Árið 2025, fimmtudaginn 24. júlí, tók Arnór Snæbjörnsson, formaður úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, með heimild í 3. mgr. 3. gr. laga nr. 130/2011, fyrir:
Mál nr. 126/2024, kæra á ákvörðun Orkustofnunar frá 12. september 2024 um að veita Landsvirkjun virkjunarleyfi fyrir 95 MW Hvammsvirkjun.
Í málinu er nú kveðinn upp svofelldur
úrskurður:
Með fimm bréfum til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála kæra átta félagar í Veiðifélagi Kálfár þá ákvörðun Orkustofnunar, nú Umhverfis- og orkustofnunar, frá 12. september 2024 að veita Landsvirkjun virkjunarleyfi vegna Hvammsvirkjunar í Þjórsá. Jafnframt kærir A frá Fossnesi, sem og tveir ábúenda á Stöðulfelli, Skeiða- og Gnúpverjahreppi, sem hlunnindahafar í Þjórsá og félagar í Veiðifélagi Þjórsá greinda ákvörðun. Bárust fyrrnefndar kærur úrskurðarnefndinni 23. október 2024 og krefjast allir kærendur ógildingar á hinni kærðu ákvörðun. Verða framangreind kærumál, sem eru nr. 126, 128, 135, 137, 139, 141, og 143/2024, sameinuð máli nr. 126/2024 enda þykja hagsmunir kærenda ekki standa því í vegi.
Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Orkustofnun 23. nóvember 2024. Málið var þó ekki tekið til úrskurðar þar sem því var frestað með bréfi, dags. 11. febrúar 2025, meðan beðið væri endanlegrar úrlausnar dómstóla um gildi hins kærða leyfis.
Málavextir: Landsvirkjun hefur um árabil unnið að undirbúningi Hvammsvirkjunar, vatnsaflsvirkjunar sem fyrirhuguð er á Þjórsár- og Tungnaársvæðinu. Hafa leyfisveitingar því tengdu komið til kasta úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála sem og mat Skipulagsstofnunar á umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar. Ekki þykir ástæða til að rekja það frekar í máli þessu að öðru leyti en því að með úrskurði nefndarinnar uppkveðnum 15. júní 2023 í sameinuðum málum nr. 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11 og 12/2023 var ákvörðun Orkustofnunar frá 6. desember 2022 um að veita Landsvirkjun virkjunarleyfi fyrir 95 MW Hvammsvirkjun felld úr gildi.
Hinn 12. september 2024 gaf Orkustofnun út nýtt virkjunarleyfi vegna Hvammsvirkjunar. Í því kemur m.a. fram að það feli í sér heimild til að nýta vatnsafl til raforkuframleiðslu með þeim skilyrðum sem tilgreind séu í leyfinu, raforkulögum nr. 65/2003 og reglugerð nr. 1040/2005 um framkvæmd raforkulaga. Tekur leyfið til miðlunar, veitingar og nýtingar vatns í Þjórsá í samræmi við ákvæði vatnalaga. Í skilyrðum með leyfinu kemur fram að það einskorðist við allt að 95 MW virkjun, með þeim staðarmörkum mannvirkja sem lýst sé í samþykktu deiliskipulagi fyrir virkjunina. Taki leyfið til stíflunar Þjórsár skammt ofan við Viðey (Minnanúpshólma) og gerðar allt að 4 km2 inntakslóns, Hagalóns. Afmarkist lónið af jarðvegsstíflugarði að sunnanverðu og Þjórsárdalsvegi frá Minna-Núpi að Yrjaskeri ofan við bæinn Haga að norðanverðu.
Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur frá 15. janúar 2025 í máli E-2457/2024 var ógilt ákvörðun Umhverfisstofnunar frá 9. apríl 2024 um að heimila Landsvirkjun að breyta vatnshlotinu Þjórsá 1. Var með dómnum einnig ógilt fyrrnefnd ákvörðun Orkustofnunar frá 12. september 2024 um að veita sama aðila virkjunarleyfi skv. 4. gr. raforkulaga til að reisa og reka raforkuverið Hvammsvirkjun. Með dómi Hæstaréttar, uppkveðnum 9. júlí 2025, í máli nr. 11/2025 var niðurstaða héraðsdóms staðfest. Í framhaldi þessa aflétti úrskurðarnefndin frestun umræddra kærumála.
Málsrök kærenda: Kærendur færa fram margvísleg rök fyrir kröfu um ógildingu, m.a. að ekki liggi fyrir mat á áhrifum fyrirhugaðrar framkvæmdar á vatnsgæði í skilningi laga nr. 36/2011 um stjórn vatnamála. Leyfisveitandi hafi byggt á ákvörðun Umhverfisstofnunar frá 9. apríl 2024, um að veita heimild til breytingar á vatnshlotinu Þjórsá 1, án sjálfstæðrar skoðunar á réttmæti hennar. Hafi ákvörðun Umhverfisstofnunar byggst á rangri lagatúlkun og annmarkar verið á málsmeðferð hennar. Hafi Orkustofnun brotið gegn rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og almennum reglum stjórnsýsluréttar um rannsóknarskyldu stjórnvalda.
Málsrök Orkustofnunar: Af hálfu stofnunarinnar er bent á að Orkustofnun hafi ekkert endurskoðunarvald á heimildum sem Umhverfisstofnun veiti samkvæmt ákvæðum laga nr. 36/2011 um stjórn vatnamála né beri henni að framkvæma slíkt mat skv. 3. mgr. 28. gr. sömu laga. Á sama hátt sé Orkustofnun óheimilt að víkja frá umhverfismarkmiðum vatnaáætlunar áliti stofnunin að forsendur umhverfismarkmiða vatnshlota væru ófullnægjandi.
Athugasemdir leyfishafa: Leyfishafi færir fram margvísleg rök og bendir m.a. á að af fylgibréfi Orkustofnunar með hinu kærða virkjunarleyfi megi glögglega ráða að stofnunin hafi framkvæmt ítarlegt mat á því hvort leyfisveitingin væri í samræmi við 3. mgr. 28. gr. laga nr. 36/2011 um stjórn vatnamála.
—–
Aðilar máls þessa hafa fært fram ítarlegri rök fyrir máli sínu, sem ekki þykir ástæða til að rekja hér frekar.
Niðurstaða: Í máli þessu er deilt um lögmæti virkjunarleyfis Orkustofnunar frá 12. september 2024. Líkt og að framan greinir hefur hin kærða ákvörðun verið felld úr gildi með dómi Hæstaréttar í máli nr. 11/2025 frá 9. júlí 2025. Þar sem ákvörðunin hefur með því ekki lengur réttarverkan hefur það enga þýðingu, hvorki með tilliti til einstaklingsbundinna hagsmuna né almannahagsmuna, að fá frekar skorið úr um lögmæti hennar. Né heldur er tilefni til nánari umfjöllunar um kæruaðild einstakra kærenda. Verður kærumáli þessu því vísað frá úrskurðarnefndinni.
Úrskurðarorð:
Kærumáli þessu er vísað frá úrskurðarnefndinni.
