UUA2607004 Heitloftsþurrkun að Laugum

Árið 2026, föstudaginn 17. júlí, tók Unnþór Jónsson, varaformaður úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, með heimild í 3. mgr. 3. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála, sbr. 1. mgr. 2. gr. sömu laga, fyrir:

Mál nr. UUA2607004, kæra á ákvörðun Heilbrigðisnefndar Norðurlands eystra frá 3. júní 2026 um að gefa út starfsleyfi fyrir heitloftsþurrkun fiskafurða að Laugum í Reykjadal í Þingeyjarsveit.

Í málinu er nú kveðinn upp til bráðabirgða svofelldur

úrskurður

um kröfu kærenda um að stöðva starfsemi leyfishafa:

1. Með bréfi til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, dags. 2. júlí 2026, er barst nefndinni sama dag, kæra A, Tröð, B og C, Hólum II, og D og E, Hólabrekku, þá ákvörðun Heilbrigðisnefndar Norðurlands eystra frá 3. júní 2026 að gefa út starfsleyfi til handa Samherja Íslandi ehf. fyrir heitloftsþurrkun fiskafurða að Laugum í Reykjadal í Þingeyjarsveit. Er þess krafist að hin kærða ákvörðun verði ógild, en til vara að starfsleyfinu verði markaður skemmri gildistími, að hámarki 12 mánuðir. Jafnframt er gerð sú krafa að starfsemi leyfishafa verði stöðvuð til bráðabirgða á meðan málið er til meðferðar fyrir úrskurðarnefndinni. Verður nú tekin afstaða til þeirrar kröfu.

2. Gögn málsins bárust úrskurðarnefndinni frá Heilbrigðisnefnd Norðurlands eystra 9. júlí 2026.

Málsatvik og rök

3. Á lóð nr. 2 við Austurhlíðarveg að Laugum í Reykjadal í Þingeyjarsveit hefur verið starfrækt heitloftsþurrkun á fiskafurðum um árabil. Hinn 26. nóvember 2025 var á heimasíðu Heilbrigðiseftirlits Norðurlands eystra auglýst tillaga að starfsleyfi fyrir starfsemina. Á fundi heilbrigðisnefndar umdæmisins sama dag var samþykkt að starfsleyfið yrði gefið út að umsagnarfresti liðnum, nema athugasemdir sem kynnu að berast gæfu tilefni til annars. Fjórar athugasemdir bárust á kynningartíma. Fyrir hönd heilbrigðisnefndar gaf heilbrigðisfulltrúi heilbrigðiseftirlitsins út starfsleyfi fyrir heitloftsþurrkun fiskafurða 12. janúar 2026 með gildistíma til 12. janúar 2038 og sagði í leyfinu að heimilt væri að taka á móti allt að 8.000 tonnum af hráefni árlega.

4. Ákvörðun heilbrigðiseftirlitsins frá 12. janúar 2026 var kærð til úrskurðarnefndarinnar sem með úrskurði í máli nr. UUA2602020, uppkveðnum 1. júní s.á., vísaði kærumálinu frá á þeim grundvelli að heilbrigðiseftirlitinu hefði skort valdheimild til að gefa út hið kærða leyfi og því lægi ekki fyrir lokaákvörðun í skilningi 2. mgr. 26. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Á fundi heilbrigðisnefndar 3. júní 2026 var starfsleyfisumsóknin tekin fyrir að nýju. Var fært til bókar að nefndin teldi að með þeim úrbótum og skilyrðum sem sett hefðu verið í leyfinu hefði verið brugðist við framkomnum athugasemdum á fullnægjandi hátt. Var samþykkt að gefa út starfsleyfið með gildistíma til 12. janúar 2038 með því skilyrði að það yrði tekið til heildarendurskoðunar fyrir 12. janúar 2028.

5. Af hálfu kærenda er bent á að starfsleyfið sé samhljóða því leyfi sem hafi verið til umræðu í fyrra kærumáli og sé því vísað til athugasemda sem þar hafi verið færðar fram. Til viðbótar séu bersýnilegir ólögmætir formannmarkar á málsmeðferð Heilbrigðisnefndar Norðurlands eystra í kjölfar úrskurðar úrskurðarnefndarinnar í máli nr. UUA2602020. Heilbrigðisnefndin hafi ekki sinnt rannsóknarskyldu sinni þar sem niðurstaða hennar hafi legið fyrir tveimur sólarhringum eftir að úrskurður í fyrra kærumáli hafi legið fyrir. Niðurstaða málsins hafi falið það í sér að heilbrigðisnefndinni hafi borið að taka málið til skoðunar, en nefndin virðist ekki hafa gert annað en að samþykkja fyrri afgreiðslu heilbrigðiseftirlitsins á grundvelli sjö mánaða gamalla upplýsinga, án nokkurra athugasemda.

6. Þá sé ljóst að skv. 2. mgr. 7. gr. laga nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir sé útgefanda skylt að taka ákvörðun um útgáfu starfsleyfis „innan fjögurra vikna frá því að frestur til að gera athugasemdir við tillögur að starfsleyfi rann út“. Sé það ekki gert verði ákvæðið ekki skilið á annan veg en svo að hefja beri málsmeðferð að nýju, en það hafi ekki verið gert. Málið skuli hljóta efnismeðferð að nýju þar sem heilbrigðisnefndin beri að afla upplýsinga um þær rannsóknir og mælingar sem framkvæmdar hafi verið frá 12. janúar 2026 auk annarra fyrirliggjandi upplýsinga til að varpa ljósi á það hvort úrbætur hafi verið fullnægjandi. Taki kærendur fram að þeir hafi ekki orðið varir við að úrbætur hafi farið fram, enda sé lyktarmengun enn meiri en áður. Með vísan til þeirra augljósu annmarka sem séu uppi sé farið fram á stöðvun framkvæmda.

7. Heilbrigðisnefnd Norðurlands eystra bendir á að fyrir afgreiðslu nefndarinnar 3. júní 2026 hafi legið fyrir niðurstöður hávaðamælinga frá mars og apríl 2026 auk frárennslismælinga frá maí sama ár. Mældir þættir hafi verið innan þeirra marka sem kveðið sé á um í starfsleyfi og regluverki. Í kjölfar úrskurðar úrskurðarnefndarinnar í máli nr. UUA2602020 hafi heilbrigðis­nefndin brugðist tafarlaust við til að tryggja rétta formlega afgreiðslu. Hvorki liggi fyrir rök né gögn um yfirvofandi hættu á umhverfisspjöllum eða brot á starfsleyfisskilyrðum sem réttlætt geti frávik frá meginreglunni um að kæra fresti ekki réttaráhrifum kærðrar ákvörðunar.

8. Leyfishafi bendir sömuleiðis á að það sé meginregla íslensks stjórnsýsluréttar að kæra fresti ekki réttaráhrifum ákvörðunar. Frá því séu undantekningar sem flest allar byggjast á þeirri meginforsendu að hagsmunir geti farið forgörðum ef réttaráhrifum sé ekki frestað eða ef um sé að ræða óafturkræfar ráðstafanir. Í þessu máli séu þær aðstæður ekki fyrir hendi. Þvert á móti blasi við að verulegir hagsmunir geti farið forgörðum verði starfsemin stöðvuð á meðan kærumálið sé til meðferðar fyrir úrskurðarnefndinni.

Niðurstaða

9. Í 1. mgr. 5. gr. laga nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála er tekið fram að kæra til úrskurðarnefndarinnar fresti ekki réttaráhrifum kærðrar ákvörðunar en jafnframt er kæranda þar heimilað að krefjast stöðvunar framkvæmda séu þær hafnar eða yfirvofandi, sbr. 2. mgr. sömu lagagreinar. Með svipuðum hætti er kveðið á um það í 29. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 að kæra til æðra stjórnvalds fresti ekki réttaráhrifum kærðrar ákvörðunar en þó sé heimilt að fresta réttaráhrifum hinnar kærðu ákvörðunar til bráðabirgða meðan málið er til meðferðar hjá kærustjórnvaldi þar sem ástæður mæli með því. Tilvitnuð lagaákvæði bera með sér að meginreglan er sú að kæra til æðra stjórnvalds frestar ekki réttaráhrifum kærðrar ákvörðunar og er téð heimildarákvæði fyrir stöðvun framkvæmda undantekning frá nefndri meginreglu sem skýra ber þröngt. Verða því að vera ríkar ástæður eða veigamikil rök fyrir ákvörðun um stöðvun framkvæmda.

10. Tekið er fram í athugasemdum um 5. gr. frumvarps þess sem varð að lögum nr. 130/2011 að ákvæði greinarinnar byggist á almennum reglum stjórnsýsluréttar um réttaráhrif kæru og heimild úrskurðaraðila til að fresta réttaráhrifum ákvörðunar, sbr. 29. gr. stjórnsýslulaga. Í athugasemdum með þeirri grein í frumvarpi til stjórnsýslulaga er tiltekið að heimild til frestunar réttaráhrifa þyki nauðsynleg þar sem kæruheimild geti ella orðið þýðingarlaus. Má hér nefna þau tilvik þar sem um óafturkræfa framkvæmd er að ræða. Í athugasemdunum kemur einnig fram að almennt mæli það á móti því að réttaráhrifum ákvörðunar sé frestað ef fleiri en einn aðili sé að máli og þeir eigi gagnstæðra hagsmuna að gæta. Það mæli hins vegar með því að fresta réttaráhrifum ákvörðunar ef aðili máls sé aðeins einn og ákvörðun sé íþyngjandi fyrir hann. Þetta sjónarmið vegi sérstaklega þungt í þeim tilvikum þar sem erfitt yrði að ráða bót á tjóninu enda þótt ákvörðunin yrði síðar felld úr gildi af æðra stjórnvaldi.

11. Í máli þessu er kærð ákvörðun Heilbrigðisnefndar Norðurlands eystra um að gefa út starfsleyfi fyrir heitloftsþurrkun fiskafurða að Laugum í Reykjadal í Þingeyjarsveit. Að virtum framangreindum lagaákvæðum, þeim sjónarmiðum sem liggja að baki þeim og aðstæðum í máli þessu verður ekki talin knýjandi þörf á að fallast á framkomna beiðni kærenda á meðan málið er til meðferðar hjá úrskurðarnefndinni. Verður kröfu kærenda þar um því hafnað.

Úrskurðarorð

Hafnað er kröfu kærenda um að stöðva starfsemi Samherja Íslands ehf. að Laugum í Reykjadal í Þingeyjarsveit leyfishafa til bráðabirgða.