið fyrir að nýju. Greint frá var því að athugasemdir hefðu borist á kynningartíma og var lögð fram saman­tekt á þeim ásamt tillögu að breyttu deiliskipulagi. Fólust breytingarnar í því að bætt var við skuggagreiningum, grunnmynd og sniðmynd með hæðarupplýsingum af fyrirhugaðri við­byggingu. Í greinargerð deiliskipulagstillögunnar voru einnig settir skilmálar varðandi hæð og staðsetningu viðbyggingarinnar auk þess sem fyrirhugaðri stærð hennar var breytt úr 16,0 m² í 15,75 m². Var samþykkt að uppfærð tillaga yrði grenndarkynnt. Var það gert 29. s.m. og frestur til að koma að athugasemdum veittur til 27. október s.á. Frekari athugasemdir bárust á kynningartíma uppfærðrar tillögu. Hinn 13. nóvember s.á. tók skipulags- og byggingarráð málið fyrir að nýju þar sem lögð var fram umsögn skipulagsdeildar, dags. 30. september s.á., um framkomnar athugasemdir, en í umsögninni var lagt til að deiliskipulagsbreytingartillagan yrði samþykkt óbreytt. Var niðurstaða skipulags- og byggingarráðs að samþykkja tillöguna. Staðfesti bæjarstjórn ákvörðunina á fundi sínum 19. nóvember s.á. Deiliskipulagsbreytingin tók gildi með birtingu auglýsingar í B-deild Stjórnartíðinda 4. desember 2025. 

Málsrök kærenda

6. Kærendur vísa til þess að við grenndarkynningu tillögu að deiliskipulagsbreytingu vegna Smyrlahrauns 1 hafi þau gert ítarlega grein fyrir því hvernig tillagan færi gegn markmiðum deiliskipulags svæðisins um verndun byggðar og götumyndar svæðisins. Í greinargerð skipu­lagsins komi fram að eitt af meginmarkmiðum þess sé að stuðla að heildstæðu byggðar- og götumynstri í grónu hverfi og tryggja að nýbyggingar og viðbyggingar falli vel að því umhverfi sem fyrir sé. Þá komi einnig fram að ávallt skuli vernda hraun og annað landslag þar sem þess sé þörf. Áhersla skuli lögð á heildarmynd og mælikvarða hins byggða umhverfis og aðeins sé gert ráð fyrir að hægt verði að byggja við eldri hús hverfisins með ákveðnum takmörkunum. Ekki sé heimilað að stækka nýbyggingar eins og nú hafi verið samþykkt.

7. Við Smyrlahraun 1 hafi áður staðið hús sem reist hafi verið í kringum 1920. Óskað hafi verið eftir breytingum á því húsi af þáverandi eiganda, en ekki hafi orðið af þeim áformum. Núverandi eigandi hafi svo sótt um leyfi til breytinga á gamla húsinu sem kærendur hafi gert ýmsar athugasemdir við án þess að tillit hafi verið tekið til þeirra athugasemda. Gamla húsið hafi svo verið rifið án þess að formleg heimild til niðurrifs hafi legið fyrir og núverandi hús reist árið 2010. Hafi sú breyting haft töluverð áhrif á nærumhverfið, enda hin nýja bygging a.m.k. 3,0 m lengri og 1,0 m hærri en gamla húsið. Auk þess að vera mun lengri en aðliggjandi hús sé á nýbyggingunni bílskýli sem ekki falli að byggðar- og götumynstri eldri aðliggjandi húsa, en meirihluti þeirra hafi verið reistur á fyrri hluta síðustu aldar og skapi þau mikilvægt menningarsögulegt gildi fyrir þennan hluta miðbæjarins.

8. Að mati kærenda fari stækkun hússins gegn skilmálum gildandi deiliskipulags um að heimila aðeins stækkun eldri bygginga, með takmörkunum, og að skipulagsskilmálar geri ekki ráð fyrir heimild til stækkunar á tiltölulega nýbyggðum húsum. Hvorki hafi verið sýnt fram á nauðsyn þess að stækka bygginguna né hvernig húsið muni falla að umhverfi sínu. Í hinni kærðu deiliskipulagsbreytingu segi að umrædd viðbygging eigi ekki að bera húsið ofurliði, en ekki séu með neinum hætti gerðar kröfur um að byggingin falli að eldri byggð og nærliggjandi húsum. Að mati kærenda beri húsið nú þegar ásýnd og götumynd ofurliði og yrði frekari lenging hússins til að auka enn frekar á þau áhrif.

9. Stækkun lóðar Smyrlahrauns 1 sé til þess fallin að komast hjá þeim skipulagsskilmálum sem sveitarfélagið hafi sett sér og miði að varðveislu byggðar í þessum gamla og sögulega mikilvæga hluta bæjarins. Í fyrrnefndri skipulagsgreinargerð með deiliskipulagi svæðisins sé skýrt kveðið á um að nýtingarhlutfall einbýlishúsalóða fari að jafnaði ekki yfir 0,45 og að nýtingarhlutfallið fari aldrei yfir það sem komi fram í greinargerðinni.

10. Virðist því sem að sveitarfélagið hafi ákveðið að heimila stækkun lóðarinnar svo hægt væri að sniðganga ákvæði skipulagsins varðandi heimilað byggingarmagn. Umrædd stækkun lóðar um 34 m² sé til þess gerð að halda nýtingarhlutfalli undir viðmiðinu 0,65 sem gilt hafi um lóðina eftir samþykkt nýbyggingarinnar. Aukning á byggingarmagni um 15,75 m² verði að teljast töluverð stækkun á svo lítilli lóð.

11. Með bréfi umhverfis- og skipulagssviðs Hafnarfjarðar, dags. 29. september 2025, hafi kærendum verið tilkynnt um að grenndarkynna ætti deiliskipulagstillöguna að nýju. Hafi þau óskað eftir öllum gögnum málsins með tölvupósti til bæjarins 23. október s.á. Í símtali við verkefnastjóri hjá umhverfis- og skipulagssviði hafi annar kærenda óskað eftir öllum gögnum úr málaskrá bæjarins varðandi málið. Hafi starfsmaðurinn svarað því til að kærandinn fengi ekki frekari gögn en þau sem væru í Skipulagsgátt. Brugðist hafi verið við athugasemdum kærenda í seinni grenndarkynningu og þar við sæti. Með þessu telji kærendur að vegið hafi verið að rétti þeirra til að gera athugasemdir við uppfærða tillögu byggða á upplýsingum um það með hvaða hætti Hafnarfjarðarkaupstaðar hefði tekið afstöðu til athugasemda þeirra við fyrri grenndarkynningu.

12. Breytingar þær sem þegar hafi orðið á byggingarmagni á lóðinni, með núverandi bílskýli, hafi þegar haft afgerandi áhrif á nærumhverfi, þ.m.t. eign kærenda. Þoli umhverfið og lóðin ekki frekara byggingarmagn. Kærendur hafi lagt út í mikinn kostnað við að gera endurbætur á sínu húsi, enda um að ræða fallegt og vel byggt hús. Miklu máli skipti að umhverfi hússins verði ekki rýrt frekar með breytingum sem taki ekki tillit til heildarásýndar hverfisins. Slíkt geti rýrt verðgildi og notagildi fasteignar kærenda.

Málsrök Hafnarfjarðarkaupstaðar

13. Í umsögn sveitarfélagsins er rakið að árið 2014 hafi lóðarhafi Smyrlahrauns 1 óskað eftir stækkun lóðarinnar um 34 m² á norðurhlið hennar. Umhverfis- og skipulagssvið hafi gefið jákvæða umsögn og hafi bæjarráð samþykkt stækkunina 25. ágúst 2023. Í framhaldinu hafi erindinu verið vísað til yfirstandandi vinnu vegna deiliskipulags fyrir svæðið Miðbær Hraun vestur. Samþykkt lóðarstækkun hafi þó af einhverri ástæðu ekki ratað í deiliskipulagið sem tekið hafi gildi með birtingu auglýsingar í B-deild Stjórnartíðinda 12. mars 2019.

14. Eftir fyrri grenndarkynningu á tillögu að deiliskipulagsbreytingu, sem staðið hafi frá 2. apríl 2025 til 7. maí s.á., hafi verið tekin ákvörðun um að grenndarkynna tillöguna á ný með uppfærðum uppdrætti og skýrari skilmálum. Hafi framkomnum athugasemdum því ekki verið svarað eftir fyrri grenndarkynningu heldur hafi hagsmunaaðilum verið gefið tækifæri til þess að bregðast við uppfærðri tillögu.

15. Athugasemdum hafi verið formlega svarað eftir síðari grenndarkynningu með umsögn, dags. 30. október 2025. Eftir staðfestingu umsagnarinnar í bæjarstjórn 19. nóvember s.á. hafi það verið sent til þeirra sem gert hafi athugasemdir í gegnum Skipulagsgátt. Í skjalinu sé nánar farið yfir forsögu lóðarstækkunarinnar og athugasemdum kærenda er varði samræmi tillögunnar við gildandi deiliskipulag svarað. Í svörunum hafi hvorki verið sérstaklega rökstutt hvernig breytingin á deiliskipulaginu teljist óveruleg, sbr. 2. mgr. 43. gr. skipulagslaga nr. 123/2010, né hvers vegna grenndarkynning hafi verið valin í stað auglýsingar, sbr. 1. mgr. sömu laga­greinar. Metið hafi verið svo að tillagan viki ekki frá landnotkun, fæli í sér óverulega breytingu á nýtingarhlutfalli og hafi lítil sem engin áhrif á útlit og form heildarsvæðisins.

Athugasemdir eigenda Smyrlahrauns 1

16. Í athugasemdum eigenda Smyrlahrauns 1 er rakið að þau hafi fyrir nokkrum árum óskað eftir stækkun lóðar sinnar er falist hafi í því að svæði, sem að mestu samanstandi af kletti, yrði fellt inn í lóð þeirra eða þeim veittur réttur til umráða yfir landinu. Hafi það verið til þess að passa upp á að kletturinn yrði ekki skemmdur eða rýrður frekar. Þau hafi viljað fegra og varðveita ásýnd svæðisins. Vel hafi verið tekið í þau áform og erindið samþykkt af hálfu Hafnarfjarðar­kaupstaðar, en málið hafi ekki verið klárað af hálfu bæjarins. Árið 2021 hafi þau svo óskað eftir því að lóð þeirra yrði stækkuð og vísað til nokkurra fordæma í hverfinu þess efnis, án þess að slíkt væri grenndarkynnt. Hafi lóðarstækkunin verið samþykkt. Fyrir henni hafi verið mjög málefnalegar ástæður og aðdragandi stækkunarinnar mjög langur.

17. Hin kærða breyting á deiliskipulagi feli í sér samþykki fyrir viðbyggingu núverandi húss að Smyrlahrauni 1. Staðsetning viðbyggingarinnar, sem skuli vera úr gleri, nánast tryggi að það sjáist einungis frá einu húsi, þ.e. Hverfisgötu 23c, en eigendur þess húss hafi lýst yfir velþóknun sinni á fyrirhuguðu glerhýsi. Framkvæmdin hafi tvívegis farið í grenndarkynningu árið 2025 og jákvæðar athugasemdir borist frá eigendum þeirra tveggja húsa sem standi næst Smyrla­hrauni 1.

18. Skuggavarp vegna viðbyggingarinnar hafi verið skoðað og muni það nánast ekkert aukast. Þau óverulegu áhrif skerði ekki með nokkru móti hagsmuni kærenda. Í ljósi þess sem og því að viðbyggingin muni nánast ekki sjást frá eign þeirra sé í raun erfitt að sjá hvaða lögvörðu hagsmuni kærendur hafi af úrlausn kærumálsins. Byggi kæran því ekki á efnislegum rökum sem leitt gætu til ógildingar hinnar kærðu ákvörðunar.

Viðbótarathugasemdir kærenda

19. Ítrekaðar eru framkomnar athugasemdir í kæru. Í umsögn eigenda Smyrlahrauns 1 sé því haldið fram að fyrirhuguð viðbygging úr gleri sjáist aðeins úr húsi Hverfisgötu 23c. Það sé ekki rétt því bæði svalir og gluggar á húsi kæranda að Hverfisgötu 23b snúi beint að húsinu að Smyrla­hrauni 1. Áhrif stækkunar hússins að Smyrlahrauni 1 hafi einna mest áhrif af efstu hæð eignar kærenda, m.a. af upplifun og veru á svölum hússins. Af þeim sökum sé því hafnað að áhrifin gagnvart kærendum séu engin eða óveruleg. 

Niðurstaða

20. Í máli þessu er deilt um þá ákvörðun bæjarstjórnar Hafnarfjarðar frá 19. nóvember 2025 að samþykkja breytingu á deiliskipulaginu Miðbær Hraun vestur. Kæruheimild er í 52. gr. skipulagslaga nr. 123/2010.

21. Samkvæmt 3. mgr. 4. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála geta þeir einir kært stjórnvaldsákvarðanir til nefndarinnar sem eiga lögvarða hagsmuni tengda þeirri ákvörðun sem kærð er. Verður að túlka þetta ákvæði í samræmi við almennar reglur stjórnsýsluréttar um aðild að kærumálum þar sem við mat á því hvort lögvarðir hagsmunir séu fyrir hendi beri að líta til þess hvort hlutaðeigandi eigi einstaklegra og verulegra hagsmuna að gæta við úrlausn málsins. Við mat á því hvort kærendur hafi lögvarða hagsmuni af úrlausn kærumáls verður að líta til þess að stjórnsýslukæra er úrræði til að tryggja réttaröryggi borgaranna, en það er meðal markmiða stjórnsýslulaga nr. 37/1993, sbr. athugasemdir í frumvarpi því sem varð að þeim lögum. Almennt ber því að gæta varfærni við að vísa málum frá á þeim grunni að kærendur skorti lögvarða hagsmuni tengda kærðri ákvörðun nema augljóst sé að það hafi ekki raunhæfa þýðingu fyrir lögverndaða hagsmuni þeirra að fá leyst úr ágreiningi þeim sem stendur að baki kærumálinu. Við mat á því hvort umræddir kærendur eigi slíkra hagsmuna að gæta af hinni kærðu ákvörðun verður að leggja til grundvallar heildstætt og atviksbundið mat, m.a. með því að skoða afstöðu fasteignar kærenda með tilliti til þeirra heimilda sem felast í hinni kærðu ákvörðun.

22. Með kærðri deiliskipulagsbreytingu var lóð Smyrlahrauns 1 stækkuð um 34 m² í norðurátt. Fór skráð stærð hennar samkvæmt skipulagi sveitarfélagsins úr 326,2 m² í 360,2 m². Þá var leyfilegt byggingarmagn aukið um 15,75 m² og heimild veitt fyrir viðbyggingu/sólskála að sömu stærð. Samhliða lækkaði nýtingarhlutfall lóðarinnar úr 0,65 í 0,63.

23. Fyrir liggur að kærendur eru eigendur húss á lóð Hverfisgötu 23b. Mjór vegur skilur þá lóð frá lóð Smyrlahrauns 1, en einungis eru um 10,0 m frá suðausturhlið húss kærenda gagnvart húsinu að Smyrlahrauni 1. Fyrirhuguð viðbygging, sem heimilt er að reisa á grundvelli hinnar kærðu deiliskipulagsbreytingar, verður sýnileg frá svölum húss kærenda og gluggum á þeirri hlið hússins sem snýr að Smyrlahrauni 1. Þótt viðbyggingin hafi ekki í för með sér áhrif hvað varðar skuggavarp svo nokkru nemi verður þó að telja að hún muni koma til með að hafa nokkur grenndaráhrif í för með sér gagnvart kærendum sökum nálægðar. Verður kærendum því játuð aðild að máli þessu.

24. Skipulag lands innan marka sveitarfélags er í höndum sveitarstjórnar skv. 3. mgr. 3. gr. og 1. mgr. 38. gr. skipulagslaga, en í því felst einnig heimild til breytinga á gildandi deiliskipulagi, sbr. 43. gr. laganna. Við beitingu þessara ákvæða ber að fylgja markmiðum skipulagslaga sem tíunduð eru í 1. gr. þeirra, en meðal þeirra er að tryggja réttaröryggi í meðferð skipulagsmála þannig að réttur einstaklinga og lögaðila verði ekki fyrir borð borinn þótt hagur heildarinnar sé hafður að leiðarljósi, sbr. c-lið. Jafnframt skal tryggja að haft sé samráð við almenning við gerð skipulagsáætlana þannig að gefið sé tækifæri til að hafa áhrif á ákvörðun stjórnvalda við gerð slíkra áætlana, sbr. d-lið lagagreinarinnar. Við töku skipulagsákvarðana er sveitarstjórn sem endranær bundin af meginreglum stjórnsýsluréttarins.

25. Tillaga að umræddri deiliskipulagsbreytingu var grenndarkynnt tvívegis sem óveruleg breyting í samræmi við 2. mgr. 43. gr. skipulagslaga, sbr. 2. mgr. 44. gr. laganna, með lögboðnum fjögurra vikna athugasemdafresti. Við mat á því hvort breyting á deiliskipulagi teljist óveruleg skv. 2. mgr. 43. gr. á að taka mið af því að hve miklu leyti tillagan víkur frá notkun, nýtingar­hlutfalli, útliti og formi viðkomandi svæðis. Með breytingunni er ekki vikið frá landnotkun svæðisins auk þess sem nýtingarhlutfall lóðarinnar lækkar lítillega með stækkun hennar. Þá verður ekki talið að fyrirhugaður sólskáli, 15,75 m² að stærð, feli í sér slíkt frávik frá útliti og formi viðkomandi svæðis að auglýsa hefði átt tillöguna sem verulega breytingu á deiliskipulagi. Var því heimilt að grenndarkynna breytingartillöguna. Af hálfu bæjaryfirvalda var tekin afstaða til framkominna athugasemda og þeim svarað í samræmi við 3. mgr. 41. gr. laganna. Að lokum var tillagan samþykkt af bæjarstjórn og auglýsing um gildistöku breytingarinnar birt í B-deild Stjórnartíðinda 4. desember 2025. Var formleg málsmeðferð umdeildrar deiliskipulags­breytingar því í samræmi við ákvæði skipulagslaga að þessu leyti.

26. Kærendur byggja málsrök sín m.a. á því að deiliskipulagsbreytingin fari gegn markmiðum deiliskipulagsins Miðbær Hraun vestur um að stuðla að heildstæðu byggða- og götumynstri í grónu hverfi og tryggja að nýbyggingar og viðbyggingar falli vel að því umhverfi sem fyrir er. Jafnframt telja þeir að í deiliskipulaginu sé ekki gert ráð fyrir að heimilt sé að stækka „nýbyggingar“ þar sem í deiliskipulaginu sé kveðið á um að byggja megi við eldri hús í hverfinu. Sem fyrr greinir felst í skipulagsvaldi sveitarfélaga m.a. heimild til breytinga á gildandi deiliskipulagi, sbr. 43. gr. skipulagslaga, og eru skipulagsyfirvöld þá ekki bundin við skilmála eldra deiliskipulags við slíka breytingu. Verður því ekki fallist á með kærendum að fyrrgreindir skipulagsskilmálar girði fyrir þá breytingu sem hér um ræðir, enda ljóst að með skipulagsbreytingunni eru settir sérskilmálar fyrir lóðina sem ganga framar almennum skilmálum deiliskipulagsins.

27. Þá gera kærendur athugasemd við málsmeðferð sveitarfélagsins hvað varðar aðgang að gögnum málsins. Eins og fram hefur komið var tillaga að breytingu á deiliskipulagi vegna Smyrlahrauns 1 grenndarkynnt kærendum í tvígang og komu þeir athugasemdum að innan tilskilins frests í báðum tilvikum. Verður ekki séð að hvaða leyti sveitarfélagið hafi vegið að rétti þeirra til að gera athugasemd við grenndarkynnta skipulagstillögu þótt þeim hafi ekki verið afhent öll gögn málsins úr málaskrá bæjarins, eins og þau munu hafa óskað eftir í símtali við verkefnastjóra hjá umhverfis- og skipulagssviði í október 2025. Verður hér bent á að skv. 2. mgr. 19. gr. stjórnsýslulaga er málsaðila heimilt að kæra synjun um aðgang að gögnum máls til þess stjórnvalds sem ákvörðun í málinu verður kærð til og skal kæra borin fram innan 14 daga frá því að aðila var tilkynnt um ákvörðunina. Tekið skal fram að með þessum úrskurði hefur ekki farið fram endurskoðun á lögmæti synjunar Hafnarfjarðar á grundvelli téðs lagaákvæðis, en kæra í máli þessu var ekki lögð fram á þeim grunni.

28. Vegna athugasemda kærenda um að breytingin geti rýrt verðgildi fasteignar þeirra þykir rétt að benda á að ef þeir, sem hagsmuna eiga að gæta vegna fasteignar, geta sýnt fram á tjón vegna breytinga á deiliskipulagi geta þeir eftir atvikum átt rétt á bótum af þeim sökum, sbr. 51. gr. skipulagslaga. Það álitaefni á hins vegar ekki undir úrskurðarnefndina.

29. Með hliðsjón af framangreindu og þar sem ekki verður séð að neinir þeir annmarkar liggi fyrir sem raskað geta gildi hinnar kærðu ákvörðunar verður að hafna ógildingarkröfu kærenda.

Úrskurðarorð

Hafnað er kröfu kærenda um að ógilda þá ákvörðun bæjarstjórnar Hafnarfjarðar frá 19. nóvember 2025 að samþykkja breytingu á deiliskipulaginu Miðbær Hraun vestur vegna Smyrlahrauns 1.