UUA2606011 Gufuneshaugar

Árið 2026, þriðjudaginn 30. júní, kom úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála saman til fundar í húsnæði nefndarinnar að Borgartúni 21, Reykjavík. Mætt voru Arnór Snæbjörnsson formaður, Unnþór Jónsson varaformaður og Karólína Finnbjörnsdóttir lögmaður.

Fyrir var tekið mál nr. UUA2606011, kæra á ákvörðun Umhverfis- og orkustofnunar frá 12. maí 2026 um að gefa Reykjavíkurborg fyrirmæli um lokun og vöktun Gufuneshauga. 

Í málinu er nú kveðinn upp til bráðabirgða svofelldur

úrskurður

um kröfu kæranda um frestun réttaráhrifa:

1. Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 10. júní 2026, er barst nefndinni 11. s.m., kærir Reykjavíkurborg þá ákvörðun Umhverfis- og orkustofnunar frá 12. maí 2026 að gefa Reykjavíkurborg fyrirmæli um lokun og vöktun Gufuneshauga, L221447. Er þess krafist að hin kærða ákvörðun verði ógild. Jafnframt er gerð sú krafa að réttaráhrifum ákvörðunarinnar verði frestað. Verður nú tekin afstaða til þeirrar kröfu.

2. Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Umhverfis- og orkustofnun 19. júní 2026.

Málsatvik og rök

3. Umhverfis- og orkustofnun sendi Reykjavíkurborg tilkynningu, dags. 30. september 2025, þar sem kom fram að stofnunin hefði til skoðunar að vinna fyrirmæli um vöktun urðunarstaðarins í Gufunesi. Gufuneshaugar væru stærsti urðunarstaður spilliefna á landinu, en hann hafi verið starfræktur á árunum 1967–2001. Þar hafi verið urðaður óflokkaður úrgangur úr Reykjavík og nágrannasveitarfélögum auk þess sem fram til ársins 1991 hafi einnig verið urðuð þar óflokkuð spilliefni af öllu landinu. Taldi stofnunin brýnt að urðunarstaðurinn yrði vaktaður og að þar færi fram að lágmarki reglubundin vöktun á grunn- og yfirborðsvatni. Með tölvupósti 1. desember s.á. tilkynnti stofnunin Reykjavíkurborg að verið væri að vinna að fyrirmælum um frágang og vöktun aflagða urðunarstaðarins í Gufunesi og að Reykjavíkurborg bæri ábyrgð á viðhaldi og vöktun hans svo lengi sem telja mætti að mengunarhætta stafaði af honum sbr. 61. gr. laga nr. 55/2003 um meðhöndlun úrgangs og 24. gr. reglugerðar nr. 738/2003 um urðun úrgangs. Erindinu var svarað af hálfu borgarinnar með bréfi, dags. 22. s.m., þar sem óskað var skýringa á hvaða grundvelli stofnunin teldi að lög nr. 55/2003 ættu við með hliðsjón af reglum um lagaskil, afturvirkni laga og lögmætisreglu.

4. Nokkur samskipti áttu sér stað í kjölfarið og andmælti Reykjavíkurborg m.a. fyrirhuguðum fyrirmælum Umhverfis- og orkustofnunar með bréfi, dags. 20. apríl 2026, þar sem borgaryfirvöld töldu stofnunina skorta beinar heimildir til þess að gefa fyrirmæli um lokun og vöktun Gufuneshauga. Taldi borgin þó mikilvægt að hefja reglubundna vöktun á urðunar­staðnum og vísaði til þess að mælingar á kræklingi í vík, vestan við staðinn, myndu hefjast um vorið og að sjálfsagt væri að vinna að frekari vöktun í samráði við stofnunina. Vöktunin yrði þó ekki á grundvelli fyrirmæla Umhverfis- og orkustofnunar skv. 6. mgr. 61. gr. laga nr. 55/2003.

5. Umhverfis- og orkustofnun gaf út reikning vegna vinnu við gerð lokunarfyrirmæla hinn 6. maí 2026 en honum var hafnað af hálfu Reykjavíkurborgar 11. s.m. með vísan til þess að ekki lægi fyrir formleg ákvörðun stofnunarinnar um að gefa borginni fyrirmæli um lokun. Ákvörðun um útgáfu fyrirmæla um lokun og vöktun lá fyrir 12. s.m., en það er hin kærða ákvörðun í máli þessu. Meðal þess sem þar kemur fram er að sýnatökubrunnar skuli vera tilbúnir fyrir 1. júlí s.á. og að skila skuli niðurstöðum vöktunar fyrir 1. maí 2027. Einnig eru þar fyrirmæli um tilteknar mælingar sem skuli gera fyrir 1. október 2026. Hinn 27. maí s.á. óskaði Reykjavíkurborg eftir því að gefinn yrði út kreditreikningur og að innheimtu yrði frestað þar til úrskurður úrskurðarnefndarinnar lægi fyrir. Engin svör bárust við því erindi og gaf Umhverfis- og orkustofnun út nýjan reikning 5. júní s.á. að fjárhæð kr. 1.165.024.

6. Reykjavíkurborg telur hina kærðu ákvörðun skorta skýra lagastoð. Þess sé krafist að réttaráhrifum hennar verði frestað þar til úrskurður liggi fyrir í málinu. Í ákvörðun Umhverfis- og orkustofnunar felist meðal annars krafa um að sýnatökuholur skuli vera tilbúnar á svæðinu fyrir 1. júlí 2026. Jafnframt hafi stofnunin þegar sent reikninga vegna fyrirmælanna þrátt fyrir mikla óvissu um lögmæti ákvörðunarinnar og því sé nauðsynlegt að fresta réttaráhrifum ákvörðunarinnar án tafar.

7. Umhverfis- og orkustofnun kaus að tjá sig ekki um framkomna kröfu um frestun réttaráhrifa.

Niðurstaða

8. Í 1. mgr. 5. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála er tekið fram að kæra til úrskurðarnefndarinnar fresti ekki réttaráhrifum kærðrar ákvörðunar en jafnframt er kærendum þar heimilað að krefjast stöðvunar framkvæmda til bráðabirgða séu þær hafnar eða yfirvofandi. Með sama hætti er kveðið á um það í 29. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 að kæra til æðra stjórnvalds fresti ekki réttaráhrifum ákvörðunar en þó sé heimilt að fresta réttaráhrifum hinnar kærðu ákvörðunar til bráðabirgða meðan málið er til meðferðar hjá kærustjórnvaldi þar sem ástæður mæli með því. Tilvitnuð lagaákvæði bera með sér að meginreglan sé sú að kæra til æðra stjórnvalds frestar ekki réttaráhrifum kærðrar ákvörðunar og eru heimildarákvæði fyrir frestun kærðrar ákvörðunar undantekning frá nefndri meginreglu sem skýra ber þröngt. Verða því að vera ríkar ástæður eða veigamikil rök fyrir ákvörðun um frestun réttaráhrifa.

9. Tekið er fram í athugasemdum með 5. gr. í frumvarpi því sem varð að lögum nr. 130/2011 að ákvæði greinarinnar byggist á almennum reglum stjórnsýsluréttar um réttaráhrif kæru og heimild úrskurðaraðila til að fresta réttaráhrifum ákvörðunar, sbr. 29. gr. stjórnsýslulaga. Í athugasemdum með þeirri grein í frumvarpi til stjórnsýslulaga er tiltekið að heimild til frestunar réttaráhrifa þyki nauðsynleg þar sem kæruheimild geti ella orðið þýðingarlaus. Þar kemur einnig fram að almennt mæli það á móti því að réttaráhrifum ákvörðunar sé frestað ef fleiri en einn aðili sé að máli og þeir eigi gagnstæðra hagsmuna að gæta. Það mæli hins vegar með því að fresta réttaráhrifum ákvörðunar ef aðili máls sé aðeins einn og ákvörðun er íþyngjandi fyrir hann, veldur honum t.d. tjóni. Þetta sjónarmið vegi sérstaklega þungt í þeim tilvikum þar sem erfitt yrði að ráða bót á tjóninu enda þótt ákvörðunin yrði síðar felld úr gildi af hinu æðra stjórnvaldi.

10. Í máli þessu er skotið til úrskurðarnefndarinnar ákvörðun Umhverfis- og orkustofnunar sem beinist að Reykjavíkurborg og felur í sér fyrirmæli um lokun og vöktun Gufuneshauga, þar sem sorp var urðað á árunum 1967–2001. Með frestun réttaráhrifa verður einungis í reynd frestað fyrirmælum um vöktun á meðan beðið er niðurstöðu úrskurðarnefndarinnar. Verður að virtum málsatvikum ekki séð að það muni raska verulega þeim hagsmunum sem ákvörðunin lýtur að eða að fyrir liggi knýjandi ástæður sem geri það að verkum að varhugavert sé að bíða niðurstöðu úrskurðarnefndarinnar um ágreiningsefni máls þessa, en vænta má niðurstöðu í málinu innan lögbundins málsmeðferðartíma skv. 6. mgr. 4. gr. laga nr. 130/2011. Verður jafnframt að líta til þess að Umhverfis- og orkustofnun kaus að tjá sig ekki um framkomna kröfu um frestun réttaráhrifa.

Úrskurðarorð

Frestað er réttaráhrifum ákvörðunar Umhverfis- og orkustofnunar frá 12. maí 2026 um að gefa Reykjavíkurborg fyrirmæli um lokun og vöktun Gufuneshauga.