Árið 2026, föstudaginn 27. febrúar, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Unnþór Jónsson varaformaður, Aðalheiður Jóhannsdóttir prófessor og Þorsteinn Þorsteinsson byggingarverkfræðingur.
Fyrir var tekið mál nr. UUA2601006, kæra á ákvörðun byggingarfulltrúa Sveitarfélagsins Hornafjarðar frá 22. apríl 2025 um að samþykkja byggingaráform fyrir byggingu 13 gistihúsa að Skaftafelli 3C í Öræfum.
Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur
úrskurður:
- Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 8. janúar 2026, er barst nefndinni sama dag, kæra nánar tilgreindir aðilar í Öræfum, þ.e. A, til heimilis að Litla-Hofi 1 og eigandi Fróðaskers í gegnum samnefnt einkahlutafélag; B, til heimilis að Svínafelli 1 og eigandi Nýjatúns og Fjósatúns; C, til heimilis að Svínafelli 3 Seli 2; D, til heimilis að Lambhaga; E og F, til heimilis að Eystritorfu; Langatorfa ehf., eigandi Löngutorfu; og G, til heimilis að Hofi og eigandi Nónhamars og Hofs 2 Lækjarhús B, þá ákvörðun byggingarfulltrúa Sveitarfélagsins Hornafjarðar frá 26. nóvember 2025 að veita byggingarheimild fyrir byggingu 13 gistihúsa að Skaftafelli 3C í Öræfum. Fyrir liggur að byggingarfulltrúi samþykkti byggingaráformin 22. apríl s.á. og verður að líta svo á að það sé hin kærða ákvörðun í máli þessu.
- Þess er krafist að hin kærða ákvörðun verði felld úr gildi. Jafnframt er gerð krafa um að deiliskipulag fyrir Skaftafell III og IV, sem birt var í B-deild Stjórnartíðinda 30. ágúst 2022, og breyting á því skipulagi, birt í B-deild Stjórnartíðinda 25. september 2024, verði felld úr gildi, en til vara að sá hluti skilmála deiliskipulagsins sem fjallar um hæðir húsa og fjölda þeirra verði felldur úr gildi. Verður að skilja málatilbúnað kærenda svo að með þessu sé kærð annars vegar ákvörðun bæjarstjórnar Sveitarfélagsins Hornafjarðar frá 10. mars 2022 um að samþykkja tillögu að deiliskipulagi fyrir Skaftafell III og IV og hins vegar ákvörðun bæjarráðs frá 2. júlí 2024 um að samþykkja tillögu að breytingu á téðu deiliskipulagi.
- Þá er þess krafist að framkvæmdir verði stöðvaðar til bráðabirgða á meðan málið er til meðferðar hjá úrskurðarnefndinni. Þykir málið nægilega upplýst til að það verði tekið til endanlegs úrskurðar og verður því ekki tekin afstaða til framkominnar stöðvunarkröfu.
- Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Sveitarfélaginu Hornafirði 15. janúar 2026.
Málavextir
- Jarðirnar Skaftafell III og IV liggja sunnan við Vatnajökulsþjóðgarð. Árið 2020 tók gildi breyting á Aðalskipulagi Sveitarfélagsins Hornafjarðar 2012–2030 þar sem landnotkun afmarkaðs svæðis á jörðunum var breytt úr landbúnaðarlandi og skógræktar- og landgræðslusvæði í verslunar- og þjónustusvæði, merkt VÞ44, með það að markmiði að heimila þar uppbyggingu 35 lítilla gistihúsa. Tveimur árum síðar, eða 30. ágúst 2022, öðlaðist gildi deiliskipulag fyrir Skaftafell III og IV sem tók til hluta umræddra jarða og fól í sér sambærilega uppbyggingu á jörðinni Skaftafell III og áður hafði verið samþykkt í aðalskipulagi. Samkvæmt greinargerð þess voru skilgreindar þrjár byggingarlóðir á skipulagssvæðinu, merktar A, B og C og innan hverrar lóðar byggingarreitur. Samtals var heimilt að byggja alls 35 hús á lóðunum sem hvert um sig gat verið 40 m2 að grunnfleti. Þá skyldu hús vera á einni hæð, en heimilað að hafa svefnloft. Frekari skilmálar, t.a.m. um hámarksmænishæð, voru settir í greinargerðinni.
- Hinn 5. september 2024 tók gildi breyting á skipulagsskilmálum aðalskipulagsins fyrir svæði VÞ44. Í breytingunni fólst að heimilaður hámarksfjöldi gistihúsa yrði allt að 70 í stað 35 og hvert hús gæti verið allt að 64 m2. Hús skyldu vera á einni til tveimur hæðum. Fjöldi gistirýma yrði 70 eða 140 gistirúm. Í greinargerð með breytingunni kom fram að byggingarheimildir samkvæmt gildandi aðalskipulagi væru fullnýttar á Skaftafelli III, en með breyttum skilmálum gæti sambærileg uppbygging átt sér stað á landi Skaftafells IV. Samsvarandi breyting var síðan gerð á deiliskipulagi Skaftafells III og IV og tók hún gildi 25. s.m. Samkvæmt greinargerð þess eru afmarkaðar þrjár nýjar lóðir, merktar D, E, F á landi Skaftafells IV, í framhaldi af lóðum A, B, C á landi Skaftafells III. Hvert gisti- og þjónustuhús á lóðum A-F skal vera að hámarki 40 m2 að grunnfleti með möguleika á 24 m2 Húsin verði á einni hæð með 6,0 m hámarkshæð miðað við aðkomuhæð (gólfplötu) og er heimilt að hafa svalir út frá svefnlofti. Hámarksfjöldi húsa á lóðunum er 70 og geti húsin hýst um 140 gesti samtímis.
- Hinn 5. júní 2023 barst Sveitarfélaginu Hornafirði umsókn byggingaraðila um byggingu á lóðinni Skaftafell 3C, sem er innan fyrrnefnds skipulagssvæðis. Í umsókninni kom fram að byggingin væri í umfangsflokki 1, en samkvæmt gr. 1.3.2. byggingarreglugerðar nr. 112/2012 er þar um að ræða minni mannvirkjagerð þar sem lítil hætta er á manntjóni, efnahagslegar og samfélagslegar afleiðingar mögulegs tjóns á mannvirki eru litlar og umhverfisáhrif eru takmörkuð. Þá var framkvæmdinni lýst svo að verið væri að reisa 13 frístundahús á tveimur hæðum úr timbri með einhalla þaki.
- Með bréfi byggingarfulltrúa til byggingaraðila, dags. 22. apríl 2025, var tilkynnt um samþykki byggingaráforma fyrir 13 gistihús að Skaftafelli 3C. Jafnframt var staðfest að fyrirhuguð mannvirkjagerð væri í samræmi við skipulagsáætlanir á viðkomandi svæði og að aðaluppdrættir uppfylltu öll viðeigandi ákvæði laga nr. 160/2010 um mannvirki og byggingarreglugerðar. Hinn 26. nóvember s.á. gaf byggingarfulltrúi út byggingarheimild fyrir framkvæmdunum. Í aðaluppdráttum er því lýst að húsin verði úr timbri og að gert sé ráð fyrir að tveir geti gist í hverju húsi. Útveggir og þakfletir verði klæddir með grárri báraðri klæðningu með mattri áferð og gluggar í sama litartón.
Málsrök kærenda
- Kærendur benda á að aðild þeirra byggi á þeim verulegu og einstaklegu lögvörðu hagsmunum sem þeir eigi að gæta sem eigendur og ábúendur nálægra jarða í Öræfum. Þrátt fyrir að jarðir þeirra séu ekki aðliggjandi að Skaftafelli III eða Skaftafelli IV hafi kærendur mjög gott útsýni að Vatnajökulsþjóðgarðinum frá bæjarstæðum sínum, en á milli jarða þeirra og þjóðgarðsins sé flatlent gras- og mólendi. Bygging húsaþyrpingar á svæðinu hafi því veruleg áhrif á það útsýni og muni einnig setja verulegan svip á heildarsvæðið. Í þessu sambandi sé vísað til úrskurðar úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála í máli nr. 7/2009 og til úrskurðar úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála í máli nr. 68/2012. Lögð sé áhersla á að meta skuli fjarlægðir í dreifbýli með öðrum og víðtækari hætti en í þéttbýli. Hafi íbúar í dreifbýli réttmætar væntingar til þess að útsýni sé ekki skert, enda sé það hluti af þeim gæðum sem fylgi byggð í dreifbýli og þá sérstaklega þegar um svo einstakt útsýni sé að ræða. Hvergi annars staðar á Íslandi sé að finna byggð svo nærri jöklum.
- Fyrirhuguð húsaþyrping muni hafa áhrif á verðgildi fasteigna kærenda sökum breyttrar myndar í landslagi. Vegna staðsetningar mannvirkjanna og staðhátta á svæðinu almennt snerti uppbyggingin grenndarhagsmuni kærenda með beinum hætti. Allir nema einn kærenda starfrækja lítil fyrirtæki á svæðinu sem selji gistingu til ferðamanna. Muni 13 gistihús og síðar 70 hús í allt hafa veruleg áhrif á rekstur þeirra. Eigi þeir kærendur því beinna, verulegra og einstaklegra hagsmuna að gæta.
- Ekki verði séð hvernig umrædd ferðaþjónusta samræmist markmiði gildandi aðalskipulags um áherslu á eflingu byggðar og landnotkun. Byggð verði ekki efld með því að takmarka lífsviðurværi ábúenda. Jafnframt komi fram í aðalskipulaginu að öll meiri háttar uppbygging, gistiþjónusta og greiðasala eigi sér stað í tengslum við bæjarhlöð í sveitunum og á Höfn. Einnig að í Skaftafelli eigi að byggja þjónustumiðstöð, en uppbygging ferðaþjónustu verði í Freysnesi og í tengslum við bæjarhlöð í Öræfum, Svínafelli, Hofi, Fagurhólsmýri og Hnappavelli. Sé fyrirhuguð gistihúsabyggð í Skaftafelli, rétt við jökulrönd og þjóðgarðinn, í beinni andstöðu við aðalskipulag. Hafi kærendur haft réttmætar væntingar til þess að meginforsendur aðalskipulags myndu halda við gerð deiliskipulags.
- Kærendum hafi orðið ljóst að uppbygging á umræddri lóð væri hafin 8. desember 2025 og á fundi með fulltrúum sveitarfélagsins 15. s.m. hafi kærendum orðið kunnugt um útgáfu byggingarheimildar. Kæran sé því borin fram innan lögbundins kærufrests.
- Fyrir liggi að mannvirki þau sem sótt hafi verið um leyfi til að reisa sé ætlað að vera þáttur í heildstæðri gististarfsemi sem í heildina verði 70 hús á tveimur hæðum miðað við heimildir í skipulagsáætlunum. Leiði fjöldi húsa, eðli rekstrarins og heildarnotkun svæðisins til þess að framkvæmdin geti ekki fallið í umfangsflokk 1 í byggingarreglugerð nr. 112/2012. Þá sé alls óljóst hvernig húsin muni líta út þar sem ekki sé skylt að skila inn séruppdráttum þegar um byggingarheimild sé að ræða og því ómögulegt að taka afstöðu til þess hvernig húsin muni falla að landslagi, eins og skylt sé að tryggja samkvæmt deiliskipulagi.
- Hin umdeilda byggingarheimild hafi verið veitt á grundvelli deiliskipulags sem fella eigi úr gildi vegna bæði form- og efnisgalla og sé því ekki gild stoð í skipulagi fyrir heimildinni. Hafi sveitarfélagið ekki gætt rannsóknarskyldu sinnar skv. 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og kannað hvort deiliskipulagið væri matsskylt, en það hefði þurft að sæta umhverfismati lögum samkvæmt. Vatnajökulsþjóðgarður sé skráður á heimsminjaskrá UNESCO og beri skráningin vott um sérstöðu hans á heimsvísu og mikilvægi hans fyrir alþjóðasamfélagið. Um þjóðgarðinn gildi líka sérlög þar sem kveðið sé á um verndun hans.
Málsrök Sveitarfélagsins Hornafjarðar
- Af hálfu sveitarfélagsins er þess krafist að kröfum kærenda verði vísað frá úrskurðarnefndinni, en að öðrum kosti hafnað. Kærendur eigi ekki lögvarða hagsmuni af málinu í samræmi við almenn viðhorf um kæruaðild á svæði skipulagsréttar og eignarréttar. Fasteignir tveggja kærenda séu í um 17–18 km fjarlægð frá Skaftafelli 3C og annarra kærenda í um 6–7 km fjarlægð. Á Freysnesi sé verslunar- og þjónustuhúsnæði og frístundahúsasvæði og þar megi finna hótel. Liggi sjónlína frá Svínafelli að Skaftafelli 3C um og yfir byggðasvæðið við Freysnes. Milli lóða kærenda á Svínafellstorfunni og Skaftafells 3C sé því land Svínafellsjarðarinnar, ýmsar lóðir og byggingar í Freysnesi, land jarðarinnar Skaftafell II og land lóðarinnar Skaftafells IV.
- Ekki verði séð hvernig nýting fasteigna að Skaftafelli 3C og áhrif þess á fyrirtækjarekstur varði grenndarréttarlega hagsmuni. Þá geti sjónarmið um aukna samkeppni á sviði ferðaþjónustu ekki varðað lögvarða hagsmuni á sviði skipulagsréttar. Fullyrðingar um sjónmengun, hagsmuni Vatnajökulsþjóðgarðs og annars konar náttúruverndarhagsmuni séu almannahagsmunir sem skapi kærendum ekki lögvarða hagsmuni. Vísað sé til úrskurðar úrskurðarnefndarinnar í máli nr. 26/2021 þar sem kærð var ákvörðun um samþykkja tillögu að deiliskipulagi sumarhúsasvæðis. Þar hafi nefndin fallist á að eigandi aðliggjandi jarðar og eigandi jarðar í 700 m hefðu lögvarða hagsmuni. Í máli þessu séu margfalt meiri og ekki sé um að ræða hagsmuni af eignarhaldi á aðliggjandi landi eða í nágrenni uppbyggingarsvæðis. Þá séu atvik í máli þessu ekki sambærileg þeim er fjallað hafi verið um í úrskurði í máli nr. 68/2012, þar sem í því máli hafi verið að ræða mastur á Úlfarsfelli sem hafi verið í 2 km fjarlægð frá kærendum og borið við himinn. Hér sé framkvæmdin í sömu sjónlínu og byggðasvæðið við Freysnes, en í þeirri sjónlínu sé jafnframt horft tvívegis yfir þjóðveg þar sem sé veruleg umferð.
- Mikil uppbygging sé víða í Öræfasveit í tengslum við ferðaþjónustu og sé gert ráð fyrir henni í aðalskipulagi sveitarfélagsins. Hvers kyns ný mannvirki sem sjáist skerði ekki grenndarhagsmuni, nema um sé að ræða mannvirki í nokkurri nálægð, þau óvenjuleg og umfangsmikil. Fæli það í sér töluverða útvíkkun á mati á grenndarhagsmunum í dreifbýli, miðað við fyrri úrskurðarframkvæmd, yrði fallist á aðild kærenda að málinu.
- Kærufrestir til úrskurðarnefndarinnar séu liðnir hvað varði ákvarðanir um að samþykkja tillögur að deiliskipulagi fyrir Skaftafell III og IV og breytingu á því. Þá séu hvorki til staðar ógildingarannmarkar á deiliskipulaginu né byggingarheimild. Skipulagsskilmálar séu skýrir um að heildarumfang framkvæmda geri ráð fyrir 140 manns í gistingu og hafi Skipulagsstofnun ekki gert athugasemd vegna þessa við yfirferð hjá stofnuninni. Sjónarmiðum um að ágallar séu á rannsókn sveitarfélagsins sé mótmælt sem og því að deiliskipulagið sé ekki í samræmi við aðalskipulag sveitarfélagsins. Leiðbeiningar um umfangsflokka byggingarreglugerðar nr. 112/2012 vísi til þess að í flokki 1 séu mannvirki þar sem ekki safnist saman mikill fjöldi fólks sem hafi ekki fasta búsetu. Eðlilega eigi það við um 64 m2 hús sem ætlað sé til útleigu.
Athugasemdir leyfishafa
- Leyfishafi krefst þess aðallega að kærunni verði vísað frá úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála, en til vara að öllum kröfum kærenda verði hafnað. Tekið sé undir sjónarmið sveitarfélagsins um kæruaðild kærenda og kærufrest.
- Viðeigandi lögum og reglum hafi að öllu leyti verið fylgt í ferlinu og vandað til samráðs við sveitarfélagið um framgang þess. Hvorki séu verulegir form- né efnisannmarkar á hinum kærðu ákvörðunum og hafi framkvæmdin að öllu leyti verið í samræmi við heimildir í skipulagsskilmálum. Þá sé heildarstærð framkvæmdarinnar 832 m2 og ekki um eina samfellda byggingu að ræða. Umfangið sé því langt undir þeim viðmiðunarmörkum sem gætu réttlétt að framkvæmdin teldist falla undir umfangsflokk 2, vegna notkunar, stærðar og umfangs eins og kærendur byggi á.
- Við úrlausn málsins beri úrskurðarnefndinni jafnframt að líta til þeirrar staðreyndar að byggingu smáhýsanna sé nánast lokið og þau tilbúin til öryggis- og lokaúttektar byggingarfulltrúa. Langur tími frá setningu deiliskipulags og útgáfu leyfis styrki réttmætar væntingar aðila og fjárhagslegir hagsmunir landeiganda og leyfishafa í málinu séu verulegir. Það yrði verulega íþyngjandi og í ósamræmi við meðalhóf að fallast á ógildingu fyrir nánast fullbúin mannvirki með hliðsjón af því að undirliggjandi séu hagsmunir sem varði bæði stjórnarskrárvarinn eignarrétt og atvinnufrelsi aðila.
Viðbótarathugasemdir kærenda
- Kærendur benda á að hagsmunir þeirra séu vissulega einstaklegir. Þeir hafi hagsmuni umfram aðra sem ekki hafi útsýni að jöklinum og þjóðgarðinum, enda blasi hin umþrættu gistihús beint við kærendum. Útsýnisskerðing sé talin ein þeirra grenndaráhrifa sem myndað geti þá einstaklegu og verulegu hagsmuni sem hafa þurfi til að teljast aðili að ákvörðun. Sé um það m.a. vísað til úrskurðar úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála í máli nr. 12/2021 og til úrskurðarframkvæmdar almennt. Þá eigi úrskurðir sem vísað hafi verið til í umsögn sveitarfélagsins ekki við. Jafnframt telji kærendur atvik í máli nr. 68/2012 sambærileg máli þessu enda húsin mjög áberandi.
Niðurstaða
- Í máli þessu er deilt um lögmæti þeirrar ákvörðunar byggingarfulltrúa Sveitarfélagsins Hornafjarðar frá 22. apríl 2025 að veita byggingarheimild fyrir byggingu 13 gistihúsa á lóðinni Skaftafell 3C í Öræfum. Jafnframt hefur málskot kærenda verið skilið með þeim hætti að kærðar séu ákvarðanir bæjarstjórnar sveitarfélagsins frá 10. mars 2022 um að samþykkja tillögu að deiliskipulagi fyrir Skaftafell III og IV og samþykkt bæjarráðs frá 2. júlí 2024 um að samþykkja tillögu að breytingu á nefndu deiliskipulagi. Kæruheimildir eru í 59. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki og 52. gr. skipulagslaga nr. 123/2010.
- Það er skilyrði aðildar í málum fyrir úrskurðarnefndinni að kærandi eigi lögvarinna hagsmuna að gæta tengda viðkomandi ákvörðun, sbr. 3. mgr. 4. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála, nema lög mæli á annan veg. Verður að skýra þetta ákvæði í samræmi við almennar reglur stjórnsýsluréttarins um aðild að kærumálum þar sem áskilið er að kærandi eigi einstaklingsbundinna hagsmuna að gæta af úrlausn máls umfram aðra og jafnframt að þeir hagsmunir séu verulegir. Almennt ber þó að gæta varfærni við að vísa málum frá á þeim grunni að kærendur skorti lögvarða hagsmuni tengda kærðri ákvörðun nema augljóst sé að það hafi ekki raunhæfa þýðingu fyrir lögverndaða hagsmuni þeirra að fá leyst úr ágreiningi kærumálsins.
- Samkvæmt greinargerð gildandi deiliskipulags fyrir Skaftafell III og IV tekur skipulagið til hluta þeirra jarða. Afmarkast skipulagssvæðið í grófum dráttum af Heiðarlæk til norðurs, þjóðvegi 1 til austurs og varnargarði meðfram farvegi Morsár/Skeiðarár til vesturs. Liggja mörk Vatnajökulsþjóðgarðs norðan við skipulagssvæðið, en þjóðgarðurinn er skráður á heimsminjaskrá UNESCO. Er skipulagssvæðinu lýst svo í greinargerðinni að það sé flatlent og myndað af jökulaurum úr möl og steinum sem skriðjöklar og jökulár hafi borið með sér. Þaðan sé víðsýnt og útsýni fagurt til allra átta, en lítill gróður sé á svæðinu. Þá kemur fram í greinargerð með breytingu á aðalskipulagi sveitarfélagsins árið 2020 að ekki svo langt frá Skaftafelli III og IV sé nú þegar þjónusta í Svínafelli og Freysnesi og sunnan við þjóðveginn sé flugvöllur.
- Í deiliskipulagi fyrir Skaftafell III og IV eru afmarkaðar sex lóðir, merktar A-F, á skipulagssvæðinu þar sem heimilt er að hafa 70 gisti- og þjónustuhús. Samkvæmt skilmálum skal hvert hús á lóðunum vera að hámarki 40 m2 að grunnfleti með möguleika á 24 m2 Húsin skulu vera á einni hæð með 6,0 m hámarkshæð miðað við aðkomuhæð (gólfplötu) og er heimilt að hafa svalir út frá svefnlofti. Geta húsin hýst um 140 gesti samtímis að því er segir í greinargerð deiliskipulagsins.
- Kærendur eru eigendur og/eða ábúendur nokkurra jarða sem allar eru í töluverðri fjarlægð frá fyrirhugaðri gistihúsabyggð. Þeir kærendur sem eru hvað næst umræddu skipulagssvæði eru í u.þ.b. 6 km fjarlægð frá svæðinu á svonefndri Svínafellstorfu. Skilur hin forna jörð Freysnes á milli, en þar er að finna hótel, veitingastað og ýmis önnur hús auk þess sem hluti svæðisins hefur verið skipulagður fyrir frístundabyggð. Jafnframt liggur þjóðvegur 1 þar um. Ljóst er að þegar reist mannvirki að Skaftafelli 3C eru nokkuð sýnileg frá þessum jörðum, en vegna fjarlægðar munu hagsmunir kærenda þó ekki skerðast á nokkurn hátt að því er varðar landnotkun, skuggavarp og innsýn. Verður jafnframt að telja að bygging 70 gisti- og þjónustuhúsa breyti hér engu hvað það varðar. Þótt nokkurra ásýndaráhrifa muni gæta á svæðinu verður að teknu tilliti til þeirra verulegu fjarlægða sem um ræðir, svo og með hliðsjón af fyrrgreindum aðstæðum á svæðinu, ekki talið að í heild sinni sé um verulega hagsmunaskerðingu að ræða að það skapi kærendum aðild að máli þessu. Jafnframt leiða þeir óbeinu hagsmunir sem kærendur hafa fært fram um fjárhagslega eða samkeppnislega hagsmuni almennt ekki til kæruaðildar samkvæmt stjórnsýslurétti. Loks lúta önnur málsrök kærenda að gæslu hagsmuna sem telja verður almenna en ekki einstaklega.
- Að öllu framangreindu virtu verður kærumáli þessu því vísað frá úrskurðarnefndinni.
Úrskurðarorð
Kærumáli þessu er vísað frá úrskurðarnefndinni.
